UPDATE30042011

Na het Paasblog dat geschreven is voor mijn kleinkinderen, bleven, realiseerde ik me, drie onderwerpen liggen, waar ik nog wel wat over wil schrijven. Problemen in het vastgoed, bezuinigingen bij het passend onderwijs en bezuinigingen bij de sociale werkvoorziening.

De bouwsector maakt moeilijke tijden door. Opdrachten voor woningbouwprojecten zijn sterk gekrompen. Gemeenten met grote plannen in de woningbouw maken met het grondbedrijf grote verliezen. Exacte cijfers zijn er nog niet over 2010 maar denk aan een bedrag > 100 mln. De woningmarkt ligt er zwak bij: de huizenprijzen moeten omlaag om kans te maken bij een verkooptransactie. Het gaat dramatisch slecht in de commerciële vastgoed-sector. Door de recessie staan steeds meer winkel- en bedrijfsgebouwen leeg. Er waren al teveel kantoren. Bedrijfsgebouwen zijn de afgelopen maanden soms tientallen procenten minder waard geworden. Vooral kantoren die niet voldoen aan de nieuwste technische en milieu-eisen en op minder aantrekkelijke locaties, staan leeg. Er is daardoor sprake van een huurdersmarkt: huurders kunnen scherp onderhandelen over de prijs. Dat heeft vervolgens ook effect op de verkoopprijzen van kantoorgebouwen: die zijn onder meer afhankelijk van de huurprijs en de looptijd van het contract van de huurders. Vastgoedondernemers komen al snel in de knel door de dalende huur- en verkoopprijzen. Veel vastgoed is gekocht met veel geleend geld: vaak wel 70 tot 80 procent van de koopsom. Daardoor is er een relatief kleine buffer om prijsdalingen op te vangen. Als de marktwaarde van het pand teveel gedaald is, kan de bank het geleende bedrag opeisen en verkoop van het pand afdwingen. De vastgoedondernemer kan dan zelfs met een restschuld blijven zitten. Cor van Zadelhoff, één van de bekendste bedrijfsmakelaars van ons land, zegt dat opnieuw blijkt dat het onverstandig is om meer dan de helft van de prijs van vastgoed te lenen. In veel gevallen draait de bank op voor een deel van het verlies. De grote banken hebben al verliezen van honderden miljoenen in hun boekhouding opgenomen. En dan te bedenken dat deze vastgoedproblemen zich ook voordoen in de VS, Engeland en Spanje. Nee, het einde van deze ontwikkeling is nog niet in zicht.

Het kabinet wil 700 miljoen euro bezuinigen door minder mensen toe te laten tot de sociale werkplaatsen en de subsidie voor zulke arbeidsplaatsen te verminderen. Nu werken er nog zo'n 100.000 mensen met lichamelijke, verstandelijke of psychische beperkingen in de sociale werkvoorziening. Door de plannen van het nieuwe kabinet zullen dat er over tien jaar tweederde minder zijn, heeft het CPB berekend. Zo'n 40.000 van hen zullen dan in de bijstand komen, waarmee 700 mln euro wordt bezuinigd. Het is een afgrijselijk slecht voorstel en voor mij is het ondenkbaar dat het CDA ermee heeft ingestemd. Hier werken mensen met een handicap, die in het bedrijfsleven geen volwaardige baan kunnen krijgen. Waarom niet: omdat bedrijven niet zitten te wachten op kneuzen. Het kabinetsvoorstel is niet humaan om de volgende reden: een gehandicapte die het goed doet op een sociale werkplaats (en met hem of haar nog 39.999 collega's) worden verbannen naar het bedrijfsleven. Voor het feit dat een bedrijf een werknemer uit de sociale werkvoorziening overneemt wordt het bedrijf jaarlijks beloond met een premie. Als tegenprestatie, zegt de minister, behoeft het bedrijf de 'besmette' werknemer geen CAO-gerelateerd loon uit te betalen, maar minder, alleen hoeveel minder is nog niet bekend. Wel is bekend dat gemeenten in ieder geval gaan aanvullen tot ………… lees verder. Hier schept dit kabinet 2e rangs werknemers. Schande, schande, schande!!! Het voorstel dat nu op tafel ligt zal tot resultaat hebben dat over een jaar of tien er 40.000 dak- en thuislozen meer in de samenleving zullen zijn. Het loon dat ze namelijk gaan verdienen wordt namelijk gemaximeerd op bijstandsniveau, waar een gehandicapte werknemer 40 uur per week in een bedrijf moet gaan werken. Dat is heel a-sociaal. Ik doe dan ook een krachtig beroep op de nieuwe voorzitster van de CDA-partijraad, mevrouw Peetoom, het congres in stelling te brengen om dit inhumane bezuinigingsplan in de prullenmand te doen verdwijnen. En nu ga ik even heel kort door de bocht door te stellen dat dit kabinetsvoorstel voortvloeit uit de stellingnames van Rutte en Balkenende, dat de rijksten en de allerrijksten beschermd moeten worden door niet aan de hypotheekrenteaftrek te gaan rommelen. Het is een schande van de hoogste orde: de rijken beschermen en de armen belasten. Dat staat dwars op de principes van de christen-democratie. Foei!, en dat dan honderd keer.

Ik ga nu nog wat zeggen over het functioneren van het CDA-smaldeel in het kabinet Rutte-1. Ik heb er heel weinig positieve woorden voor over. Eerst maar even over Leers. De man had een heel positieve uitstraling toen hij nog burgemeester van Maastricht was. Maar dat was zo, maar hoe is het nu. Een minister van CDA-huize zonder christelijke principes. De man haalt op zijn beleidsterrein 'immigratie en asielzaken' een dikke onvoldoende. Hij spreekt in raadselen, mythische uitspraken, onmenselijke beleidsvoornemens. Hij voert de commando's uit die Wilders hem geeft. Eerder Eerder deze maand zei Leers dat de 14-jarige Sahar niet terug hoeft naar Afghanistan omdat ze dermate verwesterd is dat terugkeer tot ‘onevenredige psychosociale druk’ zou leiden. Dit criterium zou ook gaan gelden voor alle andere Afghaanse meisjes in een vergelijkbare situatie, maar daarop is de minister teruggekomen. GL omschrijft het beleid in dit dossier als een 'schijn van rechtsongelijkheid' en overweegt een motie van treurnis in te dienen. Het ging eerst, volgens Leers, om 400 meisjes, nu nog maar om tussen de 40 en 100. Het enige wat Leers moet doen is geheel vrijwillig de pijp aan Maarten (=Maxime) geven. Misschien stappen dan alle CDA-bewindspersonen wel op, voor mij is het die prijs dubbel en dwars waard. Nu nog wat over Marja van Bijsterveldt, minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap over een financiële ingreep van 300 mln bij passend onderwijs. Ik ben voor het doorvoeren van bezuinigingen. Maar de eerste verantwoordelijkheid voor begrotingsdiscipline ligt bij de betrokken en de minister van Financiën. Zoals het nu gaat wordt veel te gemakkelijk de schuld doorgeschoven naar het bordje van de burger. Is die burger op enigerlei wijze betrokken (of betrokken geweest) met die budgetoverschrijdingen. Het antwoord is nee, maar de burger is wel het kind van de rekening en de politiek verantwoordelijken zijn in geen velden of wegen meer te bekennen. Terug naar het onderwijs. Case: we hebben in groep 5 een klas van 32 leerlingen met 1 onderwijzer. Die heeft zijn handen vol, hij werkt hard. Vier leerlingen uit die klas behoeven extra aandacht. Dat krijgen ze ook maar dat gaat wel ten koste van voortgang in de leerstof. We nemen aan dat de voortgang in die setting 65% bedraagt. Case 2: de vier kinderen die extra ondersteuning nodig hadden worden verplaatst naar een school met passend onderwijs. De bezetting van die klas bedraagt max. 18 leerlingen, waar een geschoolde onderwijzer voor passend onderwijs, iedere leerling de aandacht en tijd geeft die hem of haar nodig heeft. De onderwijzer raakt niet overwerkt, zoals in case 1. In passend onderwijs komt bijna iedereen op een plek terecht. De meesten zullen het vwo nooit bereiken maar worden wel aan de samenleving afgeleverd als een ambachtsman, chauffeur. Er is sprake van een win-win situatie, want in de klas met 28 ´normale´ leerlingen stijgt de voortgang van de lesstof van 65 naar 85%. Het enige wat van Bijsterveldt moet doen is erop letten dat alleen leerlingen, die recht hebben op passend onderwijs, worden verplaatst. Het gaat er natuurlijk niet om om onhandelbare leerlingen, die onderwijzers bedreigen, stalken, beschimpen dan wel handtastelijk worden naar passend onderwijs worden doorgeschoven. Bezuinigen: ja, maar niet meer dan hoogstnoodzakelijk.

Het wordt allemaal wel wat veel in 10 dagen tijd. Het bestelde 2e testtoestel van de JSF gaat bijna 99,2 mln euro. De Kunduz-missie gaat definitief door en gaat in totaal zeker veel meer dan 467,8 mln euro kosten. Iets minder dan 2 miljard euro is er meer aan zorg uitgegeven dan begroot. Maar ook op andere departementen zijn kleinere overschrijvingen. Dat kan niet, dus moet er voor > 2 miljard bezuinigd gaan worden. Waaraan: het eigen risico van de zorgverzekering wordt niet extra opgetrokken, ook een bezoek aan de huisarts blijft in de dekking van de basispolis, zonder bijbetaling voor de patiënt. Toch moet de burger die 2 mrd aan extra bezuinigingen ophoesten. Waar gaan de klappen vallen? In de begroting voor 2012 worden er voortaan minder ziektekosten vergoed in het basispakket van de zorgpolis. Zo worden er minder behandelingen door de fysiotherapeut vergoed, en wordt hulp bij het stoppen met roken niet meer vergoed. Chronisch zieken en gehandicapten moeten fors inleveren. Op het persoonsgebonden budget wordt 1 miljard bezuinigd. De afgelopen dagen was er koortsachtig overleg over de tegenvallers en de uitgavenposten waar ze moeten worden opgevangen. Daar waren behalve leden van het kabinet ook de fractievoorzitters van de regeringspartijen CDA en VVD en Geert Wilders van gedoogpartij de PVV bij betrokken. Nu er een akkoord is over de voorjaarsnota kan dit jaarlijkse overzicht van de minister van Financiën over de lopende begroting voor 1 juni naar de Tweede Kamer worden gestuurd, zoals de bedoeling was. Dit kabinet moet stoppen met extraatjes uit te geven zoals aan de JSF en de Kunduz-missie en de koopkracht niet verder aan te tasten. Verder moet er snel duidelijkheid komen wat de bezuinigingen voor de burger gaan betekenen. Zo komt weer een gerucht naar boven, waarover ik al maanden geleden heb geschreven, dat chronisch zieken, denk aan diabetes en hart- en vaatziekten, medicijnen die ze krijgen voorgeschreven zelf moeten gaan betalen. Als dat voornemen overeind zou blijven, hetgeen speculatief is, kan dat tot grote onrust leiden in de samenleving. Wat mijzelf betreft zou dat een maandelijkse last betekenen van 250 euro. Het versterkt het beeld dat ik heb dat dit kabinet bezig is met een mission inpossible.

Hans Couzy vindt de politiemissie zoals die door het kabinet is geconstrueerd maar een "rare show". Hij verwacht dat Nederland de belofte niet waar kan maken dat er alleen getraind gaat worden en niet gevochten, want "zonder veiligheid valt er niets op te bouwen”. Alleen maar om een meerderheid in de Tweede Kamer te krijgen worden onzin-dingen geregeld." Het gaat dan om de civiele taken te kunnen realiseren, die GL heeft geconditioneerd. Couzy zegt dat het kabinet die beloftes niet kan waarmaken.

DNB spreekt haar zorg uit over de stabiliteit van de banken en huiseigenaren. De financiële sector blijft kwetsbaar voor nieuwe schokken en huizenbezitters lopen steeds grotere risico's, zegt De Nederlandse Bank. De wereldeconomie blijft zich verder herstellen ondanks de natuurramp en de kernramp in Japan en de politieke onrust in Noord-Afrika en het Midden Oosten. Maar tevens spreekt DNB uit dat de schuldencrisis in Zuid-Europa een gevaar is voor de eurozone, waartoe ook Nederland behoort. In het vastgoed verslechtert de verhouding tussen schuld en bezit. Dat maakt de financiële markt kwetsbaar voor renteschokken en voor verdere prijsdalingen op de huizenmarkt. De rente kan door de stijgende inflatie sterk aantrekken. In een mondelinge toelichting zegt DNB dat het eigen vermogen van de banken nu sterker is dan voor de kredietcrisis. Ook al is die uitspraak juist het zegt nog niets over hoe gezond de Nederlandse banken nu zijn. Voor de kredietcrisis waren veel banken ondergekapitaliseerd en moest de Staat (dus de belastingbetaler) de banken met forse geldleningen overeind houden. Als de solvabiliteit van de financiële instellingen toen heel slecht was en nu nog slecht is er nog veel werk aan de winkel. Een ander probleem voor DNB is het ontbreken van regels en richtlijnen voor de banken voor het vaststellen van de waarde van in bezit zijnde panden en vastgoed dat wordt gefinancierd middels kredietverlening. DNB taxeert zelf niet, de banken zetten de waarde van hun vastgoed zelf op de balans. Ook van bijvoorbeeld leegstaande kantoorpanden. En dat brengt een risico met zich mee, want niemand weet wat het waard is en hoeveel het vastgoed in waarde is gedaald. Volgens DNB-directielid Lex Hoogduin kan 'het niet zo zijn dat problemen verhuld worden, doordat de vastgestelde waarde hoger is dan de werkelijke (markt)waarde'. De toezichthouder wil dat de banken aangeven op welke gronden ze waarderen. Zo kan DNB bepalen hoe sterk dan wel hoe zwak een bank is. Een ander aspect is dat strengere regels voor het afsluiten van een hypotheek, waaraan het kabinet werkt samen met de banken, een gevaar kunnen worden voor de woningmarkt.

Robeco verwacht dat de komende jaren de inflatie gaat verdubbelen en naar 4% stijgt. In april steeg de inflatie bij de Oosterburen van 2,1 naar 2,4%, als gevolg van hogere energie- en brandstofprijzen. De Duitse inflatie weegt zwaar op het gemiddelde voor de hele eurozone. De Europese Centrale Bank (ECB) streeft ernaar dat gemiddelde rond 2 procent uit te laten komen. Er moet rekening mee worden gehouden dat de ECB in de komende periode verder gaat verhogen. Om de stijgende inflatie te beteugelen verhoogde de ECB afgelopen maand voor het eerst sinds juli 2008 de rente.

Aan de vooravond van de presentatie door DNB van het Overzicht financiële stabiliteit april 2011 zendt Nieuwsuur een item uit waarin topeconomen de noodklok luiden over de solvabiliteit van de banken. Er worden harde uitspraken gedaan door Arnoud Boot, Herman Wijffels, Ewald Engelen en Hans Schenk. Benno Braakhuis, financieel deskundige van GL in de 2e Kamer onderschrijft dat er te weinig financiële deskundigheid in de Kamer zit, waardoor partijen advies moeten gaan zoeken bij lobbyisten. Er ligt een tijdbom onder de banken; de omvang van het bankwezen staat niet in een gezonde relatie tot het bbp van ons land; bonussen bestaan nog altijd en zijn een premie op risicovol handelen; het spaargeld van de burgers wordt in het casino (= de bank) ingezet als onderpand voor risicovolle transacties; vroeger heette de handelaren dealers, nu worden ze gokkers genoemd; er is sprake van onverantwoordelijk beleid; de buffers moeten worden versterkt om het spaargeld uit de wind te houden. De vraag is ook waarom het parlement zo weinig heeft gedaan met de conclusies van de Commissie de Wit, die uitstekend werk heeft geleverd met de kredietcrisis-enquete. En waarom wordt deel 2 van de opdracht voor de Commissie de Wit uit de startblokken?

Het journaal van 6 uur opent met 'het gevaar voor een nieuwe financiële crisis is nog niet voorbij'. De Nederlandse financiële sector blijft kwetsbaar voor nieuwe schokken. Vooral de Europese schuldencrisis en de grote leegstand op de Nederlandse kantorenmarkt kunnen op korte termijn voor problemen zorgen, waarschuwt De Nederlandsche Bank (DNB) in het Overzicht financiële stabiliteit april 2011. De Europese schuldencrisis blijft voorlopig de grootste bedreiging voor het financiële stelsel, aldus DNB. De forse problemen in de zwakke eurolanden vergroten de onzekerheid over de gezondheid van de Europese banken. Die onrust werkt weer door in de rentes die overheden moeten betalen op hun leningen. Het zijn niet alleen de banken waar problemen zitten, ook zijn er problemen in het commercieel vastgoed. De structurele leegstand van veel kantoren kan tot grote prijsdalingen leiden, die banken dwingen tot forse afschrijvingen op hun bezittingen. ,,Die zorg is groter geworden'', stelde DNB-directeur Lex Hoogduin in een toelichting. Door het herstel van de economie bouwen banken, verzekeraars en pensioenfondsen hun buffers langzamerhand weer op. De reserves zijn nog niet groot genoeg om een nieuwe crisis aan te kunnen, maar Hoogduin waarschuwt ook voor te veel haast. ,,We moeten hardlopen, maar niet struikelen. Als je teveel wilt in een te korte tijd, riskeer je een recessie en draai je de kredietverlening voor jaren de nek om.'' Om het financiële systeem weerbaarder te maken wil DNB snel maatregelen doorvoeren die het mogelijk maken om grote banken in geval van nood failliet te laten gaan. Hiervoor worden eind dit jaar internationale regels voorgesteld, die DNB in Nederland versneld wil invoeren, aldus Hoogduin. ,,We willen aan de ene kant zoveel mogelijk faillissementen voorkomen door buffers te verhogen, terwijl het aan de andere kant mogelijk moet worden om grote instellingen ordentelijk failliet te laten gaan'', vatte Hoogduin samen. Ik pleit hier al jaren voor, maar dat DNB nu met dit voorstel komt verrast mij zeer.

Pensioenfondsen verliezen geld door onderschatting van beleggingsrisico's. Zowel de kwaliteit van het beleggingsbeleid als het risicobeheer is onvoldoende. Dat heeft DNB aan de pensioenfondsen gemeld. DNB schrijft dat het pensioenfondsen vaak niet in staat zijn complexe beleggingen (in financiële producten) goed te managen omdat het ze aan expertise ontbreekt. Twee jaar geleden heeft de toezichthouder al gemeld dat pensioenbesturen onvoldoende deskundigheid in huis hadden om de risico's te kunnen beoordelen. Ik zeg dan: stoppen met het bestuur van pensioenfondsen nog langer in handen te leggen van de sociale partners (werkgevers en vakbonden).

Wat korte positieve en minder positieve berichten over het bedrijfsleven en financiële zaken:

De werkeloosheid in Spanje werkt als een tikkende tijdbom. In het 1e kwartaal van dit jaar telde Spanje een kleine 5 miljoen werkelozen, dat is een werkeloosheidspercentage van 21,3.

Beleggers houden hun hart vast voor de kredietwaardigheid van de VS, blijkt uit de OHV Beleggings Barometer. De rating is momenteel nog tripleA, maar 64% van de geënquetteerden verwacht een downrating naar AA nog dit jaar en 7% gaat voor A. Over Griekenland zijn beleggers veel minder positief. In mei, zegt 44% van de ondervraagden, zal het Griekse 10-jaarspapier verder gaan oplopen van 15% nu naar > 17%.

De Amerikaanse economie is nog niet – volledig – hersteld van de recessie, zegt Ben Bernanke, de President van de FED. Vooral de problemen op de huizenmarkt staan het economisch herstel in de weg. “Onze economie is ver weg van het niveau waarop we zouden willen zitten'', zegt Bernanke. De groei van de Amerikaanse economie is in het eerste kwartaal vertraagd, zo maakte het Amerikaanse ministerie van Handel bekend. De grootste economie van de wereld groeide in het kwartaal omgerekend naar een cijfer op jaarbasis met 1,8 procent.

De 3e in grootte producent van consumptiegoederen in de wereld: Unilever heeft in de eerste 3 maanden van dit jaar een hogere omzet (van 7%) en volumegroei (2,5% bij 1,8% prijsstijging) gedraaid, maar het bedrijf had ook last van stijgende grondstofprijzen. De markt spreekt van teleurstellende vooruitzichten.

Randstad ziet zijn omzet in het eerste kwartaal sterk groeien ten opzichte van eerste kwartaal 2010 (wat een heel slecht kwartaal was).

Japanse aandelenindex Nikkei blijft positief gestemd daarbij geholpen door Wall Street.

Amerikaanse dollar verzwakt zienderogen, huidige notering 1,4806. Goudprijs stijgt mee naar $1565,70 per 31,1034768 gram, dat geeft een kiloprijs van €33.998,66.

Deutsche Bank maakt in het 1e kwartaal 2,1 mrd euro winst.

Wegener heeft last van een dure papierprijs.

Schaduwbanken verschaffen krediet en zetten kort geld voor langere tijd uit, maar trekken geen spaargeld aan en opereren zonder bankvergunning. Het gaat onder meer om hedgefondsen en instellingen die allerlei financiële producten verpakken, met inbegrip van pensioenfondsen. Volgens minister De Jager worden ze te veel door regelgevers/toezichthouders ontzien. „Hedgefondsen hebben een belangrijke functie in het corrigeren van foute prijzen. We moeten waken voor een overregulering van hedgefondsen, die doorgeschoten prijzen zeer goed kunnen corrigeren. Extra regels schaden bovendien de financiële innovatie”, aldus hoogleraar economie Sweder van Wijnbergen van de UvA.

Bij Panasonic verdwijnen 17.000 banen.

De inflatie in de eurozone stijgt in april naar 2,8% per jaar.

De EC heeft 2 onderzoeken opgestart naar misstanden op de markt voor CDS (Credit Default Swaps, bij onder meer JP Morgan, Barclays, BNP Paribas, Commerzbank, Deutsche Bank, Goldman Sachs, HSBC en The Royal Bank of Scotland.

Ik weet niet of het volgende bericht nu goed of slecht nieuws is: De FED (Federal Reserve) heeft geen haast om zijn steun aan de Amerikaanse economie te verminderen. Het belangrijkste rentetarief blijft staan op tussen de 0 en 0,25%. Het opkoopprogramma voor Amerikaanse staatsobligaties hoopt de FED in juni te kunnen afronden. Dat betekent dat de geldpersen nog zeker een maand blijven doordraaien. De zwakke dollar betekent wel betere exportkansen voor het Amerikaanse bedrijfsleven. De FED verwacht een oplopende inflatie, wat minder werkeloosheid en een afnemende economische groei.

De Nederlandse Mededingingsautoriteit verdenkt in ieder geval 15 handelaren in vastgoed (huizen en bedrijfspanden) van het maken van kartelafspraken op executieveilingen, hetgeen heeft geleid tot een lagere marktwaarde van geveilde panden.

In den Haag is er een machtsstrijd gaande over de opvolger van Nout Wellink. DNB heeft, zoals gebruikelijk, een voordracht ingeleverd bij het kabinet: met stip op 1 DNB-directeur Lex Hoogduin, partijloos en als 2 en 3 de CDA-er Jeroen Kremers en de VVD-er Kees van Dijkhuizen. Rutte en de Jager zijn niet onverdeeld enthousiast over de voordracht. Al enkele malen is een kabinetsbesluit over de nieuwe president van De Nederlandsche Bank uitgesteld. Rutte claimt een VVD-er op die plek. In feite krijgt Wellink 2 opvolgers n.l. een nieuwe president en een nieuwe functie van Hoofd Toezicht. Over die laatste persoon is nog helemaal niets bekend. Ik hoop dat de discussie gaat over de deskundigste voor die belangrijke functie en dat het niet gaat over partijbelangen of wat nog erger zou zijn over meest politieke opvolger. We weten dat de Jager een voorkeur heeft voor iemand die bereid is zijn financiële en dat van de EU uit te voeren. De grootste kansen wijzen in de richting van Kremers.

Valentijn van Nieuwenhuijzen schrijft in zijn column over de financiële problemen in de wereld, niet dat ik het allemaal met hem eens ben, wel interessant om kennis van te nemen hoe er vanuit de markt gekeken wordt naar de mogelijke afloop. Om te beginnen bij Griekenland. Hernieuwde zorgen over de Griekse overheidsfinanciën hebben de afgelopen tijd tot nieuwe marktturbulentie geleid. De directe aanleiding hiervoor waren geruchten over een eerder dan verwachte herstructurering van de Griekse staatsschuld en de grote winst van de eurosceptische partij Ware Finnen bij de Finse verkiezingen. Hierdoor kwam het gebrek aan overeenstemming onder de Europese beleidsmakers over de te volgen route opnieuw nadrukkelijk aan de oppervlakte. In de VS is het ontbreken van een eenduidige visie niet langer alleen zichtbaar in Europa. Ook in de Verenigde Staten worden de politieke meningsverschillen over het te volgen beleid steeds markanter. Dit conflict bracht S&P er zelfs toe om de vooruitzichten voor de Amerikaanse staatsobligaties met een AAA-rating te verlagen van stabiel naar negatief. Dit alles laat zien dat transparantie in perioden van stress een groot goed is. Hoewel het begrotingstekort en de staatsschuld van de VS groter zijn dan die van de eurozone als geheel, is de zorg hierover in markten kleiner. Dit komt door gebrek aan transparantie binnen de eurozone over de wijze waarop begrotingsherstel zal plaatsvinden. Ook is inzicht in de samenstelling van balansen in de financiële sector in de eurozone minder groot dan in de VS. Dat verklaart in grote mate waarom markten nog steeds gevoeliger zijn voor negatieve geruchten over 'kleine' landen als Griekenland en Portugal dan voor negatieve feiten over 's werelds grootste uitgever van staatsobligaties (de aankondiging van S&P). Dit onderstreept ook dat de onmiddellijke dreiging op economische ontwrichting nog steeds in de Europese periferie moet worden gezocht. Wat de oorzaken van de huidige onstabiele situatie in de eurozone ook moge zijn – gebrek aan coördinatie van het begrotingsbeleid, te lage arbeidsmobiliteit, een doorgeschoten liberalisering van de financiële sector, zeepbellen in de huizenmarkt, de zwakke handhaving van het Stabiliteits- en Groeipact of een combinatie van deze elementen -ze kunnen niet eenvoudig teruggedraaid worden. Het weer in evenwicht brengen van de binnenlandse economieën en de publieke en financiële sector in de landen van de eurozone zal onvermijdelijk aanzienlijke kosten met zich mee brengen. De vraag is hoe deze kosten beperkt en verdeeld worden? De optie om het hele europroject te beëindigen zal voor alle betrokken landen hoge kosten met zich meebrengen en waarschijnlijk duurder zijn dan andere mogelijke oplossingen. In een economisch systeem waarin de reële economie, nog steeds fragiele financiële instellingen en de financiële markten zo met elkaar verweven zijn, is het elimineren van de economische en financiële onevenwichtigheden een bijzonder delicate aangelegenheid. Het kan niet genoeg worden benadrukt dat een combinatie van onzekerheid, beperkte transparantie en negatief sentiment een negatieve spiraal teweeg kan brengen die de reële economie meesleept. Slecht beheer van de onvermijdelijke herstructurering kan ertoe leiden dat dit een 'selffulfilling prophecy' wordt. Dit risico verklaart ook waarom geruchten over een naderende 'cold turkey'-aanpak voor Griekenland (grootschalige afschrijvingen op de staatsschuld binnen een jaar vanaf nu) zo'n enorm effect op het marktsentiment hebben. De meeste beleggers zien gewoonweg een te hoge kans op een te groot destabiliserend effect van een herstructurering van de Griekse schulden op korte termijn voor het systeem als geheel. De minst kostbare manier voor alle betrokken om de solvabiliteitsproblemen van overheden en financiële instellingen in perifere landen op te lossen is daarom een geleidelijke aanpak. Dit vraagt om geduld, overdracht van begrotingsmiddelen en een goed gecommuniceerde herstructurering van een deel van de schulden op een later tijdstip. Geduld is nodig om voldoende vooruitgang te boeken met de hervormingen, die gericht zijn op het verbeteren van de overheidsfinanciën, de groeivooruitzichten en het pan-Europees economisch bestuur. Zonder vooruitgang op al deze gebieden zal het voor de getroffen economieën onmogelijk worden om hun geschonden blazoen op te poetsen en weer een geloofwaardige wederpartij in de handel en de financiële markten te worden. Zonder deze voorwaarden zal herstructurering van de schuld de negatieve spiraal niet doorbreken. De betrokken landen worden dan geen 'terugkomende markten' maar seriewanbetalers. Pas wanneer een combinatie van liquiditeit, begrotingssteun en steun voor structurele hervormingen een geloofwaardige nieuwe uitgangspositie voor de Europese perifere landen heeft gecreëerd, kan het afstempelen van de schulden van enkele landen (waarschijnlijk Griekenland, misschien ook Portugal en Ierland) worden overwogen. Dan pas zal er voor alle betrokkenen (huishoudens, bedrijven, beleggers) voldoende transparantie zijn om weer vertrouwen in de toekomst te hebben. En pas dan zal het systeem over voldoende veerkracht beschikken om de negatieve schok in de balansen en het sentiment op te vangen die de herstructurering van de schulden van een of meer lidstaten van de eurozone ongetwijfeld zal veroorzaken. Of zo'n geleidelijke aanpak politiek haalbaar is, blijft onzeker. Dat zal deels afhangen van de management- en PR-vaardigheden van de beleidsmakers. In dat verband is het van het allergrootste belang om zowel flexibel als consistent te zijn en met één stem te spreken. Mijn basisscenario blijft dat de beleidsmakers er uiteindelijk in zullen slagen om dit doel te bereiken. Zodra er echter hardnekkige tekenen van politieke wanorde en beleidsonzekerheid zichtbaar worden, gaat de kans op een constructief eindspel afnemen. Laten we hopen dat de waarde die financiële markten hechten aan transparantie ook in politieke munt zal uitbetalen. Uiteindelijk is dat waarschijnlijk een bepalende factor is het herstellen van de Europese droom van een duurzame economische unie.

Het is een sprookje over hoe de problemen zouden kunnen worden opgelost als alle raderen in elkaar passen en door blijven draaien. Het is te mooi voor woorden. De aanname van het slagen van het basisscenario is 'de wens is de vader van de gedachte'. Je maakt jezelf iets wijs omdat je hoopt op een positieve afloop. De stelling dat gebrek aan visie bij de Europese leiders een niet-transparant beeld oplevert over de slagingskansen van het project 'noodfonds' onderschrijf ik. Ik geloof niet in een overlevingskans van Griekenland. De schulden zijn te hoog, de lasten zijn te zwaar, de bezuinigingen zijn te streng en de koopkracht van de burger neemt zienderwijs af. Daardoor verkeert het land in een economische krimp. Grieken aan de onderkant van de samenleving eten na de zomer nog maar één maaltijd per dag. Een zwakke euro zou de Griekse export hebben kunnen helpen. Maar niks daarvan: de financiële markten straffen de Amerikanen af, ondanks of misschien wel dankzij, de door van Nieuwenhuijzen geprezen transparantie van de Amerikaanse markt. De dollar staat op 1,4846 en zal dra de 1,50 bereiken. De oplossing van de euroland-problemen moet niet worden gezocht in geduld, maar in wijsheid. Durf je verlies te nemen. Iedereen weet dat zachte heelmeesters stinkende wonden achterlaten. Met geduld wordt het probleem niet opgelost maar vooruitgeschoven (iets waar politici heel goed in zijn) en vertraagd. Waarvoor de columnist niet kiest is krachtdadig beleid. Daar zijn de financiële markten van gecharmeerd. Als landen moeten worden gered omdat anders buitenlandse banken forse schade zouden gaan oplopen is dat een probleem van die banken. De risicoinschattingen zijn volstrekt onvoldoende geweest (daar is uiteindelijk alle ellende met de sub-primes ook uit voorgekomen) en de gevolgen daarvan mogen en moeten niet bij de belastingbetaler worden neergelegd. Uiteindelijk zal de redenatie zijn 'ieder voor zich en God voor ons allen'. De vraag is alleen: bij wie worden de verliezen, die ongetwijfeld gaan optreden, neergelegd. De burger wordt het kind van de rekening!

Dit bericht is geplaatst in Financieel/economisch met de tags , , , , , . Bookmark de permalink.