UPDATE28112015/300 Dit is het 300ste financieel/economische blog UPDATE

De klimaatconferentie in Parijs begint morgen.. Het ligt niet in de lijn der verwachtingen dat Poetin en Erdogan aan dezelfde tafel zullen aanschuiven.

Ik kreeg een vraag van een lezer van dit blog. Hij wilde graag weten waar al dat geld blijft dat vrijkomt door de monetaire verruiming door inkoop van staatsobligaties door de nationale centrale banken van de 19 eurolanden. Het gaat om €60 mrd per maand, het project loopt al 9 maanden. Dat geld was bedoeld om banken in de gelegenheid te stellen kredieten te verlenen aan ondernemers en investeerders. Daar is tot dusverre nauwelijks gebruik van gemaakt. Geld is in zo grote hoeveelheden beschikbaar dat het spotgoedkoop is geworden en het wordt belegd in staatspapier tegen een negatieve rente. En de rest van het overtollige geld verdwijnt in de financiële markten, waar effecten worden gekocht. Zijn volgende vraag was: hoe en wanneer loopt dit af. Daar wil ik wel wat zeggen zonder een specifieke duiding. De vraag is hoelang het Bestuur van de ECB (6 directeuren en 19 presidenten van de nationale eurolanden) Draghi nog blijven steunen met de uitvoering van dit monetaire beleid. Lang niet altijd is er consensus binnen het Bestuur over het door Draghi gevoerde beleid. Het disconto kan niet veel verder dalen omdat een negatieve rente een signaal is van zwakte. Er wordt geld in de markt gepompt waar geen behoefte en geen aanwending voor is, anders dan ermee te speculeren op de financiële gokpaleizen (financiële markten). Logisch geredeneerd moeten alle overtollige liquiditeiten worden vernietigd. Daarvoor zijn meerdere scenario's voorhanden, maar de meest voor de hand liggende is een crash op de beurzen, maar ook een natuurramp of hyperinflatie. Het kan allemaal zomaar gebeuren.

De Amsterdamse beurs de weg omhoog weer teruggevonden, een verdere uitbreiding van de monetaire ECB-steun zal de weg banen voor nog een eindsprint van de AEX. De ECB lijkt de deur wijd open hebben gezet naar een extra rondje van monetaire stimulering bij de volgende rentevergadering van drie december na recente uitspraken van ECB-president Mario Draghi over het snel aanjagen van de inflatie. Die aanname gaat aan mij voorbij. Ik zie nieuwe liquiditeiten die worden gebruikt om effecten te kopen waardoor de koersen gaan stijgen, maar de inflatie niet doen toenemen. Wel zal de koers van de euro verder in de richting van $1 gaan dalen. De ECB gaat een verdere opmars van de koersen richting het einde van het jaar in werking zetten met het verwachte verder opendraaien van de geldkraan. Met welk doel, met welk vergezicht?

Niet alleen in Europa verschuiven de panelen, ook elders vinden ontwikkelingen plaats die tot herbezinning uitnodigen. Complexe ontwikkelingen die om beleid en visie vragen: bijwerkingen van het monetaire beleid wat betreft de extreem lage rente en het in de markt zetten van grote hoeveelheden liquiditeiten waarvoor geen bestedingen beschikbaar zijn, vrijwel stilgevallen economische groei in de eurozone, de geo-politieke situatie in Oekraïne, de onstabiele situatie in het Midden Oosten, terroristische aanvallen van IS, de vluchtelingenstroom uit Syrië naar Europa, de gevolgen van de technologische revolutie voor de werkgelegenheden de transitie naar een duurzamer samenleving. Maar ook de vraag wat moslimextremisten beweegt, waarom zij het Westen zo verachten. Naema Tahir schrijft daar in haar column over. In de ogen van de extremisten is het Westen moreel gecorrumpeerd en barbaars. Bovendien richt het Westen veel schade aan in het Oosten. De moslimextremisten willen voorkomen dat zij net zo worden als wij. Daarom moeten Moslims en Westerlingen uit elkaar worden gedrevenen, tegen elkaar worden opgezet, om die assimilatie te voorkomen. De Islam is een wij-cultuur, in het Westen daarentegen staat de 'ik' figuur centraal. In de Islam staat een individu ten dienst van de groep, van de religieuze traditie. Het Westen wordt door hen veracht: het is in hun ogen de hel op deze aarde. Ik heb altijd wel het gevoel gehad dat het Westen zich heeft verrijkt met de schatten die zich daar onder het zand bevinden (olie en gas) ten koste van de bevolking. Wij maakten deals met de sjeiks, die zich dat laten welgevallen. En de positie die wij hebben, verdedigen wij te vuur en te zwaard. Als ik kijk naar de Franse reactie op de terroristische aanslagen in Parijs van vrijdag de 13de november dan ontstaat een gevoel van wraak. Ik vind dat verklaarbaar, maar ik vraag mij af wat je ermee bereikt. Er zijn het afgelopen jaar al honderdduizend bommen afgeworpen op veertigduizend bewoners in het kalifaat (Syrië en Noord Irak). Het enige wat we kunnen bedenken is de strijd te intensiveren. Maar is dat gerechtvaardigd als daar onschuldige burgers het slachtoffer van worden. Hier wordt een oorlog gevoerd met alleen maar verliezers. De materie is complex, want 'zij' hebben kritiek op de decadentie van 'ons'. 'Zij' vinden ons 'afgodsdienaren op een feest van de perversiteit'. En dat wijzen wij af, maar de realiteit is wel dat 'zij' de geldzucht van 'onze' samenleving wel degelijk als decadent aanmerken. Het lijkt op een krachtenspel van Goliath, groot en sterk tegen David, klein en slim. Die stijlfiguren komen uit het Midden Oosten.

De Europese Commissie wil spaartegoeden van burgers en bedrijven gaan garanderen met een Europees verzekeringsstelsel, vanuit de werking van de Bankenunie. Dat moet runs, in de toekomst, op zwakke banken voorkomen. In 2024 moeten alle nationale deposito-garantiestelsels zijn overgeheveld naar één Europese verzekering. Daarmee moeten de rijkere EU-landen de zwakkere broeders gaan ondersteunen. De Duitse banken verzetten zich hiertegen en ook in Nederland worden kritische geluiden gehoord. Anderzijds heeft Nederland een grote financiële sector, die er belang bij heeft dat de risico's van omvallende banken binnen Europa worden gedeeld. De realiteit is wel dat het bankwezen in de rijkere landen Spaanse en Griekse spaarders en bedrijven gaat garanderen dat hun geld veilig is.

Slechte leningen blijven een bron van zorg voor de Europese bankensector. Dat meldde de Europese Bankautoriteit (EBA) nadat ze een soort inventarisatie van de 105 grootste banken van Europa had uitgevoerd. Volgens de EBA zitten de banken nog met veel leningen die mogelijk nooit meer terugbetaald worden. Die slechte leningen blijven druk uitoefenen op de winstgevendheid en moeten daarom worden aangepakt, aldus de financiële toezichthouder. Wel zijn de kapitaalposities van de banken verder verbeterd, net als de kwaliteit van de bezittingen. De winstgevendheid verbetert eveneens, maar blijft zwak gemeten naar historische waarden. Cyprus heeft te kampen met het hoogste niveau aan slechte leningen. Griekenland is niet meegenomen in de gegevens. Het is de vijfde keer dat de EBA dit jaarlijkse rapport opstelt. De vraag is hoe stabiel het bankwezen zich gaat ontwikkelen met de werking van de Bankenunie in de komende jaren. De Bankenunie is opgezet om het omvallen van banken te voorkomen. En willen we dat wel. Is het niet zo dat zwakke banken gesaneerd moeten worden en niet nu en ook niet in de toekomst gered moeten blijven worden. De verwevenheid in het bankwezen is groot en dus is het van groot belang dat banken gezond zijn en over voldoende sterke buffers beschikken. Dit om een domino-effect te voorkomen. Maar niet tegen elke prijs. De aanname dat alle Europese systeembanken geen risico lopen om om te vallen, moet van tafel. Volgens mij is dat ook onwenselijk. Het moet de ECB en de Bankenunie worden verboden zwakke broeders overeind te houden. Een sanering is, op basis van het eerder geciteerde rapport van de EBA, zelfs dringend noodzakelijk, ook vanuit de wens voor een gezonde Europese bankensector.

Dat de banken in verzet zouden komen tegen het beleid van de (Europese) politiek over aanscherping van de regels, buffers en transparantie, was voor mij geen verrassing. Banken maakten deze week nog weer eens duidelijk dat de politiek moet stoppen met het opleggen van nog meer regels en eisen aan de bancaire sector. Als politici doorslaan met het stapelen van regelgeving moeten de banken straks extra kosten in rekening brengen bij het verstrekken van een hypotheek of lening, vrezen ze. "Begrijp ons niet verkeerd. De regelgeving en extra kapitaalseisen die de laatste jaren zijn ingevoerd, zijn goed", zei SNS-topman Maurice Oostendorp. Hij vreest alleen dat nieuwe aanvullende eisen die nog in de maak zijn, voor extra kosten kunnen zorgen bij het aanbieden van financiële producten met een laag risicoprofiel. Het gaat dan bijvoorbeeld om hypotheken of mkb-leningen. Bankenkoepel NVB organiseerde deze week een persbijeenkomst om er nogmaals op te wijzen dat er sinds het uitbreken van de crisis in 2008 veel is veranderd in de sector. Banken zijn in het doorvoeren van verbeteringen veel verder dan veel mensen denken, was de boodschap. NVB-voorzitter Chris Buijink erkende dat er nog stappen gezet moeten worden. Maar het verder herstellen van het vertrouwen is in de ogen van de branche niet een kwestie van meer regels. ING-topman Ralph Hamers, die ook aanwezig was, benadrukte dat regels en toezicht bedoeld zijn om te zorgen dat er geen ongelukken gebeuren, niet om het lastiger te maken voor de banken om hun taken uit te voeren. Hamers merkte daarbij op dat er tegenwoordig ook veel 'schaduwinstellingen' actief zijn. Dit zijn bijvoorbeeld crowdfundingsinitiatieven of hedgefondsen. Ze concurreren in zekere opzichten met banken, maar zijn nog aan minder regels gebonden. Deze laatste opmerking onderschrijf ik. Maar met de uitspraak dat de huidige kapitaaleisen als 'goed' worden neergezet, plaats ik vraagtekens. In ieder geval zijn er in Europa nog veel zwakke broeders, die door de mand gaan vallen zodra de buffers verhoogd gaan worden. Voor een gezond bankwezen is dat een must. Dat banken zich op allerlei manieren daartegen gaan verzetten, begrijp ik wel. Meer risicodragend vermogen tast het resultaat aan en indirect mogelijk het dividend, waar aandeelhouders niet blij van worden. En toch ben ik van mening dat de verhoging van de buffers doorgevoerd moet gaan worden. Neem ABN Amro met een dekking van slechts 3,5%. Komen deze uitspraken als een verrassing, nee, ik verwacht dat de druk op de politiek en wellicht ook op de centrale banken in de komende tijd zal worden opgevoerd.

De Europese economie trekt in 2016 en 2017 nog verder aan. Ook de VS zit op het goede spoor. Dat schrijft ABN Amro in haar verwachtingen voor de komende jaren. Dat de economische groei dit jaar nog achterbleef, is te wijten aan de opkomende landen, zoals China, Brazilië en Turkije. Een aantal problemen speelde die landen parten, zoals de steeds tragere groei in China, de daling van grondstofprijzen en een krappere financiële situatie. Die problemen zijn volgend jaar nog niet verdwenen. Hoe de wereldeconomie zich de komende jaren gaat groeien, hangt voor een groot deel af in welke mate opkomende landen de huidige problemen van zich af kunnen schudden. Voor de ontwikkelde landen, zoals de VS en Europese landen, is het belangrijk dat ze het groeimomentum vasthouden. ABN Amro is positief over de eurozone. Dit jaar kwam de economische groei van 1,5% min of meer overeen met de verwachtingen, ondanks de spanningen rond Griekenland in de zomer. Historisch gezien is dat groeipercentage echter aan de lage kant. Dat de Europese economie desondanks weer op de rails staat, is inmiddels vooral te danken aan de stijgende binnenlandse groei. Bovendien staat de Europese Centrale Bank klaar om de economie extra te stimuleren. Zo moet niet alleen de hardnekkig lage inflatie weer richting de door de ECB gewenste 2%, ingrijpen van de ECB moet ook voorkomen dat het economisch herstel in Europa in de kiem wordt gesmoord. De Amerikaanse economie is al langer aan het groeien, maar het herstel is ongekend traag. Volgens ABN Amro is dat te wijten aan de zwakke groei in de rest van de wereld en de nadruk op het aflossen van schulden. Ook komend jaar zien de vooruitzichten er voor de VS goed uit, zeker omdat dit jaar de binnenlandse vraag is verder is hersteld. Hoe hard de VS en Europa echter precies zullen groeien, hangt voor een groot deel van de opkomende economieën af. ABN Amro verwacht echter dat zij komend jaar echter wat uit het dal kunnen kruipen. Zo zal de economie in China blijven vertragen, maar zwakt het effect daarvan op de rest van de wereld af. De daling van de grondstofprijzen komt naar verwachting ook tot stand. Het afgelopen anderhalf jaar leverde de olieprijs ongeveer 60% in, ABN Amro sluit een bescheiden herstel niet uit. "De grondstoffenprijzen lijken te ver naar beneden te zijn doorgeschoten", denkt hoofdeconoom Han de Jong. "De financiële situatie in opkomende landen kan mogelijk roet in het water gooien, maar doordat de valuta's al sterk zijn gedaald en de grondstoffenprijzen stabiliseren, is het ergste wellicht achter de rug." De vooruitzichten die ABN Amro hier neerlegt geven mij het gevoel 'dat wel allemaal zo zal kunnen gaan gebeuren als de aannames worden waargemaakt'. En juist dat laatste neem ik niet als een zekerheid aan. Om maar wat te noemen: hoe gaat de komende 13 maanden de koers van de euro versus de dollar zich ontwikkelen? Met een dalende euro stijgen de prijzen van ingevoerde grondstoffen, ook olie. Over hoe de BRIC-landen zich gaan ontwikkelen is geen helder toekomstbeeld. Over de ontwikkelingen in het Midden Oosten en de gevolgen daarvan voor de wereldeconomie wordt met geen woord gerept. Over het monetaire beleid wordt gesteld dat 'de Europese Centrale Bank klaarstaat om de economie extra te stimuleren'. Lezers kennen mijn standpunt daarover: ik heb geen vertrouwen in de afloop van het monetaire beleid dat wordt gevoerd.

Black Friday is de dag waarop de Kerstinkopen van start gaan met aantrekkelijke koopjes. In feite wordt de dag na Thanksgiving day, de dag dat er kalkoen wordt gegeten, het startschot gelost voor de inkopen voor het feestdagenseizoen in de VS. Het is daarom de belangrijkste periode van het jaar voor veel Amerikaanse detailhandelaren. Het is dit jaar geen groot spektakel geworden. De rijen voor de winkels en winkelcentra zijn klein, in tegenstelling tot eerdere jaren toen immense massa's koopjesjagers zich op de winkels stortten. Maar de immense drukte en chaos van het verleden blijft dit jaar vooralsnog uit. Dat heeft onder meer te maken met slecht weer en omdat kortingsacties meer gespreid worden over de komende periode. Ook kopen Amerikanen steeds meer via het internet, waardoor winkels minder vaak bezocht worden. De maandag na Black Friday wordt wel Cyber Monday genoemd, omdat Amerikanen dan online op jacht naar koopjes gaan. De Amerikaanse nationale federatie van winkelbedrijven verwacht dat dit jaar bijna 136 miljoen Amerikanen in het weekeinde rond Black Friday naar de winkel gaan of online spulletjes bestellen. Vorig jaar werd in die periode bijna $51 mrd uitgegeven. In het verleden leidde de drukte op Black Friday soms tot akelige taferelen. Zo werd in 2008 een medewerker van Wal-Mart vertrapt door drommen koopjesjagers waardoor hij stierf. Ook waren er mishandelingen en steek- en schietpartijen omdat hordes consumenten zich al vechtend de winkel binnen werkten. Veel winkeliers hebben daarom maatregelen genomen om dit soort excessen te voorkomen bijvoorbeeld door orde te handhaven in de rijen en extra controle uit te voeren via cameratoezicht.

Het vertrouwen onder Duitse ondernemers is toegenomen, na eerder deze week nog het laagste niveau sinds april te hebben aangetikt. Het is mij onduidelijk aan welke ontwikkeling dat gekoppeld is. Ja, de euro staat laag en dat vergemakkelijkt de export en de opvang van de vluchtelingen zal een positieve invloed hebben op de retailomzetten. Maar tegelijkertijd hangt er zwaar weer boven Wolfsburg en dreigen onweerskoppen de sfeer te verpesten. Bij alle tot nu toe bekende gepleegde fraudes en de daaruit voortvloeiende kosten voor vervanging, onderhoud en teruglopende verkopen van nieuwe auto's wacht VW de komende jaren nog enorme claims vanwege toegebrachte schades aan het milieu. Al vrij snel bracht VW naar buiten dat ze een reserve van €6,5 mrd hadden vrijgemaakt om uit dat fonds alle schades te kunnen betalen. Later maakte VW bekend dat niemand zich zorgen hoefde te maken want het bedrijf heeft €27 mrd aan liquiditeiten beschikbaar. Maar of het bedrijf erin slaagt de productie wereldwijd op peil te houden is maar de vraag. Ik denk dat ze dat niet gaat lukken. Maar de schade is vele malen groter: het aandeel van de automobielindustrie in de omzet van de totale Duitse industrie bedraagt 20%. ,,Schandaal is te zwak uitgedrukt, gezien wat deze fraude voor de gehele Duitse autoindustrie betekent''. Het bedrijfsbedrog van VW zou het mondiale vertrouwen in 'Standort Deutschland' (het verzamelde Duitse bedrijfsleven), dat berust op degelijkheid en betrouwbaarheid, onderuit halen. Daarnaast verloor het bedrijf de afgelopen drie maanden 31% aan beurswaarde. Aandeelhouders krijgen nog meer te verwerken, want ook het dividend is in gevaar. De schade blijft niet tot Volkswagen alleen beperkt. Het schandaal heeft gevolgen voor andere Duitse autobouwers en toeleveranciers, die gezamenlijk het hart vormen van Duitslands succesvolle, op export gerichte, industrie. De problemen voor VW stapelen zich op. Bij de geplaagde automaker wordt nu ook een onderzoek ingesteld naar vermeende belastingontduiking in verband met het emissieschandaal. Dat bevestigde een Duitse officier van justitie. De fiscus in Duitsland zou door de ontduiking miljoenen euro's zijn misgelopen. Het onderzoek richt zich op vijf medewerkers van VW. Het bedrijf gaf begin november toe dat de uitstootgegevens van kooldioxide van zo'n 800.000 voertuigen niet klopten. De schade voor Volkswagen zou kunnen oplopen tot €2 mrd. De uitstoot van auto's bepaalt in Duitsland mede hoeveel belasting een autobezitter per jaar moet betalen.

Deutsche Bank stopt voorlopig met het binnenhalen van nieuwe klanten en met het aanbieden van nieuwe financiële producten aan bestaande klanten in ,,bepaalde risicovolle regio's''. Dat blijkt uit een mededeling van topman John Cryan op de website van de grootste bank van Duitsland. Het concern wil eerste de resultaten afwachten van het onderzoek dat het doet naar de huidige procedures bij het binnenhalen van klanten. Daarbij gaat het er onder meer om of de bank wel voldoende kennis heeft van hun identiteit en bedoelingen. De Brit Cryan trad in juli aan als topman bij Deutsche Bank. Hij probeert sindsdien het vertrouwen van beleggers en toezichthouders in de door een reeks schandalen geplaagde bank te herstellen. Het concern raakte onder meer in opspraak door affaires rond de manipulatie van wisselkoersen en rentetarieven. Afgelopen juni kwam daar een schandaal bij: een mogelijke grote witwaszaak waarbij Russische klanten betrokken zijn geweest. Het zou gaan om circa $6 mrd (circa €5,6 mrd) aan transacties over een periode van meer dan vier jaar. De kosten die Deutsche Bank vanaf 2008 heeft moeten maken voor schikkingen en boetes zou inmiddels ruim €12 mrd belopen. Dat is inclusief voorzieningen voor toekomstige boetes.

De relatie tussen Turkije en Rusland staat al geruime tijd onder druk, maar nadert door het neerschieten van een Russisch toestel door 2 Turkse F16's een kookpunt. Dat is een heel vervelende ontwikkeling nu Hollande deze week de wereld is afgereisd voor zijn plan ISIS hard aan te gaan pakken. Hij wil een verbond tot stand brengen van Frankrijk, Engeland, Duitsland, de VS en Rusland. En dan beginnen de Turken roet in het eten te gooien. De directe Russische militaire inmenging in Syrië is Ankara een doorn in het oog en heeft tot economische maatregelen over en weer gezorgd. Het herhaaldelijk schenden van het Turkse luchtruim door Russische toestellen doet de relatie ook geen goed. De Turkse regering is op zijn zachtst gezegd niet blij met de Russische strategie in Syrië. Afgelopen week werd de Russische ambassadeur in Ankara op het matje geroepen wegens de aanhoudende zware bombardementen op Turkmeense dorpen in het noorden van Syrië. De Turkmenen zijn bondgenoten van Ankara in de strijd tegen de Syrische president Bashar al-Assad, die juist weer door de Russische president Vladimir Poetin in het zadel gehouden wordt. De steeds nadrukkelijker Russische aanwezigheid in het gebied jaagt de spanningen op, omdat de Russen, de 'vriendjes van Ankara' van wapens voorzien in de grondstrijd in Syrië, maar tegelijkertijd voor de Russen worden aangevallen. Herhaaldelijk hebben Russische toestellen het Turkse luchtruim geschonden. Begin oktober kwamen tot tweemaal toe Russische gevechtsvliegtuigen boven Turkije. De NAVO, waar Turkije lid van is, maakt zich zorgen. ,,Dat is onacceptabel, en dat laten we de Russen ook duidelijk weten. Een ongeluk zit in een klein hoekje, en zou de NAVO en Rusland op ramkoers kunnen brengen. Dat willen we niet'', aldus de Nederlandse minister van Defensie Jeanine Hennis eerder. Half oktober was het opnieuw raak. Turkse straaljagers schoten een drone neer die Turks luchtruim binnen zou zijn gevlogen. De nationaliteit van het onbemande toestel was niet meteen bekend, maar het bleek later van Russische makelij te zijn. ,,De neergeschoten drone is door Rusland gemaakt, maar de Russen hebben ons op vriendelijke wijze verzekerd dat het toestel niet van hen was'', verklaarde premier Ahmet Davutoglu. Hij zei niet te weten van welke groepering de drone wel afkomstig was. Het zou kunnen dat het toestel eigendom was van de troepen van de Syrische president Bashar al-Assad. Maar ook de Koerdische PYD-militie kan de eigenaar zijn. Andere groeperingen sloot Davutoglu ook niet uit. De Turks-Russische spanningen hebben ook gevolgen voor het economisch verkeer tussen beide landen. Ankara heeft geschermd met het stoppen van de aankoop van Russisch gas terwijl Moskou vrachtwagenroutes blokkeert tussen Turkije en Kazachstan, Kirgizië, Tadzjikistan en Mongolië. De NAVO werd voor spoedberaad bijeengeroepen. De NAVO en Turkije vormen één front, kwam naar buiten, maar binnenkamers werd er kritiek geuit op het Turkse handelen. De VS meldde later dat twee Turkse F16's het Russische toestel boven Syrië hadden afgeschoten. Dat maakt het voorval nog gecompliceerder. Om het ISIS probleem aan de pakken is de steun noodzakelijk van de Russen. Het is al moeilijk genoeg voor Hollande om de neuzen van Cameron, Poetin, Merkel en Obama dezelfde richting uit te krijgen. Obama hield de boot af omdat de VS al zoveel doet en Merkel gaat verkenningsvliegtuigen leveren waarmee boven Syrië verkenningsvluchten kunnen worden uitgevoerd. De Russen gaan informatie met de Fransen uitwisselen, onder welke bedingen is nog niet bekend. Is er voor het uitvoeren van militaire aanvallen door het Westen wel een volkenrechtelijke toestemming van Syrië dan wel de Veiligheidsraad? De Russen hebben dat wel van Assad gekregen. Ik sluit helemaal niet uit dat het uit de lucht schieten van het Russische gevechtsvliegtuig Su-24 een signaal is naar de Westerse leiders dat Erdogan aan wil schuiven bij het overleg van de vijf regeringsleiders over de aanpak van de ISIS problemen, als dat overleg er tenminste gaat komen. De Turkse aandelenbeurzen gingen flink onderuit, nadat het Turkse leger een Russisch gevechtsvliegtuig had neergehaald. De Borsa Istanbul Stock Exchange daalde met bijna 4% tot 76.743 punten op het nieuws, terwijl de Turkse lira terrein verloor ten opzichte van de dollar en de euro. Beleggers zijn vooral bezorgd over de oplopende spanningen tussen Turkije en Rusland. Het is voor de eerste keer sinds 1950 dat een NAVO-lid een Russisch toestel uit de lucht schiet. Een van de piloten van het Russische gevechtstoestel die zich met een parachute in veiligheid konden brengen is bij een vuurgevecht met Turkmeense rebellen om het leven gebracht. De andere is in veiligheid gebracht door het Syrische leger. De beurs in Moskou ging 3,3% omlaag. De vrees bestaat dat het incident zal leiden tot een verslechterde relatie tussen beide landen en economische schade tot gevolg zal hebben. De Russen hebben voor de Turken zware sanctie op economisch gebied aangekondigd. 

Ik heb mij al langere tijd afgevraagd waarom de Russen Assad op zijn plek willen houden en de Amerikanen en het Westen juist niet. Ik vond een website waar een beschrijving wordt gegeven over partijen en belangen in het Midden Oosten in relatie tot de oorlog in Syrië. Het gaat over soennieten, sji’ieten , alawieten, Syrië, Iran, Irak en Turkije, alles met als doel één groot nieuw (sji’ieties) Perzisch Rijk te stichten, van de Middellandse Zee tot aan West-Afghanistan. Ik citeer uit dit artikel: Syrië, een klein, overbevolkt en verarmd land dat tussen Turkije en Israël ligt, wordt al sinds decennia geregeerd door de familie al-Assad en hun clan van alawieten. Dit is een sji’ietische sekte die slechts 12% van de bevolking uitmaakt, maar alle leidende posities in het land bekleedt. Dat vader Hafez al-Assad alleen alawieten op leidende posities plaatste is met een goede reden. De soennitische meerderheid vindt sji’ieten ketters en haat – ook door het uiterst brute optreden van de al-Assads tegen politieke tegenstanders – het regime intens. Zoon Bashar al-Assad kan daarom alleen op de alawieten en in mindere mate de andere religieuze minderheden (druzen en christenen) rekenen, want ook zij zijn hun leven niet zeker als de soennitische volkswoede los barst. Assad en zijn aanhangers vechten nu letterlijk voor hun leven (denk aan wat met Gadaffi gebeurd is) en gebruikt daarom uiterst bruut geweld. Assad heeft maar één trouwe bondgenoot: het eveneens sji’ietische Iran. Lees hier verder hoe Iran Israel in het nauw kan gaan drijven en hoe Iran een deel van de macht in het Midden Oosten gaat overnemen.

Nederland en vijf andere landen worden door Brussel voor de rechter gesleept omdat ze Europese wetgeving over banken niet hebben doorgevoerd. Het gaat om regels die nationale overheden de instrumenten en bevoegdheden geven voor het geval banken of grote investeerders dreigen om te vallen. De regelgeving heeft als doel dat banken die op het randje van faillissement staan, kunnen worden geherstructureerd zonder dat de rekening bij de belastingbetaler komt te liggen. In plaats daarvan moeten de kosten worden gedragen door de aandeelhouders en schuldeisers van de bank in kwestie. De regels zijn een belangrijk onderdeel van wetgeving die is opgesteld om een veiligere en gezondere financiële sector te creëren. De zogeheten BRRD-regelgeving is ook van belang voor de bankenunie. De BRRD-regels schrijven voor dat banken grondig voorbereid moeten zijn op eventuele financiële paniek. Overheden mogen ingrijpen als ze omvallen.

De Europese Commissie noemt het “cruciaal”, dat deze wetgeving in alle 28 lidstaten wordt doorgevoerd. Dat had op 31 december gebeurd moeten zijn. Eind mei kregen elf landen een waarschuwing. De zes landen die er nu nog steeds geen werk van hebben gemaakt, moeten zich nu verantwoorden voor het EU-hof in Luxemburg. Dat kan leiden tot een forse boete. De Europese Commissie daagt ook Tsjechië, Luxemburg, Polen, Zweden en Roemenië. Het ministerie van Financiën laat in een reactie weten dat het om een omvangrijke wijziging van de wetgeving gaat en dat Brussel eerder is gemeld dat de verlenging van een half jaar ontoereikend was. De verwachting van het ministerie is dat de procedure hier volgende maand kan worden afgerond. Waarvan acte, Dijssel

Het verhogen van het veiligheidsniveau naar vier (zeer ernstig, er wordt op korte termijn een terroristische aanslag verwacht) voor Groot Brussel, waar alle scholen, universiteiten, metrovervoer, horeca en winkels drie dagen gesloten bleven, heeft tot gevolg gehad dat er meer angst is en een onveilig gevoel onder Brusselaars. Half deze week werd het niveau teruggebracht naar 3. In Frankrijk heerst nog steeds de noodtoestand. Het afzeggen van de oefeninterland in Hannover van het Duitse voetbalelftal tegen het Nederlandse heeft nauwelijks informatie naar buiten gebracht wat er op 17 november nu exact aan de hand was. De Frankfuter Allgemeine zegt over informatie te beschikken van de inlichtingendienst dat er dreiging was dat er drie bommen in der voetbalstadion tot ontploffing zouden worden gebracht en twee daarbuiten. Het ZDF echter beweerd het tegendeel. Die informatie komt ook van de inlichtingendienst en zegt dat er helemaal niets gevonden is dat op een aanslag duidt. Hoe het ook zij, kennelijk door een dreigement naar buiten te brengen slaat West-Europa op tilt. Waar ik mij zorgen over maak is de roep uit de politiek om Islamitische jongeren, die naar Syrië zijn geweest, moeten worden vastgezet, zonder dat er een aanklacht tegen hen is. Of ze daar humanitaire hulp hebben verleend als ziekenverzorger bij het Rode Kruis/Syrische Rode Halve Maan dan wel als IS-strijder aan de oorlog daar hebben deelgenomen, maakt niet uit. Nederland als strijder voor mensenrechten kan zich hier geen tweede Quantanamo Bay permitteren. De eerste verdachte al Qaida- en Talibangevangenen uit onder andere Afghanistan werden daar al 14 jaar geleden geïnterneerd. De Amerikanen bedachten een constructie waardoor deze gevangenen niet dezelfde constitutionele rechten kregen als gevangenen in de VS. Hierdoor zouden zij gemarteld kunnen worden, zonder dat daarmee de Amerikaanse wet zou worden overtreden. In 2004 verwierp het Amerikaanse Hooggerechtshof deze uitzonderingssituatie. Maar momenteel worden er nog circa 130 vermeende terroristen zonder enige vorm van proces vastgehouden. Het probleem is dat geen land deze mensen wil hebben. Nooit veroordeeld, maar toch fors beschadigd. Drie Britse gevangenen die in 2004 werden vrijgelaten hebben verteld dat daar sprake was van voortdurende martelingen, seksuele vernedering, gedwongen drugsgebruik en godsdienstige vervolging door de Amerikaanse bewakers op Guantanamo Bay. Onbevestigde berichten spreken van minderjarige kinderen, die daar in detentie zitten. En dat allemaal omdat mensen werden opgepakt die zich op enig moment op een plaats bevonden, die als verdacht werd aangeduid. Wij moeten niet diezelfde richting uitgaan. Wij moeten onze rechtsgang respecteren en daarnaar handelen. Ik realiseer mij dat dat ongewilde risico's met zich meebrengt. Maar een tbs'er met proefverlof sturen, brengt ook risico's met zich. En een verwarde jongeman een wapenvergunning geven kan ook tot een bloedbad leiden. Een piloot met psychische problemen kan ook een vliegtuig te pletter laten vliegen tegen een berg. Het is van groot belang om, onder handhaving van onze privacy en mensenrechten, beleid te voeren dat ons beschermt tegen terroristische aanvallen.

Er doen geruchten de ronde over de euro en een verdere instabiliteit van de EU. Al enige tijd wordt er alleen nog maar vergaderd om plooien glad te strijken, maar van beleidsafspraken over de grote problemen waarmee Europa worstelt is geen sprake. Morgenavond komt de Europese Raad (28 regeringsleiders) bijeen om te spreken over het sluiten van de buitengrenzen in zijn algemeenheid en specifiek die tussen Turkije en Griekenland, met als doel de instroom van nieuwe vluchtelingen in te dammen. Tot dusverre hebben Oost-Europese landen de boot afgehouden te participeren in de quotering voor de massale stroom vluchtelingen. Als ze bij dat standpunt blijven komt Europa in zwaar weer terecht. Onze politici dachten met het Verdrag van Dublin en het Schengen akkoord de zaakjes goed geregeld te hebben. Door de massale instroom van asielzoekers wordt beide verdragen geen stand houden. En als Schengen eraan gaat worden de fundamenten van de EU verzwakt. Rutte en Dijsselbloem voorhand al met dreigementen. Als de buitengrenzen niet dicht gaan behouden wij ons voor een mini-Schengen in te stellen. Dat is met het voorzitterschap van de EU van Nederland per 1 januari aankomend, voor het instandhouden van de Europese Eenheid geen positief signaal. Dijssel vertolkt het Nederlandse standpunt. Het kabinet denkt aan een aantal landen uit het Schengen akkoord. Er ligt zelfs een scenario op tafel waarin Nederland zelf zijn grenzen gaat sluiten. Dramatischer kun je het niet voorstellen voor de toekomst van Europa. Rutte maakt zich onmogelijk als voorzitter van de EU als hij het nationale belang laat prevaleren boven het Europese. Daarbij komen ook nog twee waarschuwing uit Duitsland: Wolfgang Schäubles Geheimplan für den Euro-Crash! Alsmede een waarschuwing over mogelijke gevolgen van het ECB QE programma: Wir sind alle Zeugen eines gigantischen Finanzprogramms für das es in der Geschichte keine historischen Beispiele gibt. Doch was jetzt immer klarer wird: Dieser Weg führt so nicht zum erwünschten Ziel. Dazu einige Beispiele: In Zypern fielen die Preise zum Vorjahresmonat im Oktober um 1,8 Prozent, in Slowenien um 1,1 Prozent und in Spanien um 0,9 Prozent. EZB-Geld kommt nicht an den richtigen Stellen an – damit wird die Krise auch nicht gelöst.

De werkloosheid in Frankrijk is afgelopen maand naar een recordhoogte gestegen. In oktober zaten krap 3,6 miljoen mensen zonder werk. Het aantal werklozen op maandbasis steeg met 42.000. In september daalde de werkloosheid nog met 23.800. Dat was pas de vijfde keer sinds François Hollande in 2012 president werd dat de werkloosheid in Frankrijk op maandbasis daalde. De toename van de werkloosheid wakkert de twijfel over het herstel van de tweede economie van de eurozone aan. Recente cijfers over de economische groei in het derde kwartaal, wezen juist uit dat Frankrijk voor het sterkste jaar staat sinds het aantreden van Hollande. Dat de arbeidsmarkt achterblijft is een doorn in het oog van de zittende president. In 2017 zijn de verkiezingen. Hollande heeft eerder gezegd dat hij zich niet herkiesbaar zou stellen als zijn beleid de werkloosheid niet omlaag zou brengen.

Het laatste woord over de pensioenopbouw van ambtenaren is nog niet gesproken. Het probleem is de financiële situatie waarin het ABP verkeert. Het ambtenarenpensioenfonds kan de pensioenen ook komend jaar niet laten meestijgen met de gemiddelde loonontwikkeling. Daarvoor staat het fonds er financieel nog altijd te zwak voor. Volgens berekeningen van DFT komt de premietegenvaller neer op zeker €100 mln voor de overheid. Mogelijk loopt die volgend jaar verder op, vanwege de slechte financiële positie van het ambtenarenpensioenfonds. De dekkingsgraad, die aangeeft in hoeverre een pensioenfonds in staat is aan zijn toekomstige verplichtingen te voldoen, stond eind oktober op 99,3%. Dat is ruim onder het minimum van 110% dat De Nederlandsche Bank eist van het ABP, met 2,8 miljoen deelnemers het grootste pensioenfonds van Nederland. De premie gaat wel omlaag van 19,6% naar 17,8% als gevolg van de versobering van de pensioenopbouw die onlangs in een nieuwe cao voor overheidspersoneel is vastgelegd. De verlaging is echter minder fors dan eerder werd beoogd. Het verschil is 0,4%. De verhoging ten opzichte van het ingeboekte plan wijt het pensioenfonds aan strengere regelgeving en een verhoging van het nabestaandenpensioen. Op basis van de meest recente beschikbare loonsom komt de totale tegenvaller voor werkgevers én werknemers neer op €154 mln. Op dit moment betalen werkgevers daarvan 68%, maar dat percentage gaat omhoog naar 70%. Minister Plasterk moet dus zeker ruim €100 mln extra ophoesten, en dat betekent sowieso een tegenvaller op zijn begroting. Maar mogelijk moet ABP de premie in april alweer verhogen, als blijkt dat de dekkingsgraad niet snel genoeg herstelt. Dat besluit valt in de loop van januari. Welke aannames zijn gepleegd om de pensioenopbouw van ambtenaren te versoberen. Is Plasterk van oordeel dat pensioenuitkeringen aan ambtenaren te riant zijn en daarom verlaagd kunnen worden. Ik hoor deskundigen hierover praten alsof een lagere pensioenopbouw de normaalste zaak van de wereld is. Ik deel dat standpunt niet. Het enige wat gebeurt is dat tekorten van dit moment worden verplaatst naar later. Daar komt bij de de extreem lage rente het rendement van pensioenreserves veel lager is dan wenselijk.

Het grootste thuiszorgbedrijf van Nederland wankelt. TSN Thuiszorg heeft uitstel van betaling aangevraagd voor een onderdeel waar 12.000 mensen werken. Maar de thuiszorg is bang dat het daar niet bij blijft. Volgens branchevereniging BTN staat veel bedrijven het water aan de lippen. "Als de grote bedrijven het niet redden” wat betekent dat dan voor de kleintjes? TSN-directeur Zion Jongstra verklaarde op een persconferentie dat zijn bedrijf €10 mln per jaar gaat verliezen. Dat komt doordat gemeenten te weinig willen betalen voor de zorg. De enige manier waarop zijn bedrijf goedkoper kan werken, is tijdelijke medewerkers, zzp'ers en jongeren inhuren. Die kunnen na twee jaar worden vervangen voor andere goedkope krachten. "Dat is de standaard in de thuiszorg, want dat is het goedkoopst. Maar de vraag is of dat goed is voor cliënten en medewerkers", aldus Jongstra. Ouderenbond ANBO is het met Jongstra eens. Gemeenten knijpen te veel op de uurprijzen, vindt de organisatie, die wil dat er een minimumtarief voor de thuiszorg komt. TSN Thuiszorg wilde eerder dit jaar de lonen van 4300 thuiszorgers verlagen. Hun werk kost €27 per uur, maar gemeenten betalen er ongeveer €21 voor. De rechtbank floot TSN terug na een klacht van vakbond FNV. Jongstra: "We kunnen het niet volhouden om hier €6 per uur op toe te leggen." Het uitstel van betaling geldt voor de afdeling die hulp bij de huishouding levert. Die hulp gaat voorlopig door, ondanks het uitstel, benadrukte Jongstra. "We zullen maandag hetzelfde doen als vandaag. De dienstverlening gaat door, de arbeidscontracten gaan door." Toch is vakbond CNV bang voor een nieuwe ontslagronde. Als het echt misgaat met TSN, wil branchevereniging BTN een beroep doen op de concurrenten van TSN. Die zouden dan de zorg voor gedupeerde cliënten moeten overnemen. Ook de Nederlandse Patiënten Consumenten Federatie (NPCF), die opkomt voor cliënten, wil dat. In de politiek wil de SP dat er een noodplan komt om te voorkomen dat TSN failliet gaat.

Slotstand indices 27 november 2015; week 48: AEX 472,17; BEL 20 3.752,79; CAC 4.930,14; DAX 30 11.293,76; FTSE 100 6.375,15; SMI 9.002,96; RTS (Rusland) 856,30; DJIA 17.798,49; NY-Nasdaq 100 4.680,465; Nikkei 225 19867,52; Hang Sen 22074,71; All Ords 5251,40; SSEC 3436,303; €/$ 1,0592; goud $1056,60; dat is €32.044,35 per kg, 3 maands Euribor -0,113% (1 weeks -0,166, 1 mnds -0,160%), 10 jarig Nederlandse Staat 0,604%, 10 jaar VS 2,2139%. Een liter diesel hier aan de pomp €1,169. 

Dit bericht is geplaatst in Financieel/economisch met de tags , , , . Bookmark de permalink.