UPDATE27122015/304 Een heel gezellige Jaarwisseling en een Gezond en Gelukkig 2016

Op 22 november jongstleden kwam de Italiaanse regering van Matteo Renzi met een decreet om vier spaarbanken te redden van de ondergang. De operatie voorziet in de oprichting van vier nieuwe banken – ook in de nieuwe denominatie – ontdaan van alle non-performing kredieten en potentieel in staat om onmiddellijk, zonder onderbreking door te blijven werken. Deze niet-presterende leningen zijn kredieten aan een onderneming die zijn betalingsverplichtingen inzake die lening niet (meer) nakomt. Ze zijn overgebracht naar een "bad bank" om de cliëntendeposito's en de banen van de werknemers veilig te stellen. Daarnaast zal de deposito-garantie-regeling wel worden toegepast voor de spaarders van de Banca dell'Etruria e Lazio, Banca delle Marche, Cassa di Risparmio de Ferrara en de Cassa di Risparmio della Provincia di Chieti. 130.000 bezitters van aandelen en risicodragende achtergestelde leningen verloren van het ene op het andere moment al het geld wat ze in deze spaarbanken hadden geïnvesteerd. Tienduizenden rekeninghouders verloren honderden miljoenen euro's. Brussel verbiedt lidstaten banken met staatssteun te redden. Beleggers met risicodragend vermogen in banken worden als eerste aangesproken. Dat is hier gebeurd. Zo is dat ook afgesproken in de Eurogroep onder voorzitterschap van Dijssel binnen de opgerichte Muntunie. Edoch, per 1 januari aanstaande, worden deze strengere EU-regels ingevoerd met als doel de belastingbetalers niet op laten draaien voor de verliezen van banken die op instorten staan. De Europese Commissie heeft afgelopen zondag goedgekeurd dat €3 mrd wordt toegestaan om de resolutie-plannen voor staatssteun, voor een noodfonds, beschikbaar mogen worden gesteld om de 11.000 zwaarst getroffen beleggers enigermate te kunnen compenseren. "De interventie van het Italiaanse resolutie-fonds zal de ordelijke gang van zaken om de banken, met behoud van de financiële stabiliteit, mogelijk te maken," zegt de EC.

Nieuwsuur heeft een reconstructie gemaakt over de wijze waarop de Griekse minister van Financiën Yanis Varoufakis op 6 juli zijn ontslag heeft genomen. Dat was niet vrijwillig, hij werd daartoe gedwongen door Dijssel en Tsipras. Eurogroepvoorzitter Jeroen Dijsselbloem heeft in het voorjaar van 2015 bij de Griekse premier Alexis Tsipras persoonlijk aangedrongen op het vertrek van diens belangrijkste onderhandelaar en minister van Financiën Yanis Varoufakis. Dat zegt Dijsselbloem in een reconstructie die Nieuwsuur maakte van hetgeen zich achter de schermen heeft afgespeeld tijdens de onderhandelingen over de Griekse crisis en die op maandag 28 december 2015 wordt uitgezonden. Dijsselbloem vertelt daarin aan Nieuwsuur dat de verhouding binnen de Eurogroep tussen de andere ministers en Varoufakis zodanig verziekt was, dat er geen basis meer was voor gesprek. In een telefoongesprek dat Dijsselbloem daarover met Tsipras voerde, drong hij aan op het aftreden van Varoufakis. De reactie van de voormalige Griekse minister van Financiën Yanis Varoufakis liet niet lang op zich wachten. Tegen VK zegt hij deze week dat de Eurogroep stelselmatig de bezuinigingseisen aan Griekenland heeft opgeschroefd om zo de macht te kunnen overnemen. "Het was een pure staatsgreep, één grote staatsgreep. En die is geslaagd", zegt Varoufakis over de onderhandelingen begin dit jaar over het derde reddingspakket voor Griekenland van €86 mrd. "De Eurogroep zou nooit een regering tolereren die was verkozen op basis van een programma dat haar uitdaagde." Varoufakis zet Eurogroepvoorzitter Jeroen Dijsselbloem verder weg als een onbeduidend 'popje' die aan de touwtjes hangt van de Duitse minister van Financiën Wolfgang Schäuble. Deze uitspraak komt voor mij niet onverwacht.

De verkoop van bestaande woningen in de Verenigde Staten is in november met 10,5% gedaald ten opzichte van de voorgaande maand. Het verkooptempo zwakte vorige maand af tot bijna 4,8 miljoen huizen op jaarbasis. In oktober zakten de verkopen met 4,1% terug ten opzichte van een maand eerder.

Klaas Knot, de president van DNB, met een statement op de huidige stand van zaken. Hij stelt twee zaken centraal: de lage spaarrente en de riante begroting van Dijssel voor 2016. Hij stelt onder meer dat de rente op spaargeld in Nederland op een hoger level ligt dan in andere eurolanden. In veel landen zijn de spaarrentes lager dan in Nederland. We hopen met onze lage beleidsrente zoveel mogelijk de bestedingen aan te jagen en mensen te ontmoedigen om te veel te gaan sparen”, zegt Knot. Hij zegt dat in een interview met DFT. Volgens Knot is het heel logisch dat de rente van de Europese Centrale Bank (ECB), waar DNB ook een zetel in het bestuur heeft, laag is. Dat is nodig om de te lage inflatie omhoog te krijgen en de economie te stimuleren. Door de rente te drukken, hoopt de ECB de bestedingen aan te jagen. „Het ontmoedigt inderdaad mensen om veel te gaan sparen.” Maar wie alleen naar de lage spaarrente kijkt, mist een deel van het plaatje. Knot stelt dat : „het bij sparen om de reële rente gaat, dat is de spaarrente minus de inflatie. Dus hoeveel levert sparen op voor je koopkracht? We hebben nu een rente van 1% en een inflatie van 1%, dus een reële rente van 0%. In historisch perspectief is dat niet uniek.” Ik deel de uitspraak van Klaas Knot niet. Door de rente zo laag te houden trekt de inflatie niet/nauwelijks aan. Dat is te wijten aan de lage olieprijs, waardoor onze energieprijzen dalen en voorkomt dat het prijsniveau aantrekt. Het monetaire beleid van de ECB, waar Knot medeverantwoordelijk voor is, levert niet de resultaten op waarvoor het was opgetuigd. Dat weet Draghi wel want hij heeft al meerdere keren de Europese politici aangesproken over hun bijdrage aan een herstel van economische activiteiten. Hij zou de conclusie moeten trekken, en dat zou Knol moeten ondersteunen, dat monetair beleid economisch beleid kan ondersteunen, maar niet in z'n eentje kan realiseren. De 19 centrale banken in de eurozone hebben sedert maart al €600 mrd aan staatspapier ingekocht en de positieve impulsen daarvan zijn gering. In plaats van dat dat geld naar investeerders is gegaan is een groot deel ervan gebruikt voor de handel op financiële markten. Beleggers hebben dat goedkope geld gebruikt voor de handel in effecten en andere financiële producten. Daarnaast geeft het politieke beleid van de 19 eurolanden onvoldoende stimulans voor aantrekkende investeringen. Het is hard om te stellen dat onze politieke leiders geen visie hebben op de toekomst laat staan een stip aan de horizon kunnen zetten. Dat is een dramatische realiteit. Zolang de monetaire autoriteiten de markt blijven bestoken met nieuw geld waar geen vraag naar is, anders dan te speculeren in financiële producten, is dat een zinloze actie. Ook de aanname dat een extreem lage rente de inflatie zal doen stijgen, snijdt geen hout. Een zo lage rente zegt van alles over het gebrek aan investeringsprojecten, als gevolg van onvoldoende vertrouwen. De situatie is ernstig als beleggers een negatieve rente willen betalen als eerste klas debiteuren geld van ze willen lenen op korte termijn transacties. De ECB moet het opkoopprogramma opschorten totdat de politiek een visie op de toekomst heeft vormgegeven en daaraan een investeringsbeleid heeft gekoppeld. Aan doelstellingen zal geen gebrek zijn want een nieuwe generatie is al hard aan het werk, waar ik alle vertrouwen in heb. Maar welke keuzes gaat politiek Europa en Nederland daarvoor maken. Een deel van de huidige politiek is daartoe onbekwaam. Als ik dit schrijf is het Eerste Kerstdag. Ik kijk terug en vooruit en vraag me af waar onze samenleving zich bevindt. Is er al een geplaveide weg, die ons gaat leiden naar 'de nieuwe wereld'. Ik zie al wel bewegingen waarover ik erg enthousiast ben, maar ik zie ook valkuilen dichtbij en veraf. De grootste zorg voor mij is de afhankelijkheid voor de Europese samenlevingen van de financiële markten. Van Das Kapital. De gehoorzaamheid van onze monetaire en financiële autoriteiten door aan de wensen/eisen die de markten stellen, te voldoen. Onze leiders doen echt alles om 'Das Kapital' niet teleur te stellen. Ik ben erg geschrokken op 3 en 4 december jongstleden van de uitspraken van Mario Draghi, waarbij hij absolute gehoorzaamheid beloofde aan de financiële markten. Maar ook de wijze waarop Dijssel en zijn Eurogroep de Griekse en Europese belangen zogenaamd heeft verdedigd. Dat betekent dat de belangen van de samenlevingen in de 19 eurolanden, die veel verder gaan dan financieel/monetaire zaken worden teruggesteld. Ik kijk dan naar de sociaal/maatschappelijke ontwikkelingen, duurzaamheid/milieu/energie, ICT/criminaliteit en het opsporen van cybercriminaliteit/ jusitie en onderwijs/zorg/vrede en veiligheid. Maar ik ben ook kritisch over het democratisch functioneren en de onmacht van Brussel en den Haag. Kijk naar de aanpak van de migrantenstroom. Ik vraag mij af wat de gevolgen zullen zijn van beleid dat onze leiders zogenaamd laten oplossen door technocraten, die de gedicteerde eisen van de markt uitvoeren, en niet door staatsmensen, die een veel bredere visie moeten hebben dan de kortzichtigheid van de huidige besluitvorming. Draghi moet van zijn stoel gehaald worden. Die man is levensgevaarlijk met het door hem uitgevoerde monetaire beleid. Het opkoopprogramma moet worden stilgelegd en de banken moeten staatspapier gaan terugkopen van de nationale centrale banken, waardoor de rente gaat stijgen naar zeker 4%. Het gevolg zal zijn dat, na enige tijd, de inflatie zal oplopen. Als de regeringsleiders dan het draaiboek voor de weg naar de toekomst op orde hebben en er leiders opstaan die voor de troepen gaan staan en de route aangeven waar we naar toegaan dan vertrouw ik erop dat het bedrijfsleven de toegestoken handschoen aanneemt en gaat investeren in de 'nieuwe wereld'.

Sinds maart van dit jaar koopt de Europese Centrale Bank (ECB) maandelijks €60 miljard aan obligaties op. Met deze beslissing was DNB-president Klaas Knot (KK) het begin dit jaar niet eens. We zijn nu tien maanden verder en ik vraag mij af of de wijze waarop Draghi met de markten communiceert niet buiten het bestuur om plaatsvindt. In het interview van Martin Visser (MV) zegt KK daarover “De markten waren gewend dat er altijd fors werd geleverd door de ECB. Dat creëert de illusie dat markten alles kunnen afdwingen. Ik denk dat het goed is dat het nu een keer duidelijk is gemaakt dat dat niet zo is.” Op de vraag of daarover informeel overleg had plaatsgevonden zegt KK heel verrassend “Het is niet met mij besproken. Ik zit in het bestuur op woensdag 2 en donderdag 3 december en daar is dit niet besproken.” Het was juist alom de verwachting dat de ECB maandelijks meer ging kopen.” KK: “Als je sommige speeches terugleest die in die tijd gegeven zijn, blijken die toch iets genuanceerder dan de manier waarop ze door de markten zijn opgepikt. De markten stonden in de modus dat ze dit gewoon willen. Vergeet ook niet dat marktpartijen niet alleen een mening hebben maar ook miljarden op die mening hebben ingezet.” De markten “zijn niet vrij van eigen belangen. Dan leidt het wel eens tot selectief lezen. Het is alleen de vraag of we dat niet hadden kunnen zien aankomen en er nog wat meer afstand van kunnen nemen. Maar goed, het is gebeurd zoals het is gebeurd. Na verloop van tijd vlakt dit allemaal uit. En wat er overblijft is het pakket dat is aangenomen.” Ook over de stemverhoudingern binnen het Bestuur van de ECB spreekt KK duidelijke taal. „Ik denk niet dat het zo zinvol is over stemverhoudingen te gaan praten. Het moge duidelijk zijn dat ik dit pakket, gezien de huidige economische vooruitzichten, wel wat aan de ruime kant vind. Nu is het opkoopprogramma verlengd, maar ik had liever het kruit nog wat langer droog gehouden. We hebben te maken met afnemende meeropbrengsten en de euro is al behoorlijk gedaald. Daarnaast zijn er ook bijwerkingen bij dit stimulerende beleid.” MV: Zijn die bijwerkingen nu al zichtbaar? KK: „Ja, sommige bijwerkingen al wel. Toen wij op 3 december dit extra pakket bekend maakten, verloor de Duitse DAX-index maar liefst 5%. Blijkbaar is een deel van de aandelenwaarderingen gebaseerd op verwachtingen over ons beleid en niet zozeer op onderliggende fundamentele waarden. In sommige eurolanden zie je ook al dat de huizenmarkt behoorlijk fors aantrekt, en bedrijfsobligaties zijn ook behoorlijk gewaardeerd. Je moet je daarnaast ook de vraag stellen wat ons fundamentele probleem in Europa is. Dat is niet monetair beleid. Het fundamentele probleem is een gebrek aan overheidshervormingen en een te hoog schuldenniveau in de economie. Je kunt je afvragen of ons beleid bijdraagt aan een oplossing. Of dat ons beleid er juist aan bijdraagt dat de patstelling bij de overheden nodeloos langer duurt.” „Kijk naar de begrotingsregels in het stabiliteits- en groeipact. Die zijn na de crisis aangescherpt. Maar de vraag is of die regels wel zo scherp worden nageleefd. Het lijkt erop dat het krappe budgettaire beleid in de noordelijke landen als Duitsland wordt gevoerd en het ruimere budgettaire beleid in de zuidelijke landen. Terwijl de schuldenniveaus eigenlijk het omgekeerde zouden suggereren.” MV: Zijn we teveel gaan verwachten van centrale bankiers? KK: „Het verwachtingspatroon ten aanzien van het monetair beleid is onrealistisch hoog. Met of zonder de euro. De grote uitdagingen waar Europa voor staat zijn structureel van aard. Het is tegen de klippen op werken omdat de economieën niet naar elkaar toe groeien. Uit recent ECB-onderzoek naar de eerste twaalf eurolanden bleek dat Europa tot 1999 een convergentiemachine was. Daarna niet meer. Dát is het fundamentele probleem. Er is onvoldoende gelijk speelveld als het gaat om concurrentiekracht, om de aantrekkelijkheid van het investeringsklimaat. Uiteindelijk gaat het erom dat we in belangrijke delen van de eurozone nog steeds geen antwoord hebben op de globalisering. En dan is de consequentie dat de slachtoffers van globalisering eindigen in de sociale zekerheid. En dat zet druk op onze sociale zekerheidsstelsels, dat maakt het op termijn onhoudbaar. Dat brengt de overheidsfinanciën in de problemen, dat heeft weer een negatieve werking via de belastingdruk op onze concurrentiekracht. En dan zitten we in een neerwaartse spiraal. Die kan alleen worden doorbroken door structureel overheidsbeleid.” MV: Dit klinkt erg pessimistisch. KK: „Europa heeft kennelijk de behoefte eerst in de afgrond te kijken voordat het bereid is om de stappen te zetten die nodig zijn. Uiteindelijk is Europa altijd sterker uit crises gekomen en ik ben nog steeds van overtuigd dat het ook dit keer gaat gebeuren. Maar het kwartje moet wel een keer vallen. En de tijd begint absoluut te dringen.” MV: Critici zeggen dat als je de staatsobligaties langjarig op de balans houdt, je gevaarlijk dicht bij monetaire financiering zit, het financieren van lidstaten. KK: „Er is geen objectieve grens waarbij je kunt zeggen: hier is het monetaire financiering en hier niet. Maar het is wel duidelijk hoe langer je het op de balans houdt, hoe groter dit soort risico’s worden.” MV: Dat gevaar neemt toe naarmate eurolanden zelf minder doen. KK: „Wij hebben in januari ook gezegd dat dit beleid alleen effectief kan zijn als de overheden ook hun deel doen. Het eerste halfjaar was de politiek erop gericht om de Griekse crisis te beteugelen, maar nu moet er echt een visie komen op waar we heen willen met structurele hervormingen en budgettair beleid. Vanaf volgend jaar treedt bijvoorbeeld de nieuwe schuldregel van het stabiliteits- en groeipact in werking. Eurolanden moeten dan in twintig jaar tijd hun staatsschuld terugbrengen naar 60% van het bbp. Dat is in 2013 besloten zodat er een aanlooptijd was van drie jaar om het beleid in die richting te kunnen bijbuigen. Mijn indruk is dat deze regel nog niet volledig wordt toegepast.” MV: Wat vindt u van de ontwikkeling van het Nederlandse begrotingstekort? KK: „Wij denken dat het feitelijke tekort zich grosso modo stabiliseert. Bij een aantrekkende economische groei loopt het structurele tekort dan langzamerhand weer op. Daar zal aanvullend beleid voor nodig zijn om dat bij te buigen. 2016 is in zoverre een atypisch jaar omdat er een lastenverlichtingswens heel breed in de samenleving en politiek werd gevoeld. Daardoor voldoen wij niet aan de eisen voor het structurele tekort. Ik denk dat het eenmalig een keer kan omdat deze vorm van lastenverlichting de lasten op arbeid terug geschroefd en we de crisis zijn uitgekomen met lastenverzwaring op arbeid. Daarna zal in ieder geval volgens onze vooruitzichten een extra inspanning nodig zijn. De bedoeling van deze eis is immers om in goede tijden een buffer op te bouwen zodat je in mindere tijden niet meteen hoeft te bezuinigen.” „Als het structurele tekort inderdaad oploopt, zal de politiek opnieuw kritisch naar de overheidsuitgaven moeten kijken. Dan moet men toch weer ombuigen om op een houdbaar pad te komen. Ik denk niet dat er nog heel veel ruimte is voor lastenverhogingen.” MV: Wanneer? KK: „Er zal in de loop van volgend jaar een begroting voor 2017 moeten worden gemaakt. Dat is de eerste mogelijkheid om dat te doen en dan wordt geleidelijk aan ook duidelijk of onze huidige ramingen bewaarheid worden. Dit kabinet heeft zich tot dusverre zeer verantwoordelijk gedragen qua overheidsfinanciën, een triple A rating krijg niet zomaar terug. Dus op het moment dat onze ramingen over 2016 inderdaad bewaarheid worden, verwacht ik dat het kabinet daar wel iets mee gaat doen.” MV: Wat zijn de voor-de-hand liggende uitgaven om in te snijden? KK: „Dat zijn politieke keuzes. We weten allemaal wat de grote posten op de begroting zijn (zorg en sociale zekerheid, red.). En als je een significante ombuigingsoperatie moet uitvoeren, kun je dat niet doen zonder ook naar die posten te kijken.” MV: Pensioenfondsen en verzekeraars hebben het moeilijk door de lage rente. Hoe zorgelijk is hun situatie? KK: „Voor pensioenfondsen en levensverzekeraars is de lage rente hét grote probleem. Daar moeten we niet omheen draaien. Pensioenfondsen en verzekeraars moeten risicovol beleggen maar hebben daarvoor te weinig buffers en zullen indringend moeten kijken naar de inhoud van de contracten. Uiteindelijk is het probleem in deze twee sectoren zo fundamenteel dat je dat niet oplost met aanpassingen in het toezichtregime.” MV: U noemt de problemen fundamenteel, maar die lage rente is toch een tijdelijk fenomeen? KK: „We weten niet hoe tijdelijk. Ik hoor vanuit de verzekerings- en pensioenwereld al sinds eind jaren negentig dat de rente nu wel op het laagste punt is geweest en dat het vanaf nu alleen maar omhoog kan. Maar in die vijftien jaar is de rente nog een stuk lager geworden. Deze periode van ruim monetair beleid is nog niet ten einde. En bij een lage potentiële groei en de vergrijzing hoort een structureel lager renteniveau.” Knot schetst heel realistisch beeld, daar ben ik blij mee. Maar hij loopt wel erg gemakkelijk achter de politiek aan. Hij is voor mij niet politiek-kritisch genoeg. Hij accepteert dat de politiek een half jaar nodig heeft gehad om de Griekse problematiek beheersbaar te maken, maar of de gemaakte afspraken uitvoerbaar zijn en tot het gewenste doel leiden, vraag ik mij nog steeds af. Even een reminder: ik was en ben tegen het derde hulpprogramma van €85 mrd. Ik was voor een voorschot van €50 mrd aan de Grieken als bevoorschotting van de verkoop van staatseigendommen in de komende jaren. De Griekse economie heeft een zetje in de rug nodig. Er moet werkeloosheid worden geschapen, de werkeloosheid moet fors dalen en de koopkracht moet weer stijgen. Dat moeten de Grieken zelf doen, dat is hun verantwoordelijkheid, niet die van Dijssel c.s. Wij hebben de Grieken met een gigantische schuldenlast opgezadeld, waarvan de catastrofale gevolgen voorzienbaar waren. De opdracht voor de politieke elite in Brussel was vanaf begin dit jaar, maar in feite al veel eerder, helder: er moest een beleid worden dat moest leiden naar investeringen in de toekomst. Waar is daarvan terechtgekomen? Bedroevend weinig. Er wordt geregeerd door problemen van tafel te schuiven naar ministersraden of naar de toekomst in de hoop dat de tijd het probleem oplost. Van een krachtig beleid is geen sprake, het tegendeel zelfs. Wij kunnen de migrantenstroom niet beheersbaar maken dus huren wij de Turken in om ons daarbij te helpen, wat gaat er terecht komen van vluchtelingenopvang in de regio op een humane wijze? Ik vraag mij af of het Groei- en Stabiliteitsplan, met de EMU normen, onze huidige problemen wel beheersbaar houdt. Knol zegt dat we altijd wel sterker uit een crisis zijn gekomen, dat moge zo zijn, maar wij zijn al 5 crisissen verder en nog altijd is er geen stip aan de horizon te zien. Het verbaast mij ten zeerste dat Knol suggereert dat 'aandelenwaarderingen momenteel gebaseerd zijn op verwachtingen over ons beleid en niet zozeer op onderliggende fundamentele waarden'. Waarom zouden beleggers zo teleurgesteld hebben gereageerd op 3 december, onder meer met een val van 5% van de DAX? Ik vind het heel naïef van een centrale bankier deze opmerking te maken. Heel simpel omdat ze met goedkoopgeld dat in ruime mate voorhanden is, kunnen speculeren op de markten. En het Kerstgeschenk dat Draghi ze in het vooruitzicht had gesteld, kwam even niet. Welke serieuze partijen zitten te wachten op enorme hoeveelheden geld waarvoor geen bestemming is? Het antwoord zou moeten zijn: de Europese beleidsmakers, maar die hebben geen perspectief en hun mogelijkheden worden beperkt door Europese Verdragen. Zo stelt Klaas Knol een situatie in beeld waarbij Nederland binnenkort weer moet gaan bezuinigen. Ik heb al eerder geschreven dat de €5 mrd voor belastingverlaging uit beschikbaar komende middelen in 2016, er helemaal niet meer zijn op de begroting. Een deel van dat geld moet worden gefinancierd met een hogere staatsschuld. Dat zou ik helemaal niet erg vinden als dat geld geïnvesteerd zou worden, maar het kabinet kiest ervoor gekozen het te laten consumeren. Een aantal begrotingsposten gaan uit de hand lopen. Neem de €5 mrd belastingverlaging, teruglopende gasopbrengsten uit Groningen, de instroom, opvang, huisvesting en verzorging van vluchtelingen en asielzoekers, de bijdrage aan Brussel voor de deal met Turkije, het pgd-dossier dat als 'failliet' wordt gekenschetst en de zorgkosten die nu door de gemeenten worden geregeld en vijf keer zo duur zijn geworden als begroot. Wij kregen van Dijssel een riant ogende begroting voorgelegd, waarbij de Raad van State en de Europese Commissie al kritische kanttekeningen hadden gemaakt. Op basis van Brusselse regels zal dit mogelijk gaan leiden tot een nieuwe bezuinigingsronde die bovenop de al gerealiseerde €50 mrd komt. Maar wat gaan diezelfde regels betekenen voor landen met een hogere staatsschuld dan 100% bbp: België, Cyprus, Griekenland, Ierland, Italië en Portugal? Het laatste woord dat ik erover kwijt wil voor de jaarwisseling is 'op een moment dat een ingezet beleid niet leidt naar het beoogde doel, moet je niet doorgaan maar je verlies nemen en een herstart maken op basis nieuwe uitgangspunten. In dit geval dus de regeringsleiders dwingen eerst een visie neer te zetten en daaraan een plan van aanpak koppelen. Zo simpel is het in feite. Maar zo verlopen deze processen niet altijd. Willem Buiter, hoofdeconoom bij Citigroup, zegt daarover dat de grenzen van wat de Europese Centrale Bank (ECB) met zijn ruime monetaire beleid kan bereiken, weleens in zicht zouden kunnen komen. De ECB probeert met extreem lage rentetarieven en door voor tientallen miljarden per maand schuldpapier op te kopen de trage economische groei en lage inflatie in de eurozone een impuls te geven. Mede door de sterke daling van de prijzen van olie en andere grondstoffen blijft het prijspeil evenwel onder druk staan. ECB-president Mario Draghi zei eerder deze maand dat de centrale bank meer maatregelen zal namen als dat nodig is. Buiter betwijfelt evenwel of extra steunaankopen nog veel zullen helpen. "Het lijkt alsof al het laaghangende fruit inmiddels is geplukt", aldus de Nederlandse econoom.

Ik heb deze week nog weer eens gekeken naar 'De Prooi', naar de ondergang van ABN Amro, een bank die in 1824 werd opgericht als de Nederlandsche Handel Maatschappij door Koning Willem I en die in 1964 fuseerde met de Twentsche Bank en verder ging als de Algemene Bank Nederland (ABN). In datzelfde jaar fuseerden de Rotterdamsche Bank (sinds 1863, voortgekomen uit Determeijer Weslingh & Zn. uit 1765 ) en de Amsterdamsche Bank (sinds 1871) tot de AMRO bank. In 1991 ontstond de fusie die leidde tot de ABN (de bankiers oude style) Amro (de cowboys). In de volgende 16 jaar werd Dé Bank een wereldspeler. In 2007 ging het fout. Rijkman Groenink faalde in zijn pogen te fuseren met Barclays Bank en daarmee de vijfde grootste bank ter wereld te worden. Het management van de bank, inclusief de Raad van Commissarissen, faalde ergerlijk. De trotse, arrogante, bankiers van ABN Amro wilden teveel en verstonden elkaar slecht. Heel lang dachten de vooral Hollandse bestuurders: een bank met zo’n geschiedenis hoeft zich geen zorgen te maken over de toekomst. Keer op keer werden belangrijke keuzes uitgesteld en belangrijke besluiten niet genomen. Toen begon door te dringen dat zelfs ABN Amro zich deze houding niet langer kon permitteren, was het te laat. Bankbestuurders en (president)-commissarissen communiceerden maandenlang zo moeizaam met elkaar dat pogingen om tot een krachtenbundeling te komen, niet van de grond kwamen. Het consortium RFS Holdings BV, van RBS, Santander en Fortis, namen ABN Amro over en scheurden de bank uiteen: de aandeelhouders verdeelden de buit van €72 mrd, terwijl de toezichthouder (DNB) en de overheid (minister van Financiën) toekeken. Rijkman Groenink kreeg, inclusief een ontslagvergoeding, €30 mln. Als ik achteraf beschouw hoe de president-directeur gesteund door de voorzitter van de Raad van Commissarissen en de Toezichthouder functioneerden, dan vraag ik mij af op welk moment er had moeten worden ingegrepen en door wie. Daarmee duidend naar centrale bankiers.

De VVD staat in de schijnwerpers vanwege belangenverstrengeling van VVD-coryfeën in de Teevendeal en ex-gedeputeerde Hooijmaijers die schuldig is bevonden aan corruptie, valsheid in geschriften en witwassen, waarvoor Justitie €526.345 van de ex-VVD politicus eist. Nu blijkt VVD-coryfee Hans Wiegel een forse veeg uit de pan gekregen te hebben van de rechtbank uit Leeuwarden. Als bestuurder van een vastgoedfonds heeft de oud-politicus cruciale informatie achtergehouden voor beleggers. „Een en ander brengt met zich dat Wiegel naar het oordeel van de rechtbank in de gegeven omstandigheden zodanig onzorgvuldig jegens de obligatiehouders heeft gehandeld, dat hem daarvan persoonlijk een ernstig verwijt kan worden gemaakt”, staat in een gepubliceerd vonnis van de rechtbank. De zaak draait om beleggingsfonds Bouw State 5 dat in zwaar weer is gekomen en waarvan Wiegel jarenlang het uithangbord was. Beleggers staken €7,8 mln in obligaties, maar zijn dat geld kwijt geraakt, onder meer door problemen met drie bouwprojecten in Spanje. De risico’s die samenhingen met deze bouwprojecten waren niet duidelijk genoeg beschreven in de financiële bijsluiter van het vastgoedfonds. Een speciaal hiervoor opgerichte stichting stelt namens de obligatiehouders Wiegel en oprichter Jonald Bouwhuis aansprakelijk voor de schade. Hoewel de rechter kritisch is over de rol van Wiegel en Bouwhuis, hoeft het duo vooralsnog geen schadevergoeding te betalen. Daarvoor moet opnieuw een procedure worden gevoerd. Procesfinancierder en advocaat Chris Liesker roept volgende week de gedupeerde obligatiehouders bij elkaar om de vervolgstappen te bespreken. Maar volgens hem geeft het vonnis voldoende aanknopingspunten om Wiegel en Bouwhuis aansprakelijk te stellen. „Deze uitspraak toont aan wat wij al langer zeggen: Wiegel heeft als bestuurder gefaald.” Wiegel was niet bereikbaar voor commentaar. Bouwhuis wijst erop dat de meeste verwijten in dit vonnis door de rechter van tafel zijn geveegd. „Dit vonnis bevestigt dat er geen dingen zijn gebeurd die het daglicht niet kunnen verdragen; iets dat in een eerder stadium ook al door het Openbaar Ministerie is vastgesteld. In mijn ogen kent deze zaak alleen maar verliezers. De obligatiehouders, de banken en mijn bedrijf: iedereen heeft geld verloren.”

Het Japanse technologieconcern Toshiba verwacht het lopende boekjaar af te sluiten met een recordverlies van ¥550 mrd (€4,2 mrd). Dat komt onder meer door de kosten van nieuwe reorganisaties waardoor duizenden banen op de tocht staan, meldt de onderneming. Toshiba, dat kampt met de naweeën van een groot boekhoudschandaal, schrapt tot 6800 banen bij zijn divisie die consumentenelektronica en huishoudelijke apparaten maakt. Op het hoofdkantoor van de technologiereus komen circa duizend arbeidsplaatsen te vervallen. De betreffende medewerkers zullen voor een deel van de loonlijst verdwijnen doordat het bedrijfsonderdeel waar zij werken wordt verkocht. Hoeveel mensen daadwerkelijk hun baan verliezen is nog onduidelijk. Bij Toshiba werken wereldwijd bijna 200.000 mensen. Dit voorjaar werd al bekend dat topfunctionarissen bij Toshiba jarenlang geknoeid hebben met de cijfers. Daardoor is de afgelopen jaren ¥152 mrd (€1,2 mrd) meer winst in de boeken gezet dan er daadwerkelijk was behaald. Het bedrijf heeft inmiddels vijf voormalige bestuurders voor de rechter gesleept. Ook voor de aandeelhouders had Toshiba een vervelende boodschap. Gezien het fors oplopende verlies – vorig jaar bedroeg het tekort ¥37,8 mrd – hoeven zij over dit boekjaar niet te rekenen op een dividend. Vorig jaar kregen zij nog ¥4 per aandeel overgemaakt.

Ondanks de harde klappen die de VVD, net voor het Kerstreces, heeft moeten incasseren door een motie van afkeuring van de oppositiepartijen, blijft de liberale Kamerfractie actief. Eerst met een voorstel de lokale overheid de instelling van milieuzones te ontnemen en nu pleit Halbe Zijlstra, een dag nadat de Kamer met reces is gegaan, voor het openbreken van het VN-vluchtelingenverdrag. Bijna 50 jaar nadat de laatste verandering is doorgevoerd en door Europa is geratificeerd. De VVD wil af van het asielrecht voor vluchtelingen uit de hele wereld, maar in feite vanuit Afrika en het Midden Oosten. Zij willen het asielrecht voor vluchtelingen beperken tot 'afkomstig uit Europa'. Maar daarvoor is Europese regelgeving beschikbaar. Wie komt er volgens Zijlstra dan nog in aanmerking voor asiel? Welke Europeanen valt nu nog niet onder het Europese Recht? Rutte, politiek leider van de VVD, is tot eind juni 2016 voorzitter van de Europese Unie en zijn partij komt nu aan met het openbreken van het VN Vluchtelingenverdrag. Wanneer is de grens bereikt van in instroom van oorlogsvluchtelingen? Wie trekt die grens en waar moeten die vluchtelingen dan naartoe om een plek te vinden van vrede en vrijligheid? De VVD moet wel heel diep in de penarie zitten om op dit moment zo'n voorstel te doen.

De korte week voor de Kerstdagen zijn voor de detailhandel dramatisch verlopen. Eerst vroeg de Macintosh Retail Group, het moederbedrijf van de winkelketens Scapino, Dolcis, Invito en Manfield, uitstel van betaling aan, dat door de rechtbank Limburg werd verleend. Advocaten John Huppertz en Ben Meijs zijn aangesteld als bewindvoerders. In 1932 werden twee confectieateliers opgezet in het Limburgse om de vrouwen van de mijnwerkers aan werk te helpen. Na de sluiting van de mijnen werd Macintosh uitgebreid met onder andere schoenen. Problemen toen ze de aansluiting met de Zalando's van deze tijd. Verkoopmogelijkheden via internet werden onderschat. 600 winkels in de BeNeLux en 5500 werknemers worden hierdoor getroffen. De ondergang ging in rap tempo. De schulden stapelden zich op en zijn zodanig dat ze een niveau hebben bereikt van zo’n €45 mln. Dat is niet meer vol te houden voor het bedrijf. „Dat bedrag wordt elke dag groter doordat het leverancierskrediet snel aan het krimpen is”. Eerder al werden Kwantum en Halfords verkocht. Het probleem van Macintosh is levensbedreigend. „De winkels genereren al tijden geen geld meer”, wordt gesteld. „Daardoor kun je geen investeringen meer doen. Ook willen toeleveranciers direct geld hebben bij levering. Dan vliegt je schuld nog verder omhoog.”

Gebrek aan visie, relevantie en de klant niet centraal stellen: dat zijn volgens Cor Molenaar, hoogleraar e-marketing aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, de redenen waarom de winkelketen V&D in de financiële problemen is gekomen. Een van de redenen is het gebrek aan visie, ofwel het maken van duidelijke keuzes. Zien we bij Primark, H&M, Wehkamp en Bol.com een onderscheidend aanbod en een sterke focus op een bepaalde doelgroep, bij de V&D is dat niet zo: ,,Vrouwen tussen 35 jaar en 65 jaar is dus niet zo een doelgroep", aldus Molenaar in zijn analyse: de groep is te divers om aan te spreken. Blokker (?), Hunkemöller en Marks&Spencer, zaken die ook het roer moesten omgooien, maakten duidelijke keuzes: een restyling van de winkels, goede integratie van webshoppen en kopen in de fysieke winkel en misschien wel het belangrijkst: personeel dat geen nee verkoopt maar de klant helpt om iets te kopen. Het roer omgooien vergt lef, visie en geld. De hoogleraar gaf eerder al aan dat er honderden miljoenen in het oubollige warenhuisconcept gestoken zou moeten worden om de keten op de rails te krijgen. Achterstallig onderhoud, het assortiment, de aankleding van de winkels en allerlei IT-systemen hadden een enorme boost moeten krijgen om bepaalde stappen te maken. Dat is niet gebeurd: de keten kreeg geen tijd om te experimenteren, geen budget om echt te vernieuwen, paste het oude retailconcept marginaal aan, heeft hoge schulden en hoge rentelasten. Volgens Molenaar is het enige alternatief voor het bedrijf nu een faillissement. "Ze kunnen dan met een schone lei beginnen. Een derde van de filialen zouden wél levensvatbaar kunnen worden gemaakt. Maar 50 tot 60 procent van de medewerkers zullen op zoek moeten naar een andere baan", aldus de marketingdeskundige. Het warenhuis V&D bestaat 128 jaar en verkeert momenteel in zwaar weer. De Amerikaanse investeerden Sun Capital heeft onverwacht de stekker uit het warenhuisconcern getrokken door een kredietgarantie van 47 miljoen in te trekken. Sterk tegenvallende verkopen in november en december, door de warme herfst, noopte het warenhuisconcern opnieuw bij de Amerikaanse geldverschaffer aan te kloppen voor €30 mln. Daarbij komt dat de winkelketen in 2015 niet uit de rode cijfers zal komen. Sun Capital heeft €165 mln in V&D zitten plus €47 mln aan overgenomen bankkredieten. Daarbij komt dat V&D nog twee jaar nodig heeft om de warenhuizen weer op de rails te krijgen met een nieuw concept. Kennelijk is de geldverschaffer niet bereid nog twee jaar verliezen te blijven financieren. V&D kan daardoor, op dit moment, de rekeningen niet meer voldoen. De directie heeft uitstel van betaling aangevraagd en gekregen. In het afgelopen halfjaar is het de directie niet gelukt uit de rode cijfers te komen. Een faillissement dreigt. Er is een heel onzekere toestand ontstaan voor 62 warenhuizen in Nederland en ontslag voor 10 duizend werknemers. V&D liet klanten vanmorgen weten dat er niet meer kan worden betaald met V&D giftcards (er staat nog €9,5 mln onder de mensen), boekenbonnen, Fashioncheques, andere cadeaukaarten en Air Miles. De verkoop van meubels en gordijnen is met onmiddellijke ingang gestopt. De warenhuizen blijven nog 2 maanden open. Vanuit de hele wereld melden zich belangstellenden voor overname in enige vorm zich. De winkelstraat krijgt klap op klap: ook drogisterijketen DA heeft uitstel van betaling gekregen van de rechtbank in Amsterdam. Daarmee is het bedrijf al de derde winkelketen die niet meer aan zijn verplichtingen kan voldoen. Bij DA Retailgroep BV zijn 266 winkels aangesloten. Het overgrote deel van die zaken wordt gerund door zelfstandige ondernemers. Zij zouden in de problemen kunnen komen als de aanvoer van producten stil komt te liggen. Maar daarvan lijkt geen sprake zolang het servicekantoor en distributiecentrum in Zwolle open blijven. De directie laat in een verklaring weten dat het bedrijf ernaar streeft om de winkels en de webshop gewoon open te houden gedurende de surseance van betaling-periode. Ook de 212 werknemers blijven de komende tijd gewoon aan het werk, aldus de verklaring. DA laat weten dat de rechtbank ook een 'afkoelingsperiode' heeft afgekondigd. 'Tijdens die periode kunnen leveranciers de bij DA Retailgroep BV aanwezige goederen, waar zij mogelijk eigenaar van zijn, niet opeisen', zo staat te lezen in de DA-verklaring. Econoom David Tomic van de Vereniging van Effectenbezitters (VEB) verwondert zich het meeste dat het rampscenario van het detailhandelsbedrijf zich in zo’n sneltreinvaart voltrekt. „Het is verbazingwekkend dat een bedrijf in zo’n korte tijd richting de afgrond glijdt. De vraag is niet meer of bedrijven omvallen, maar wanneer”. De leegstand in de Nederlandse winkelstraten loopt in versneld tempo op als 'publiekstrekkers' V&D, drogisterijketen DA en de schoenenwinkels van Macintosh (Dolcis, Manfield, Invito) daadwerkelijk failliet gaan. Dat vreest planoloog Jaap Kaai, verbonden aan Fontys Hogescholen. Volgens de vastgoeddeskundige trekken dan nog minder mensen naar de stad om te winkelen, met als gevolg dat er meer bedrijven verdwijnen. "Lege etalages zijn niet aantrekkelijk, dat trekt geen mensen", zegt Kaai. V&D, DA en Macintosh zijn volgens hem beeldbepalende partijen, gevestigd op A-locaties. Als zij verdwijnen gaat de leegstand in de winkelcentra "gigantisch" omhoog. Kaai wijst erop dat de leegloop al jaren aan de gang is, maar dat het nu wel heel hard gaat. Om de binnensteden aantrekkelijk te houden, moet de functie ervan volgens hem veranderen. "Nu zijn veel binnensteden alleen maar grote winkelcentra. Er is te veel concurrentie in een periode dat het koopgedrag van de consument verschuift naar de webshop. Binnensteden moeten ook de functie krijgen van wonen, werken en horeca. De winkels die er nog zijn, moeten geconcentreerd worden in minder straten", aldus de planoloog.

Ik lees deze week allerlei berichten dat het goed gaat in Nederland. De koopkracht gaat in 2016 niet met 1,4% omhoog maar met 1,8% en dat betekent dat een gezin €800 meer kan gaan uitgeven. Zo simpel als het gepresenteerd wordt is het niet want met hoeveel gaan gepensioneerden erop vooruit? De Nederlandse industrie groeit en de huizenprijzen stijgen weer. Het vertrouwen van de industriële ondernemers in Nederland is in december gedaald. De index waarmee het CBS het vertrouwen meet, ging deze maand van 4 naar 3. Het vertrouwen ligt daarmee ondanks de afname nog ruim boven het gemiddelde van de afgelopen twintig jaar. In januari 2008 werd het hoogste niveau ooit gemeten op 9,4 en ruim een jaar later werd met min 23,5 de laagste waarde bereikt.. Ondernemers werden vooral minder positief over de toekomstige productie. Ook de oordelen over de voorraden gereed product en de orderportefeuille verslechterden. De varkenshouderij in Nederland maakt slechte tijden door. De boeren kunnen het financieel niet meer bolwerken. Ze hebben grote schulden bij banken en voederleveranciers. Winsten die ze in 20 jaar hebben opgebouwd zijn weg en de opgebouwde pensioenreserves zijn verdwenen in het draaiende houden van de varkenshouderij. Door overproductie in Europa, de boycot naar Rusland en een lagere consumptie van varkensvlees geeft 40% van de varkensboeren aan noodgedwongen te moeten stoppen als de prijzen binnen zes maanden niet stijgen. Ook dat is Brussel.

Op Tweede Kerstdag heb ik op NPO2 gekeken naar een docu met als titel “Overvallen door de bank”, gepresenteerd door Jort Kelder. Het gaat over een terugblik, scènes uit de spraakmakende toneelvoorstelling ´Door de bank genomen´ van theatergezelschap De Verleiders, gespeeld door de acteurs Pierre Bokma, Victor Löw, Leopold Witte, Tom de Ket en George van Houts en een vooruitblik door de bankiers van morgen. De case ging over een hardwerkende strandtenthouder en zijn vrouw die door een financieel adviseur overgefinancierd wordt, vanuit de gedachte dat ´bomen tot in de hemel´groeien. Op het moment dat die aanname niet langer realistisch is, ontstaan de problemen voor de banken en hun overgefinancierde klanten. In de case komt de strandtenthouder, door een tegenvallend seizoen, meer regendagen dan gemiddeld, in zware financiële problemen, met een faillissement met torenhoge schulden tot gevolg. Hij wordt tot op het bot gevild. De case is een waargebeurd en herkenbaar verhaal. Opvallend was dat de jongste generatie bankiers liever niet naar het verleden kijken maar zich beperken tot de toekomst. Hoe zij alles anders gaan doen door de klant centraal te stellen. In het verdienmodel van de banken in de afgelopen decennia was de klant, particulieren en MKB ondernemers, nu juist het lijdend voorwerp geweest, dat uitgemolken moest worden. Wat verwijtbaar is aan de banken, is dat ze geen verantwoording hebben genomen voor de schade die ze hebben veroorzaakt door hun zorgplicht te negeren. Geen enkele bankier was aanwezig maar het bankwezen liet zich vertegenwoordigen door Chris Buijink, voorzitter van de Nederlandse Vereniging van Banken die geen verantwoordelijkheid op zich nam voor de gigantische puinhoop die banken hebben aangericht. Gasten waren onder anderen: Maarten Schinkel, economisch columnist, Henriëtte Prast, hoogleraar Persoonlijke Financiële Planning en advocaat financieel recht Hester Bais. Een leermoment voor 'hoe betrouwbaar zijn en waren banken'.

Wij zijn nu onderweg naar de jaarwisseling. In het volgende blog zal ik aandacht besteden aan een nieuw tijdperk, door mij al meerdere keren aangeduid met 'de nieuwe wereld'. We zijn onderweg naar een arbeidsmarkt, waarin freelancers, flexwerkers en zzp'ers oververtegenwoordigd zijn en vaste arbeidscontracten tot een minimum zullen worden beknot. Over de rol die de vakbonden nog kunnen spelen. Wie de belangen gaat behartigen van de kwetsbaren in onze samenleving of worden die aan hun lot overgelaten? Over de opbouw van pensioenrechten en een samenleving waarin 'zekerheid, bescherming en solidariteit een illusie worden'. De verzorgingsstaat wordt afgebouwd, de WW wordt minder, de AOW gaat omlaag, solidariteit wordt een begrip van de verleden, robotisering en andere technische ontwikkelingen gaan gaten slaan in de humane werkgelegenheid, het verschil tussen hoog en laag opgeleiden wordt vergroot. Werken doe je tot aan je dood, want een sociaal vangnet verdwijnt uit beeld. Dat alles staat ons te wachten als sociaal/maatschappelijk organisaties niet op de alarmbel gaan slaan. Wie is er verantwoordelijk voor deze afbraak van onze samenleving? Ik kan de beide heren wel duiden. Ik ga er de komende dagen verder over nadenken.

Slotstand indices 24 december 2015; week 52: AEX 444,12; BEL 20 3.691,71; CAC 4.663,18; DAX 30 10.727,64; FTSE 100 6.254,64; SMI 8705,74; RTS (Rusland) 772,94; DJIA 17.552,17; NY-Nasdaq 100 4.622,772; Nikkei 225 18772,79; Hang Seng 22140,47; All Ords 5256,10; SSEC 3627,914; €/$ 1,0977; goud $1076,30; dat is €31.534,48 per kg, 3 maands Euribor -0,131% (1 weeks -0,228, 1 mnds -0,201%), 10 jarig Nederlandse Staat 0,792%, 10 jaar VS 2,241%. Een liter diesel hier aan de pomp €1,059. 

Dit bericht is geplaatst in Financieel/economisch met de tags , , , . Bookmark de permalink.