UPDATE29102011/71

Ik was vorige week voornemens afgelopen maandag met een nieuw blog te komen, waarin ik zou reageren op de resultaten van de Euro-top van afgelopen zondag. Deze bijeenkomst is uiteindelijk in 2 fases uitgevoerd. Donderdagmorgen om 4 uur was er overeenstemming van de 17 eurolanden op welke wijze de eurocrisis zou moeten worden aangepakt. Op vier onderdelen is op hoofdlijnen een akkoord gepresenteerd. De regeringsleiders spraken, na afloop van het overleg, over een degelijk stuk werk dat staat als een paal boven het water. De financiële markten zullen hier enthousiast op reageren. Ik vond het te vroeg om met dit gegeven een blog te schrijven. Ik was namelijk helemaal niet zo enthousiast over dit akkoord op hoofdlijnen. Misschien dat er op onderdelen wel enige vooruitgang kan worden geboekt, nee dat zag ik niet helder voor de geest. De beurzen waren donderdag wereldwijd 'himmelhoch jauchzend'. De aanname was dat de Europese problemen, eindelijk, zouden worden opgelost. Al heel direct was in een breed scala twijfel te horen over de houdbaarheid van de aanpak van de schuldencrisis. En terecht. Even een paar hoofdpunten op een rij over 'de nieuwe fundering van onze toekomst'. Europese toekomst, wel te verstaan. Is Europa in gevaar; hoe groot zijn de problemen:

– kwijtschelding van een deel van de Griekse schulden door de banken;

– vergroting van de slagkracht van het EFSF (noodfonds) onder meer door een speciaal potje bij het IMF;

– krachtiger begrotingscontroles bij de 17 eurolanden;

– Italië moet alle zeilen gaan bijzetten om 'erger' te voorkomen;

– herkapitalisatie van de Europese banken;

Wat kritische aantekeningen bij deze voornemens: Over de vrijwillige medewerking van de Europese banken met belangen in Grieks overheidspapier is op dit moment geen overeenstemming. De IIF heeft toegezegd aan Brussel te willen gaan praten over een voorstel dat uitgaat van een kwijtschelding van 50% van de nominale waarde van bij financiële instellingen in portefeuille zijnd Grieks overheidspapier. Besluiten daarover zijn er nog helemaal niet. Of alle banken daaraan meedoen is nog niet helder. Kortom is de stelling dat €100 mrd staatsschuld wordt kwijtgescholden aan Griekenland is nog helemaal niet zeker. Ik heb daarover ook nog een vraag. Er zijn 2 mogelijkheden in het dossier Griekenland om de schuldpositie te saneren. Banken laten Griekenland weten dat ze vrijwillig dan wel verplicht een deel van hun vordering uit hoofde van Grieks schuldpapier kwijtschelden. De andere optie is dat de banken aan dit deel van het traject niet deelnemen. Zij laten het initiatief over aan de politiek. De aanname is dan dat Griekenland in staat van default geraakt. Zij delen de schuldeisers mee dat de nominale waarde van de Griekse staatsobligaties met de helft wordt verlaagd. Dan blijft de vraag: er is geen sprake van een faillissement, er is sprake van een tijdelijke onmogelijkheid tot terugbetaling van de aangegane schulden met de daarbij behorende rentes. Is zo een default onherroepelijk of blijven de schuldtitels, in dat specifieke geval, tot in lengte van jaren de Grieken achtervolgen. Ik kan me voorstellen dat de Grieken voor de eerste optie gaan en de banken voor de andere.

Een vraag die in het presenteerde akkoord op hoofdlijnen niet aan de orde is geweest is de vraag of de eurotop zich heeft beraden of de Noord-Europese landen, die ik noem de FLOND, wel met alle Zuid-Europese landen nu en/of in de toekomst met elkaar verder willen. In deze constructie van de muntunie is er sprake van een slangenkuil, waarin de rijkere landen moeten betalen voor de landen die hun aangegane verplichtingen niet meer kunnen nakomen. In ieder geval zullen de spelregels moeten worden aangepast en moet er een uitgang worden gecreëerd waarmee eurolanden, die de spelregels niet naleven, uit de muntunie kunnen worden verwijderd. Nu is het zo dat de 5 FLOND landen (Finland, Luxemburg, Oostenrijk, Nederland en Duitsland) de volledige last op hun schouders krijgen van de reddingsacties binnen de eurozone, nu en in de toekomst. Rutte bevestigt dat ook. In het wekelijkse praatje na de ministerraad op vrijdagmiddag liet hij daarover geen twijfel bestaan. De bijdrage van Nederland aan het noodfonds van garanties ad €100 mrd is slechts een startbedrag. Dat bedrag gaat zeker verhoogd worden. Van de 17 eurolanden zijn er slechts 5 in staat te voldoen aan de eisen van soliditeit die de financiële markten stellen. Dat betekent dat Nederland ook de garanties voor zwakkere broeders in de eurozone moet gaan geven. Als het parlement hier instapt kunnen we niet meer terug. Die €100 mrd is net iets meer dan 25% van onze staatsschuld. En met de verplichtingen die er nog gaan bijkomen, 'belooft' Rutte ons, kan het garantiebedrag wel oplopen naar 30, 40, 50 ,60 of misschien wel 100% van onze EMU-schuld. We moeten ons goed realiseren dat dit voor Nederland geen vrijblijvend traject is. Wat ik daarbij in beeld zet is de uitspraak van Berlusconi dat hij 1 januari aanstaande zou opstappen en nieuwe verkiezingen zou uitschrijven en toen hij weer thuiskwam van de Euro-top in Brussel, op die toezegging aan de Europese Gemeenschap terugkwam door te stellen dat hij, Berlusconi zelf, de door de EU afgedwongen bezuinigingen en hervormingen, zal gaan uitvoeren. Hij blijft zitten op zijn zetel tot het einde van zijn termijn in 2013. Een premier met een dictatoriale uitstraling. Voor mij is Berlusconi een volstrekt onbetrouwbare politicus, van het type 'veel beloven en weinig geven doet de gek in vreugde leven'. Misschien dat Brussel daar intrapt, maar de financiële markten niet. Dus als Italië, met zijn staatsschuld van €2.000 mrd, geholpen moet blijven worden, gaat dat gedaan worden met financiële steun van de FLOND. Voor mij is Italië momenteel het grootste gevaar in de eurozone. Griekenland ook: maar de Italiaanse staatsschuld is wel bijna 6 keer zo groot als die van Griekenland. Op de vraag van Sven Kockelmann of de afspraken op de eurotop van woensdag/donderdag geen drijfzand zijn, weersprak de premier dat in alle toonaarden: zeker niet. Toch plaats ik enkele kanttekeningen daarbij. De premier ondersteunde zijn betoog met de stelling dat de 2e stresstest van de European Banking Authority had aangetoond dat we in Europa goed gekapitaliseerde banken hebben. Hij vertelde er echter niet bij dat die test een grote flop was door de aanname van de 5% solvabiliteitsnorm. De eurotop heeft inmiddels die norm voor de banken verhoogd naar 9%. In ieder geval een veel realistischer aanname. Maar als de EBA ook die 9% in het model van de 2e stresstest had opgenomen zou misschien 60% van de 91 banken die meededen niet zijn geslaagd. Dus waar heeft de premier het precies over. Hij blijft een veel te positief beeld schetsen van de risico's van dit proces voor de spaar- en pensioengelden van de burgers in de FLOND.

De Europese politici hebben de banken in de tang genomen en dwingen medewerking af voor de gevolgen van de trage besluitvorming door de politieke elite van de eurozone. Dat banken hun bezittingen moeten gaan waarderen op marktwaarde, kan verstrekkende gevolgen hebben. Is daar over nagedacht? Het lijkt zo vanzelfsprekend dat staatsobligaties op marktwaarde worden gewaardeerd, maar kennelijk wordt in de bankensector met andere maten gemeten. En waarom wel voor staatspapier en niet voor vastgoed? Over mogelijke gevolgen van de, door de politiek, ingezette herkapitalisatie is nog heel veel onduidelijk. Als douceurtje voor de herkapitalisatie, die in totaal over €106 mrd zou gaan, krijgen de banken €30 mrd. De eurotop heeft gekozen voor het Merkel-model: de versterking van de buffers tot een kapitaal-ratio van 9% moeten de banken zelf realiseren door aandelen emissies, onderdelen te verkopen, te fuseren en als dat alles nog niet voldoende is kunnen de nationale overheden worden aangesproken en als er dan nog niet aan de basisnorm wordt voldaan kan een beroep worden gedaan op het EFSF. Kortom, er is nog een hele weg te gaan.

Kennelijk zijn de regeringsleiders afgestapt van de eis aan Griekenland dat ze moeten voldoen aan de afspraken die daarover met de trojka zijn gemaakt. Ze krijgen, ondanks de achterstand op het schema, een nieuwe lening van €100 mrd. Plus dat de banken €100 mrd schuld gaan kwijtschelden, althans als de banken die vrijwillige medewerking gaan accepteren. Dat laatste is dus een aanname. Een onzekere factor zijn de dagelijkse betogingen van het morrende volk, dat door de socialistische regering op de pijnbank wordt gelegd. Het is ook nog de vraag of de arme Grieken door de hervormingen en bezuinigingen niet veel zwaarder worden getroffen dan de rijke Grieken. Waarom heeft de eurotop niet afgedwongen dat de rijke Grieken, die hun geld naar het buitenland hebben gebracht, dat moeten terugsluizen naar hun eigen land. Verder gaat de Griekse regering ondersteunt worden door adviseurs van de EU, die als het ware Papandreou c.s. onder curatele gaan stellen. Ook al loopt alles als in scene is gezet en alle partijen werken optimaal mee, dan nog blijft Griekenland een zorgenkindje: een risicofactor. Het economische verdienmodel moet op de schop. De schuldenlast, die ook na de sanering groot blijft, moet worden teruggebracht. Wat tegenwerkt is de stilgevallen groei van de wereldhandel en de forse economische krimp als gevolg van verslechterde koopkracht. Griekenland heeft nog een lange weg te gaan voordat de burger weer geld in zijn portemonnee krijgt.

Berlusconi en de Italiaanse politiek zijn niet alleen onbetrouwbaar ook onvoorspelbaar. Ze zeggen 'zus' en doen 'zo'. De belangrijkste eis die de eurotop aan Italië heeft gesteld is dat de Italiaanse begroting over 2 jaar op orde, dat wil zeggen: in evenwicht, moet zijn. Of Berlusconi bezuinigingen en hervormingen in gang gaat zetten om die doelstelling op tijd te bereiken, het blijft een groot vraagteken. Als het vertrouwen van de financiële markten in Italië wegvalt dreigt voor de eurozone een megacrisis. De FLOND is onvoldoende daadkrachtig om bij een Italiaanse financiële crisis de euro overeind te houden.

Ik stap nu over naar het noodfonds. Europa heeft te weinig geld ter beschikking om het EFSF voldoende te vullen. Het noodfonds nu heeft een omvang van €440 mrd en wil het werkzame vermogen optillen naar €1100 mrd door virtueel geld te scheppen. Dat wil men realiseren met de hefboomfuctie. Een belegger is bereid voor €100 mln te beleggen in staatspapier van een financieel zwak euroland, maar wil dat alleen doen met een extra garantie voor het geval dat het zwakke land niet meer kan voldoen aan zijn rente- en aflossingsverplichtingen. In de politiek wordt gesproken dat beleggers bereid zouden moeten zijn met een borg van 20% van de nominale waarde te volstaan. Dat is voor mij zeer de vraag. Op dit moment is dat zeker niet te realiseren. Op dit moment wordt Grieks papier verhandeld 75% onder pari. Misschien kun je straks Frans- en Belgisch papier kwijt met een borg van 20%, maar de zwakke landen die nog aan het saneren zijn, lukt dat niet, niet nu, niet morgen. Politici spreken er niet over maar Europa is op een bedeltour. De EFSF is op reis naar China, Brazilië, Noorwegen en de oliestaten in het Midden Oosten of ze ons geld willen lenen voor vergroting van het noodfonds. Er zullen beslist landen zijn met veel reserve-valuta's in kas, die daar oor naar hebben. Dat geld lenen ze dan aan het IMF, die het weer doorsluist naar het EFSF. De vraag is dan tegen welke voorwaarden en welk rentepercentage. Bekend is dat China zich heeft geërgerd aan een extra importheffing die op elektronica producten moet worden betaald. En stelt China de eis dat we eens moeten ophouden met dat gezeur over mensenrechten? Wie had dat ooit kunnen denken: Europa aan de bedelstaf. Maar het is realiteit. We leven in het einde van een tijdperk, dat Europa welvaart, sociale rust en vrede bracht.

Dat de eurotop zich nu pas intensief wil gaan bezighouden met de controle op de EMU-saldi en EMU-schuld, komt als mosterd na de maaltijd. De Balkenende's hebben tien jaar zitten slapen met als gevolg de huidige eurocrisis. De Zalm'en, de Bos'sen en de de Jager's rekenden zich rijk aan de handel met de partners maar maakten zich geen zorgen over de schuldenberg die in Zuid-Europa werd opgebouwd. Ze hadden er zelfs geen oog voor. Dat er nu dwingender regels worden benoemd om de nakoming van de eisen, zoals die zijn vastgelegd in het Stabiliteits- en Groeipact, te controleren. Oorspronkelijk was die taak opgedragen aan de Raad van de Europese Unie. Kennelijk hebben die hun opdracht nooit consciëntieus uitgevoerd. In ieder geval gaan de Regeringsleiders van de eurozone zich daar ieder halfjaar mee bezighouden. Mogelijk komt er ook nog een speciale Eurocommissaris die wordt belast met de controle van de naleving van de regels uit het Stabiliteits- en Groeipact, naar een idee van onze premier. Maar de vraag is hoe streng ambtelijk beleid kan leiden tot discipline? Met de plannen, zoals die nu worden gepresenteerd, kan een land jaren lang de EU om de tuin leiden met vage toezeggingen en bezuinigings- en hervormingsplannen. De Berlusconi's van deze tijd zullen ons jarenlang om de tuin kunnen blijven leiden. Het gaat er toch om het geld van anderen uit de zak te kloppen.

Bij al deze voornemens is het de vraag wat de positie wordt van de ECB. Blijft de ECB de bankier voor de zwakke landen bij hoog tij? En wat zijn daarbij de spelregels? Veel beleidsaankondigingen moeten nog worden uitgewerkt. Het ontbreekt nog altijd aan fundamentele antwoorden op vragen over de toekomst van Europa. Op een visie met perspectief. We wachten nog op de fundamentele herziening van de architectuur van de eurozone. De eurotop is niet geëindigd in een mistig compromis, maar ook niet meer dan de ernstigste nood is gelenigd. Er moet nog veel gebeuren voordat de eurocrisis voorbij is. De markten waren opgelucht maar het optimisme was gisteren alweer voorbij.

Kredietbeoordelaar Standard & Poor's (S&P) heeft de hoogste kredietwaardigheid AAA van het Europese steunfonds EFSF bevestigd. De vooruitblik voor het EFSF is stabiel. De toprating van het fonds te danken aan de ,,integrale'' verbinding van het EFSF met EU-overheden en de garanties die zij bieden. De omvang van het fonds werd donderdag na de speciale EU-top vergroot van 440 miljard euro naar 1000 miljard euro. S&P waarschuwde echter wel dat als het vertrouwen van de financiële markten in de eurozone niet herstelt en uitzaaiing van de crisis de AAA-rating van lidstaten onder druk gaat zetten, dit de kredietwaardigheid van het EFSF in gevaar kan brengen.

President Klaas Knot van De Nederlandsche Bank (DNB) pleit voor de invoering op langere termijn van euro-obligaties. Hij gaat daarmee in tegen het standpunt van de Nederlandse regering over euro-obligaties. ,,Op de langere termijn, als sluitstuk van een proces waarin strikte waarborgen voor gezonde overheidsfinanciën zijn verankerd, zie ik euro-obligaties als een duurzame manier om te voorkomen dat een liquiditeitsprobleem in een lidstaat onnodig verwordt tot een solvabiliteitsprobleem en dat budgettaire problemen in één euroland leiden tot een domino-effect door besmetting van andere lidstaten''. De Nederlandse regering heeft zich altijd uitgesproken tegen euro-obligaties. Ook de Duitse regering is fel tegen euro-obligaties. Tevens zijn de Duitse collega's van Knot bij de Europese Centrale Bank (ECB) tegen euro-obligaties gekant.

Consumenten blijven steeds vaker weg uit winkelcentra en winkelstraten. De afgelopen 4 jaar daalde het gemiddeld aantal mensen dat winkelcentra bezoekt al met bijna 10 procent. Maar de laatste 8 weken krijgen de winkelstraten serieuze klappen. „De daling zet versneld door”, zegt Huib Lubbers, directeur van City Traffic dat de aanloop van het winkelend publiek meet in 63 Nederlandse binnensteden. Niet alleen de economische crisis is de oorzaak van de terugloop, maar ook zijn er te veel winkels in ons land. „Het aantal woonboulevards barst ondertussen uit zijn voegen. Daar hebben we er in Nederland inmiddels 120 van”, stelt Marcel Evers van branchevereniging CBW Mitex.

Terwijl topman Klaus Regling van het Europees noodfonds EFSF in Peking de blaren op zijn tong praat om Chinese miljarden binnen te slepen, moeten de Grieken op zoek naar een nieuw economisch model. Het moet er een worden dat voor economische groei gaat zorgen. Want zonder die groei zullen de schuldproblemen nooit verdwijnen. Lange tijd is geld lenen de remedie geweest om de Griekse kurk te laten drijven. Maar dat is niet vol te houden, al is het maar omdat steeds meer Europese burgers het zat zijn om geld naar Athene over te maken. Om te voorkomen dat de Griekse put bodemloos blijft, zal de economie moeten groeien. Dat is gemakkelijker gezegd dan gedaan. De Griekse economie is ziek, ernstig ziek. Grootste ergernis bij economen is dan ook, dat in het akkoord dat afgelopen donderdag werd gesloten, geen enkele paragraaf wordt gewijd aan hoe de zuidelijke probleemlanden dynamische economieën kunnen worden die aanhaken bij hun noordelijke broeders. De cijfers tonen een schrikbarend beeld van een zwaar verouderde industrie, zo blijkt uit het rapport ’Greece ten years ahead’ van de Griekse werkgeversorganisatie SEV. Bijna 98% van de groei tussen 2000 en 2008 kwam voort uit binnenlandse consumptie. „De Grieken maken – mede door hoge arbeidskosten – te dure producten die niemand in het buitenland wil hebben”, legt een EU-diplomaat uit. „Willen ze de schuldenberg aanpakken, dan zal daar vooral de economie moeten worden gepakt.” De arbeidsmarkt is één van de stroefste van heel Europa. Mensen wisselen amper van baan en kiezen het liefst voor een levenslang verblijf in de ambtenarij. Grieken die in het bedrijfsleven stappen, doen dat bij voorkeur als kleine zelfstandige. Grote bedrijven zijn er amper. Tot € 12.500 hoeft er geen belasting over de inkomsten betaald te worden, maar ook de bedragen die daarboven uitkomen, blijven schimmig voor de Griekse fiscus. Al probeert de belastingdienst een inhaalslag te maken door het zwarte circuit hard aan te pakken.

We leven te veel op krediet. Wat we de Grieken verwijten, doen we zelf ook. Nederland heeft in relatieve zin de grootste hypotheekschuld van de wereld. We weten wat voor risico's dat heeft, maar er wordt niets aan gedaan. Het is tijd dat de overheid de aftocht blaast uit de woningmarkt. Als het gaat om de subsidiëring van sociale huurwoningen staat Nederland op de blacklist van Europa. Europa creëert druk, maar we hebben nog geen straf gekregen. Dus is ook hier de hervorming niet dringend. Maar wat lang duurt, komt soms te laat. Uitstelgedrag, daar hebben wij allemaal wel eens last van. Zo 'pieken' studenten graag vlak voor het tentamen en wachten docenten vervolgens tot het einde van de termijn met het nakijken ervan. Niets menselijks is ons vreemd. Maar sommige zaken kun je beter niet uitstellen. Neem nou de discussie over het hervormen van de Nederlandse woningmarkt. Dit is een schoolvoorbeeld van Nederlands overheidsbeleid dat van kabinet tot kabinet wordt doorgegeven als een hete aardappel. Terwijl een flinke koerswijziging nodig is om dit belangrijke dossier binnen onze economie weer vlot te trekken. Is het woningmarktdebat echt te ingewikkeld, of zijn de electorale belangen te groot? Opvallend is dat de gewone Nederlander, als je die spreekt op straat, zich bewust is van de belangrijke keuzes die gemaakt moeten worden; en bereid te spreken over een inlevering, als het om wonen gaat. Het is intussen wel duidelijk dat het belang van een gezond gefinancierde woningmarkt te groot is voor de Nederlandse economie om nog langer te negeren. Dat zeggen toezichthouders in koor bij hun afscheid. Zo gaf Alan Greenspan na zijn afscheid als directeur van de Amerikaanse Centrale Bank ruiterlijk toe dat er te weinig aandacht was besteed aan de fundamenten onder de huizenprijsdynamiek. Henk Don noemde de woningmarkt zelfs 'het vergeten dossier' tijdens zijn afscheidsrede bij het Centraal Planbureau. Er gebeurt van alles, maar zonder duidelijk plan. En het valt niet mee, dit vergeten dossier. Nederland staat bekend als risico-avers, maar heeft in relatieve zin de grootste hypotheekschuld van de wereld. Jarenlang ging dit goed, en ontstond overwaarde op de woning. Maar wie overwaarde ziet ontstaan, weet ook dat de huizenmarkt onder de waarde van de schuldenlast kan duiken. Hier wordt echter niet voor gewaarschuwd, en er wordt niets aan gedaan. We moeten zien te voorkomen dat de rest van Europa over vier jaar zegt: 'Waar hebben jullie al die tijd gezeten? Jullie zagen dit toch aankomen?' Na een kabinet dat de woningmarktdiscussie openlijk verbood in zijn regeerakkoord, luisteren we ook nu weer naar troonredes waarin de heilige huisjes omzichtig worden gemeden. Uiteraard gebeurt er van alles, maar helaas zonder een duidelijk beleid of plan. Wanneer wij willen voorkomen dat de Nederlandse woningmarkt uitgroeit tot de kern van ons volgende economische probleem, is het nu tijd om hardop na te denken over alternatieven. Hoe komen we bij die woningmarkt va nuchtere keuzes?
Na ruim 110 verlammende jaren met lage corporatiehuren en hypotheekrente-aftrek is het nu een mooi moment om de woningmarkt in Nederland af te laten kicken van de overheid. Wij moeten naar een woningmarkt waarin de consument weer nuchtere keuzes kan maken. Waarin consumenten er niet voor kiezen om te kopen vanwege fiscaal voordeel, maar kiezen voor wonen op basis van hun financiële en relationele situatie. Wonen dat op een duurzame manier past in het huishoudboekje. We kunnen niet wachten tot de wal dit schip keert. Misschien is de vraag: 'Hoe komen we bij die woningmarkt waarin de consument weer nuchtere keuzes kan maken?' Die vraag wil ik wel beantwoorden. Namelijk door de overheid te vragen geleidelijk aan de aftocht te laten blazen uit deze markt. Door de aloude regeling stapsgewijs af te bouwen, net zoals we de pensioenleeftijd in twintig jaren verhogen tot 67, ontstaat er een woningmarkt waarin een koper en huurder op eigen kracht beslissingen kan en moet nemen, niet langer op basis van eventuele wachtlijsten en subsidies. interessant verhaal, alleen afbouwen in 20 jaar spreekt mij niet aan. Overigens net zomin als bij de pensioenleeftijd. We zitten in een periode waarin we ons van de opgebouwde ballast moeten bevrijden (en de huidige woonmarkt is ballast), voordat we een nieuwe economische herstart kunnen maken. De volgende generatie wacht daar geen 20 jaar op.

Dit bericht is geplaatst in Financieel/economisch met de tags , , , , , , . Bookmark de permalink.