UPDATE29112011/85

Gisteren gebruikte ik een term die tot vragen leidde. Het betreft de omschrijving van de huidige situatie als 'een puinhoop'. Of ik daar wat meer overwegingen bij wilde geven voor de duiding van het gebruikte woord. Men vond het nogal heftig. Ik zal trachten die duiding te plaatsen.

Het FD schrijft vandaag over het eindspel van de euro dat is begonnen. Enkele citaten. De eurocrisis is in een eindfase gekomen. De ontwikkelingen gaan nu razendsnel, en de tijd dat de sterke eurolanden de zwakke konden redden, is voorbij. Volgens veel economen is het een kwestie van weken, misschien van dagen, en dan moet er iets op tafel liggen om het uiteenvallen van de euro te voorkomen. Over negen dagen houden de Europese leiders nog maar weer eens een ‘top der toppen’. Er was er al een op 21 juli, op 23 oktober en op 26 oktober. Maar nu leeft meer dan ooit het gevoel dat het erop of eronder is. De reeds geplande Brusselse top van vrijdag 9 december is inmiddels uitgebreid met een werkdiner op de avond ervoor. Er is immers veel te bespreken. Kredietbeoordelaar Moody’s drukte de politieke leiders gistermorgen vroeg weer met de neus op de feiten. Volgens het ratingagency heeft het veel te lang geduurd voordat er een echte oplossing kwam. Inmiddels is sprake van ‘een snelle escalatie’ van de crisis, die zowel een landen- als een bankencrisis is. Een gemakkelijke uitweg is er niet meer, en volgens Moody’s riskeren alle lidstaten van de Europese Unie een downgrade, een verlaging van hun kredietstatus.

Hoofdeconoom Pier Carlo Padoan van de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling, de OESO, kwam gisteren ook met onrustig makend nieuws. Volgens hem is de eurozone al in een milde recessie. Maar als de politieke leiders er niet in slagen de crisis te bezweren, dan moeten ze er rekening mee houden dat de economie volgend jaar en het jaar erop gemakkelijk 2% kan krimpen. Columns in de Financial Times en commentaren in The Economist waarschuwen inmiddels dat de euro snel verleden tijd kan zijn. Jean Pisani-Ferry, directeur van de gerenommeerde Brusselse denktank Bruegel, stelt onderkoeld dat er ‘een nieuwe situatie in Europa’ is ontstaan. Met iets meer gevoel voor dramatiek schrijft de Vlaamse econoom Paul De Grauwe: ‘De euro heeft nog enkele weken om zichzelf te redden, terwijl verschillende instituties zich al voorbereiden op de klap.’

Wat de situatie nu zo wezenlijk anders maakt dan enkele weken geleden? Verreweg het belangrijkste signaal is dat zelfs Duitsland meer moeite heeft om zijn staatsleningen in de markt kwijt te raken. En opvallend, direct na de half mislukte emissie van vorige week verloor de euro in een tel 0,72 eurocent in waarde. Voor centrale bankiers een serieuze aanwijzing dat de munt zelf het volgende doelwit zal zijn. Een week eerder kwam het al eens voor dat de andere triple-A-landen, Nederland en Finland bijvoorbeeld, hun rente zagen stijgen. En zelfs directeur Klaus Regling van euronoodfonds EFSF heeft moeten constateren dat zijn obligaties minder in trek zijn. Dus nog afgezien van de nog niet geleverde hefboom op het noodfonds die de slagkracht ervan had moeten vergroten, dreigt dit vangnet alleen al door het voortwoekerende wantrouwen krachteloos te worden.
Het is bijna tragisch dat de ministers van financiën vanavond alweer naar Brussel moeten afreizen om over het noodfonds te praten. Nog altijd zijn de afspraken van 21 juli (uitbreiding van noodinstrumentarium) niet in werking getreden, en nu zwoegen ze op de deal van 26 oktober (vergroting slagkracht). Het fonds heeft nog ongeveer € 250 mrd beschikbaar, maar niemand gelooft meer dat daar € 1000 mrd van te maken is, zoals een maand geleden werd beloofd. En dan moeten de ministers diezelfde avond nog een vuiltje wegwerken. Al sinds augustus steggelen zij met de Griekse regering over de uitbetaling van € 8 mrd, de zesde tranche van de noodlening van € 110 mrd. Ondertussen moet het tweede noodpakket voor Griekenland nog worden afgerond en zijn moeizame onderhandelingen over een private bijdrage aan de Griekse redding begonnen met de financiële sector. Daar komt bij dat Griekenland de laatste maanden niet heeft kunnen voldoen aan de dwingend opgelegde bezuinigingen en hervormingen door de trojka en de rente voor 10-jarig Grieks is opgelopen naar 30%. Zo lopen de politici voortdurend achter de feiten aan, al is Griekenland inmiddels een bijzaak geworden. Alles draait nu om Italië. Dat land heeft, net als Griekenland, een nieuwe regering. Dat de politiek, de Europese Centrale Bank en de financiële markten met vereende krachten premier Silvio Berlusconi van zijn regeringszetel wisten te jagen, gaf slechts plezier van korte duur. Inmiddels is duidelijk dat het beleggers helemaal niet meer uitmaakt dat de betrouwbare technocraat Mario Monti als premier is aangetreden. Net zomin als zijn bezuinigingsplannen nog indruk maken. Het is de les van twee jaar eurocrisis: paniek en wantrouwen slaan niet met enkele ferme politieke daden om in volledig vertrouwen. Italië betaalde vanmorgen voor 3-jarig papier 7,89% en voor 10-jarig 7,56%. Opnieuw is de rente gestegen. De financiële markten schijnen zich niets aan te trekken van de goede voornemens van de Italiaanse politiek. Voor België dreigt hetzelfde lot. Verrassend genoeg reageerden beleggers maandag positief op het nieuws dat er na anderhalf jaar eindelijk een regering komt. Maar de aanstaande premier Elio Di Rupo kan de snel opgelopen rentelasten voor België waarschijnlijk niet zomaar ongedaan maken. Ook hij zal ervaren dat eenmaal afgehaakte beleggers niet snel tevreden zijn. En zo verspreidt de crisis zich als een olievlek over de eurozone. Nederland, Duitsland en Finland waren de laatste veilige havens. Nu zijn deze landen echt niet zomaar failliet, maar ze ontlopen de besmetting van de crisis ook niet meer. En dan zit er niets anders op dan naar anderen te kijken, naar het Internationaal Monetair Fonds (IMF) en de Europese Centrale Bank (ECB). De middelen van het IMF zijn beperkt, en de animo bij landen als China en Rusland is nog niet zo groot. En de weerstand bij de ECB om in te grijpen is heel groot. De centrale bank heeft dan wel oneindige financiële mogelijkheden, de principiële barrières in Frankfurt én in Berlijn zijn heel hoog. Zonder een belangwekkende politieke stap richting een steviger muntunie wil bijna geen enkele centrale bankier ‘lender of last resort’ zijn. Over die politieke stap gaat het volgende week. De weeffouten van de muntunie (wel een monetaire unie, geen politiek-economische) moeten worden hersteld. Duitsland en Frankrijk hebben iets in de maak. Maar zal het een stap van betekenis zijn? Twee jaar crisismanagement stemt pessimistisch. Misschien, nu de nood echt aan de man is, wordt met die treurige traditie van politieke inertie gebroken.

Ook De Pers pakt vanmorgen dreigend uit met de kop: Wachten op de chaos. Evenals het FD zegt de Pers ook dat het laatste moment om de euro te redden de eurotop van 9 december a.s. is. Als die broodnodige redding daar niet lukt, dreigt een rumoerig einde. Enkele citaten uit De Pers van vanmorgen. Veel economen en beleidsmakers zien de Europese Centrale Bank (ECB) als de laatste strohalm voor de euro. Zo ook de Franse regering, die graag wil dat de ECB op veel grotere schaal Italiaanse en Spaanse staatsobligaties gaat opkopen. Frankrijk wil dat omdat Franse banken vol zitten met Italiaanse staatsobligaties. Maar Duitsland en de ECB zelf hebben daar grote moeite mee, omdat het risico zou bestaan dat de centrale bank zijn onafhankelijkheid verliest. Bovendien bestaat het gevaar dat de ECB dan de geldpers aanzet, wat zou kunnen leiden tot hoge inflatie. De Nederlandse houding is pragmatisch. De Jager zei laatst geen enkele optie te blokkeren. Dat lijkt verstandig: zonder actie is er straks misschien helemaal geen ECB meer nodig. Er wachten ons nog twee heerlijke weken zonder omvallende banken, apocalyptische krantenkoppen en uitzicht op een economische depressie. Tegen de burger zeg ik 'geniet ervan zolang het nog duurt'. Welkom in de twilight eurozone; waarin alles nog goed lijkt te gaan, waarin pinautomaten onbeperkt geld spugen, waarin we weer lekker losgaan met de sinterklaasinkopen. In winkels betalen we de cadeaus onbezorgd met euro’s, want ook al is het vertrouwen in politici laag, het zal onder grote druk toch wel goedkomen? Ze zullen op 9 december tijdens de allesbeslissende eurotop toch wel iets verzinnen om De Grote Ramp te voorkomen? Zolang we dat maar denken, wachten ons nog twee heerlijke weken in de illusie dat de euro standhoudt. En waarom ook niet? De beurs had gisteren een topdag en is vandaag weer groen gekleurd; zelf kun je niets aan de situatie veranderen. De euro is een taak van minister De Jager (Financiën) en zijn Europese collega’s, die urenlang vergaderen in klamme zalen ver van hier. Het is de taak van anonieme Brusselse bureaucraten en centrale bankiers, opererend vanuit een hoge glimmende toren in Frankfurt. Bovendien hebben we er als land weinig over te zeggen. Premier Rutte kan wat sputteren over knoflooklanden en The Financial Times halen met voorstellen voor begrotingsdiscipline, maar de echte beslissing om de eurozone te redden is aan bondskanselier Merkel. Neem deze twee weken dus om bewust te genieten van functionerende banken, die nog een lening willen verstrekken. Wentel je in het waanidee dat je pensioen veilig belegd is in staatsobligaties en laaf je aan de milde recessie waarin we nu verkeren. Met zo’n lage werkloosheid en onze tomeloze welvaart, die we onterecht als vanzelfsprekend ervaren, kunnen we zo’n stootje makkelijk hebben. Na de top van 9 december – volgens velen de laatste kans om de crisis te bezweren – is het afgelopen met de illusie. Zonder oplossing ontspoort de eurocrisis, met het risico op het wanordelijk uiteenvallen van de muntunie. Denk aan blinde paniek op financiële markten, omvallende banken en grote maatschappelijke onrust. Dat gevoel van urgentie vormt een groot contrast met de sfeer in Den Haag, waar politici gewoon nog tijd en zin hebben om zich druk te maken over belangrijke zaken als een parlementaire enquête over de vorige bankencrisis, alsof het komende financiële armageddon een ver-van-hun-bedshow is. Bij minister De Jager zouden gisteren in ieder geval alle alarmbellen moeten zijn afgegaan, toen hij hoorde dat ook de Nederlandse triple-A status – de hoogste kredietwaardigheid – in gevaar is. Want volgens kredietbeoordelaar Moody’s is er een reële dreiging dat de crisis ook doordringt tot de financieel gezondste landen. Dan is het een kwestie van tijd voor de kapitaalvlucht uit de gehele eurozone start. De laatste kans voor de munt is het ‘europact’ van Merkel en de Franse president Sarkozy: een voorstel voor gezamenlijk begrotingsbeleid en afdwingbare normen voor begrotingsdiscipline, dat nu in voorbereiding is. Dat betekent overdracht van bevoegdheden aan een orgaan in Brussel en dus verlies van soevereiniteit. Hierbij past de vraag of zo een politieke beslissing kan worden genomen zonder een parlementaire legitimiteit in de 27 EU-landen. Zo’n stap richting de Europese superstaat is controversieel, maar het creëert wel precies waar het in de muntunie altijd aan heeft ontbroken: een politieke unie. Volgens onbevestigde berichten zou de Europese Centrale Bank na zo’n verregaande koerswijziging bereid zijn om de eurocrisis de monetaire oorlog te verklaren. Dat wil zeggen: met honderden miljarden tegelijk Spaanse en Italiaanse staatsobligaties opkopen om zo een aanstaand faillissement van deze landen te voorkomen. Dat geeft Italië en Spanje tijd om te hervormen en hun begroting op orde te krijgen, met een positief einde: de euro gered. Wat is de prijs die de burgers daarvoor moeten gaan betalen. Ik zeg: hoog. De Britse regering maakt zich er ernstig zorgen over doem-scenario en bereidt zich daarom intensief voor op het chaotische einde van de euro. Ambassades zijn zelfs geïnstrueerd hoe ze onderdanen moeten bijstaan als pinautomaten dienst weigeren en er ernstige rellen losbarsten. Dat kun je afdoen als paniekerig euroscepticisme, waar de Britten patent op hebben, maar het geeft wel aan dat het eindspel voor de euro nu is aangebroken. Einde citaat.

Kredietbeoordelaar Moody's onderzoekt een mogelijke afwaardering van de kredietwaardigheid van de achtergestelde leningen van 85 Europese banken, waaronder zes banken met een hoofdkantoor in Nederland. De zes Nederlandse banken zijn ABN Amro, ING, Rabobank, Friesland Bank, SNS Bank en Royal Bank of Scotland NV, dat een hoofdkantoor in Amsterdam heeft. Moody's heroverweegt zijn kredietoordeel omdat het er rekening mee houdt dat staatsgaranties op achtergestelde leningen in heel Europa gaan verdwijnen. Eerder gebeurde dit al in Ierland, Denemarken, Duitsland en Groot-Brittannië. Het feit dat het stoppen van de garanties op dergelijke leningen in Ierland geen besmetting richting andere soorten leningen met zich meebracht, is volgens Moody's reden aan te nemen dat zulke garanties alleen in uitzonderlijke gevallen zullen worden voortgezet. Binnenkort komt de Europese Commissie met voorstellen die het naar verwachting van de kredietbeoordelaar mogelijk zullen maken banken te dwingen verliezen op achtergestelde leningen te accepteren, zonder dat hierbij sprake is van een wanbetalingsscenario. Moody's laat op zijn website weten zijn kredietoordelen te laten afhangen van de inhoud van de uiteindelijke voorstellen. De meeste banken die Moody's onder de loep neemt bevinden zich in Spanje (21), Italië (17) en Oostenrijk (9).

Groot-Brittannië stevent door het verslechterende economische klimaat af op een fikse tegenvaller op de begroting. Dit maakte de Britse minister van Financiën George Osborne bekend. In zijn begrotingsplan van maart ging Osborne nog uit van een begrotingsoverschot van 6 miljard pond (7 miljard euro) in 2015. Volgens de nieuwste berekeningen van het Britse begrotingsbureau is er in dat jaar nu sprake van een tekort van 24 miljard pond. Osborne zei afgelopen weekeinde nog vast te houden aan zijn begrotingsdoelstellingen, waardoor een verlenging van de huidige bezuinigingsronde in het vooruitzicht lijkt te liggen. Dit is een flinke streep door de rekening van de regeringscoalitie, die had gehoopt voor de verkiezingen van 2015 de bevolking te kunnen paaien met fiscale meevallers. Het begrotingsbureau gaat er nu nog vanuit dat de Britse economie dit jaar met 1,7 procent groeit, en in 2012 met 2,5 procent. De Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO) spreekt echter de verwachting uit dat het land begin volgend jaar in een recessie terechtkomt en in heel 2012 maar een groei van 0,5 procent behaalt. De tegenvallende groei leidt tot lagere belastinginkomsten, waardoor Osborne volgens ingewijden de komende vier jaar 86 miljard pond meer zal moeten lenen dan eerder werd aangenomen. Dit kan door de lage rente die Groot-Brittannië momenteel betaalt wel tegen voordelige tarieven. Als de tarieven in de toekomst zo laag blijven. Om toch nog wat licht in de duisternis te bieden, zal de minister inzetten op langetermijninvesteringen in infrastructuur, ter waarde van 30 miljard pond. Ook wil hij 20 miljard pond vrijmaken voor kredietverlening aan het midden- en kleinbedrijf.

Enkele weken nadat Standard & Poor's Ratings Services een foutief bericht naar buiten bracht waarin gesteld werd dat het de Franse AAA-rating had verlaagd, blaast de Franse krant La Tribune de speculatie nieuw leven in, met de aanname dat de hoogste waardering "wellicht" op de rol komt te staan voor een verlaging. Op basis van diplomatieke bronnen wordt gesteld dat de waardering verlaagd kan worden "binnen een week of misschien tien dagen." Een vertegenwoordiger van S&P wilde niet reageren op het bericht. Beleggers speculeren al maanden over de AAA-rating van Frankrijk. Op dit moment heeft het land bij de drie belangrijkste kredietbeoordelaars nog de hoogste kredietwaardering met stabiele verwachtingen. Er wordt echter bij de tweede economie van de eurozone op aangedrongen de overheidsfinanciën op orde te krijgen, om daarmee te voorkomen dat het land verstrikt raakt in de schuldencrisis. President Nicolas Sarkozy heeft het behoud van de AAA-rating tot een topprioriteit gemaakt en heeft in minder dan drie maanden twee bezuinigingsmaatregelen onthuld in een poging beleggers te overtuigen dat Frankrijk de begrotingsdoelstellingen kan halen, ondanks de vertragende groei.

Het vertrouwen in de economische ontwikkeling van de eurozone is in november gedaald. De index waarmee de EC het vertrouwen meet, daalde in november met 1,1 punt tot 93,7. De somberheid nam zowel onder consumenten als producenten toe. De sterkste dalingen werden gemeten in Frankrijk en Nederland. Het vertrouwen bleef min of meer stabiel in Duitsland en Spanje, terwijl er in Italië sprake was van een lichte verbetering. Hongarije wordt van alle Midden-Europese landen het hardst door de crisis getroffen. Het land balanceert opnieuw op het randje van een faillissement. Drie jaar terug moesten EU en IMF al te hulp schieten. De omstreden rechtse regering van premier Victor Orban reageerde met onorthodoxe maatregelen. Maar de duimen van de kredietbeoordelaars gaan omlaag. Ze denken niet dat Boedapest de overheidsfinanciën op orde krijgt. De Amerikaanse kredietbeoordelaar Moody’s verlaagde het oordeel van Hongaarse staatsobligaties vorige week naar ramsjniveau, S&P volgt waarschijnlijk. Zoals zo vaak liet de regering-Orban weten dat het land wordt geteisterd door een aanval van ‘financiële speculanten die zich wilden verrijken’. Nadat de felle anticommunist vorig jaar met een comfortabele tweederde meerderheid aan de macht kwam was zijn recept om de slechte groeicijfers en de staatsschuld te lijf te gaan eenvoudig. Met de botte bijl zorgde hij ervoor dat vooral Westerse banken, die de markt in Hongarije domineren, een speciale afdracht moesten betalen. Andere grote buitenlandse concerns werden door een nieuwe belasting getroffen.

Kredietbeoordelaar Fitch geeft de Verenigde Staten tot 2013 om met een ,,geloofwaardig plan'' te komen om de gigantische schuldenberg van het land aan te pakken. Lukt dat niet, dan loopt het land grote risico's om zijn AAA-rating te verliezen. Het bureau heeft de verwachting voor de kredietwaardigheid van de grootste economie van de wereld naar beneden toe bijgesteld, van stabiel naar negatief.

De vooruitzichten voor de Europese telecomsector in de komende 12 maanden zijn negatief, aldus kredietbeoordelaar Moody's. De sector kampt al langer met druk op de resultaten van wetgeving en concurrentie, nog eens verzwaard door de schuldencrisis. Moody's verwacht dat de omzetontwikkeling voor individuele telecombedrijven een daling van 5 procent tot een toename van 2 procent zal laten zien. Dat komt volgens Moody's neer op een daling van 1 à 2 procent voor de gehele sector. ,,Het is de eerste keer dat onze prognose voor deze sector in Europa negatief is'', aldus Moody's. De kredietbeoordelaar denkt dat consumenten door de crisis steeds prijsbewuster worden, waardoor de druk op de omzet zal aanhouden. Daarnaast wordt het volgens Moody's steeds moeilijker voor de sector om de operationele kosten, waarvan loonkosten ruim een derde uitmaken, terug te dringen.

Als houder van een derde van de reserves in Europees staatspapier, volgt China de economische ontwikkelingen in Europa op de voet. China is niet van plan om zich terug te trekken uit het Europese schuldpapier. Dat heeft staatssecretaris Ben Knapen van Buitenlandse Zaken dinsdag gezegd nadat hij in China sprak met viceminister Fu Ying voor Europese Zaken. Zij gaf aan er prijs op te stellen goed geïnformeerd te worden over de situatie. Knapen is in Azië voor een conferentie over ontwikkelingshulp. Volgens Knapen moeten niet-klassieke spelers, zoals China, nauwer bij ontwikkelingssamenwerking betrokken worden. China is een belangrijke factor in ontwikkelingslanden, vooral in Afrika. Tijdens de gesprekken bleek dat China zich bewust is van de kritiek uit Afrikaanse landen op de jacht naar grondstoffen en voedsel in Afrika. China zegt hierop in te spelen in nieuw beleid, aldus Knapen.

Hoe betrouwbaar is dit kengetal? Het lijkt op een aardverschuiving. Manipulatie? Hoe betrouwbaar zijn de onderzoeksresultaten van dit bureau? Het consumentenvertrouwen in de VS is in november gestegen tot het hoogste niveau sinds juli. Dit blijkt uit cijfers van het onderzoeksbureau Conference Board. De index kwam uit op 56 punten, tegen 40,9 in oktober Dat was het laagste niveau in ruim 2 jaar tijd. Economen hadden een kleinere toename, tot 44 punten, verwacht. ,,Consumenten lijken het kerstseizoen optimistischer tegemoet te gaan. Maar de uitslagen blijven historisch gezien zwak'', zei directeur Lynn Franco van Conference Board over de stand van het vertrouwen. Na 6 maanden van onafgebroken daling nam het vertrouwen over de huidige omstandigheden toe. Daarnaast werden consumenten minder somber over de toekomstige ontwikkelingen en toonden de opvattingen over de arbeidsmarkt enige verbetering. Amerikanen leven nog steeds op de pof. American Airlines, de vierde vliegtuigmaatschappij ter wereld is op de fles. Surceance aangevraagd.

De parlementaire enquetecommissie de Wit zit in de laatste 2 weken. Vandaag werd de oud-minister en voormalig voorzitter van de AFM Hans Hoogervorst gehoord. Hij zegt dat ´de euro een misgeboorte is´. Volgens Hoogervorst staan nog steeds veel staatsobligaties voor een veel te hoge waarde in de boeken van banken. De boekhoudkundige regels daarvoor zijn niet streng genoeg. Hoogervorst schrijft dat toe aan politieke beïnvloeding. Het probleem van de kredietcrisis was niet alleen dat banken in 'giftige' producten handelden, maar vooral dat ze het kapitaal niet hadden om tegenvallers daarmee op te vangen. ,,Aan de financiële crisis ging een orgie van 10 jaar kredietverlening vooraf. Iedereen werd aangemoedigd om zich diep in de schulden te steken." Bij het ,,afbouwen" van de enorme schuldenlast bleven volgens hem ongelukken niet uit. In 2008 trof het de banken, nu treft het de overheden. ,,Hoe hebben we toegelaten dat de financiële sector zich zo diep in de schulden kon steken? Alle normale principes van voorzichtigheid zijn over het hoofd gezien. We moeten veel voorzichtiger worden." Die les kunnen we uit de kredietcrisis leren, aldus Hoogervorst. Bij de kredietcrisis heeft de bankensector de risico's enorm onderschat. Volgens hem konden de banken het risico van de giftige hypotheken niet aan, omdat ze geen buffers meer hadden. Dat gold ook voor ons land. ING, ABN Amro en Fortis waren ,,uitgemergelde banken. Ze konden niks hebben." Hij zette uiteen dat in 2008 de boekhoudregels aan banken toestonden hun obligatieleningen hoog te waarderen. Dat leidde bij Deutsche Bank, de grootste bank van Europa, toen tot een mooie winst. Het deel van de obligaties dat voor marktwaarde in de boeken staat, is sindsdien fors gedaald. Veel van de obligaties staan op basis van historische waarde te duur in de boeken. Hoogervorst stelde dat de boekhoudregels onder politieke invloed staan. Politici zien volgens hem graag dat banken veel geld uitlenen aan bedrijven en burgers, omdat dat leidt tot economische groei. Er is altijd een risico dat financiële instellingen hun positie te rooskleurig voorstellen. Over de huidige economische situatie is hij somber. ,,De problemen zijn nu misschien wel onbeheersbaar geworden." ,,Het boeide me intellectueel. Wat is er nu aan de hand?'', aldus de oud-Minister van Financiën (in het kabinet Balkenende-1) over het begin van de crisis in 2007. Hij wees erop dat de AFM niet de toezichthouder was die keek naar de financiële gezondheid van banken, dat was De Nederlandsche Bank (DNB). ,,Maar naarmate ik meer over de kredietcrisis te weten kwam, ging het niet alleen meer over de giftige producten. Je zag banken die zwaar ondergekapitaliseerd waren, eigenlijk geen kapitaal hadden en daardoor dit soort problemen niet konden verwerken. En toen werd het echt serieus.''

Tot slot een beschouwing over de eurocrisis. Decennias lang waren staatsobligaties met een A rating het beste beleggingspapier voor de lange termijn. Bij pensioenfondsen een geliefde belegging: goudgerand papier. Die tijd is voorbij. Staatsobligaties hebben tegenwoordig een dubieuze naam en kunnen risicovol zijn. Een risicoloze lening kan worden omgezet in een risicovol aandeel, vinden politici. Obligatiebeleggers moeten er rekening mee houden dat van ze wordt verlangd dat ze risico's moeten nemen b.v. vrijwillig dan wel onder dwang delen van de nominale waarde moeten afstempelen. Aan staatsobligaties hangt tegenwoordig een label van schuldpapier: oppassen geblazen.

In het Verdrag van Maastricht dat op 7 februari 1992 werd getekend werd onder meer de Europese Unie opgericht. Het bepaalde dat er een Economische en Monetaire Unie (EMU) gevormd zou worden, met een gemeenschappelijke munteenheid, die de 'euro' genoemd zou worden. Voor de invoering van de monetaire unie werden begrotingsdisciplines afgesproken waaraan de leden (van de muntunie) moesten voldoen. Verder werd er een kader ontworpen voor de toekomstige politieke en economische eenmaking. Het gesteggel van de politici over de controle van de eisen zoals die zijn neergelegd in het SGP zijn dus al bijna 20 jaar oud. In Maastricht werd gekozen voor een Europese Unie die zou worden ingericht met een aantal modules. Als eerste werd gekozen voor een economische gemeenschap. Dat was geen moeilijke opdracht. De interne markt zou voor alle leden economisch gewin opleveren. Dat werd een win/win situatie. Daar mocht het niet bij blijven volgens het erfgoed van Monnet en Schuman. Om vrede te waarborgen zou er een politieke unie tot stand moeten komen, aangevuld met monetaire, fiscale en sociale modules. Er werd besloten als tweede module aan de slag te gaan met de muntunie. Nu tien jaar later moeten we vaststellen dat een muntunie niet kan functioneren zonder een politieke unie. We moeten nu vaststellen dat er de afgelopen tien jaar binnen de eurozone onvoldoende disciplinair is gehandeld. Gemaakte afspraken in het SGP zijn nooit gecontroleerd door de EC, het EP, de ECB en de Regeringsleiders. Dat de eurozone is verworden tot een chaos is verklaarbaar. Niemand neemt de verantwoordelijkheid ervoor. De muntunie is echter niet het enige probleem. De regeringsleiders van de 90er jaren en later, in ons land waren dat Lubbers, Kok en Balkenende, hebben zich met een Jantje van Leyden afgemaakt van de afspraken zoals die zijn vastgelegd in het Verdrag van Maastricht betrekking hebbend op de inrichting van de Europese Gemeenschap. Nadat de economische module was opgestart, hadden de regeringsleiders en de EC aan de slag moeten gaan met inspraak van de Europese burgers in het EP en daarmee de weg vrij moeten maken voor een politieke unie. Waarschijnlijk, achteraf bezien, vond men die opdracht te vroeg in het af te leggen traject. Daar werd dus een cruciale fout gemaakt. De muntunie had pas na de totstandkoming van de politieke unie ingericht kunnen worden. Dat had Europa veel ellende bespaard. En helemaal aan het einde had de fiscale en daarna de sociale module ter hand genomen moeten worden. Voor die volgorde is – bewust dan wel onbewust – niet gekozen. We zitten nu met een krediet- , een banken-, een euro-, een schulden-, een economische- en een milieucrisis. Milieu dan wereldwijd in de vormen van: een klimaat-, een energie-, een voedselvoorziening- en een grondstoffencrisis. Het financiële huishoudboekje is uit zijn evenwicht. Hoe zwaar uit balans het mondiaal is: vorig jaar, rekende McKinsey uit, waren wereldwijd alle aandelen en obligaties samen €158.000 mrd waard. Dat is 3,5 maal zo groot als het bbp van de hele wereld. Het bbp is het bedrag dat alle mensen en bedrijven in een jaar verdienen. In Europa waren de effecten €75.000 mrd waard, waarvan €13 mrd voor de aandelen en €62.000 mrd voor de obligaties. Per dag wordt in Europa voor €40 mrd aan aandelen verhandeld en voor hetzelfde bedrag aan obligaties. De grootste spelers op het veld zijn institutionele beleggers (onder meer verzekeraars), banken en vermogensbeheerders (die handelen niet voor eigen rekening maar voor bv pensioenfondsen). De grootste partij ter wereld is BlackRock. De grootste 2 Europese vermogensbeheerders zijn Allianz (€1500 mrd) en AXA (€1100 mrd). Dan zijn er nog de zakenbanken, handelshuizen en hedgefunds die zich bezig houden met high-frequency trading. Die handel die in milliseconden middels computers plaatsvindt. Traders verhandelen op deze wijze honderdduizenden transacties per seconde. Goldman Sachs verhandelt zo 500 mrd aandelen per beursdag. Alles bijeen vindt die handel plaats op de 'financiële markten'. Die markt is zo groot en zit zo complexe in elkaar dat daarvoor niemand kan worden aangesproken. Het enige wat ik er nog wel over kwijt wil is dat we €100.000 mrd minder vermogen ook nog overeind kunnen blijven. Anders, dat wel.

De vorming van de Verenigde Staten van Europa is van alle tijden. Toen het Romeinse Rijk in de 5e eeuw instortte verviel Europa in wanorde. In 1500 telde Europa 200 min of meer onafhankelijke politieke entiteiten: graafschappen, hertogdommen, bisdommen, stad-staten, enkele koninkrijken en boerenrepublieken. In 1890 heeft een centralisatie plaatsgevonden (misschien ook wel als gevolg van de Industriële Revolutie) met nog maar 30 staten. De Europese staatsvorming was voornamelijk het gevolg van oorlogen, die gevoerd waren. De drijfveer achter de centralisatie was geld. Een vorst met geld kon zich een huurleger permitteren en als hij de huurlingen maar betaalde viel de politieke entiteit wel in zijn handen. De gruwelen van een oorlog versterkt de wens van vereniging (samen zijn we sterker dan alleen). Verder moeten er bindende factoren zijn. Dat kan een taal zijn, culturele uitingen, religie, gezamenlijke doeleinden. De vraag is of de regeringsleiders erin kunnen en willen slagen op een legitieme wijze afstand te doen van de verworven soevereiniteit. Het zwakke punt is dat het Europese volk daar in de afgelopen decennia niet op is voorbereid. Alhoewel financieel zwakke staten daar eerder aan zullen toegeven dan de rijkere landen is het geen proces dat in 3 maanden kan zijn afgerond. En dat willen de financiële markten eigenlijk wel. De vraag moet beantwoord worden: wat krijgt het volk ervoor terug als ze afstand doen van Nederland als een soevereine staat. Soevereiniteit die we hebben gekregen bij de Vrede van Westfalen in 1648 en weer inleveren in ……!

De rek in Nederland is uit de banengroei. De prognose van het begrotingstekort over 2011 valt hoger uit, volgens de Jager, dan eerder werd aangenomen: van -4,2% naar -4,5%. De EMU-norm is -3%. De verwachting is dat Griekenland de 6e tranche krijgt van €8 mrd.

De eurolanden hebben wel de wil en de bereidheid om de euro te redden, maar zij moeten daartoe meer hervormen en bezuinigen. Dat zegt minister Jan Kees de Jager voorafgaand aan nieuw beraad met zijn EU-collega's over de schuldencrisis. Zijn oproep geldt vooral de Zuid-Europese landen, maar ook landen als Frankrijk en België. ,,Het komt nu wel heel dichtbij'', aldus De Jager. Volgens hem staat de EU voor belangrijke dagen en weken. ,,Ik noem het geen eindspel voor de euro, maar de urgentie loopt wel op.'' De Jager zal vanavond samen met zijn Duitse en Finse collega's hun gezamenlijke voorstel verdedigen om het Internationaal Monetair Fonds (IMF) een grotere rol in de schuldencrisis te geven. Hij wil dat de IMF-lidstaten van binnen en buiten Europa hun bijdragen aan het fonds verhogen, zodat het de eurolanden met grote schulden beter kan helpen. ,,Het IMF kan als we er met zijn allen de schouders onder zetten een belangrijke rol spelen''. Over pleidooien van onder meer de OESO om de Europese Centrale Bank massaal staatsobligaties van probleemlanden te laten opkopen, wilde De Jager zich niet uitlaten. ,,De ECB is onafhankelijk.'' Maar welke koers ook wordt gekozen, het belangrijkste is volgens De Jager dat de probleemlanden hervormen en bezuinigen om te voorkomen dat hun schulden nog verder uit de hand lopen. Er moet dan ook meer Europees toezicht op de begrotingen van de lidstaten komen. ,,We hebben oplossingen nodig die geloofwaardig zijn voor de financiële markten. We moeten de weeffouten in de euro aanpakken, opdat het nooit meer zo fout kan gaan.'' De ministers van Financiën van de eurolanden praten vanavond ook over een verruiming van het Europese noodfonds.

Slotstanden van dinsdag 29 november 2011: AEX 287,55 +0,87%; BEL 20 2007,23 -0,08%; CAC 40 3026,76 -0,46%; DAX 30 5799,91 -0,95%; FTSE 100 5337,00 -0,46%; SMI 5531,24 -0,16%; Nikkei 8477,82 +2,3%; Hang Seng 18256,20 +1,21%; All Ords 4167,30 +1,01%; € $1,332; goud $1713,20. 

Dit bericht is geplaatst in Geen categorie. Bookmark de permalink.