UPDATE26082011

Op de website mejudice.nl staat een bijdrage van de hoogleraar economie aan de Universiteit van Antwerpen, aan de Universiteit van Tilburg en verbonden aan de School of Economics in Utrecht: Arjen van Witteloostuijn. IK citeer drie alinea's uit deze beschouwing, maar voor lezers die geïnteresseerd zijn in het hele artikel Angst en jaloezie beheersen Nederlandse economie. gebruik deze link.

De wereld staat in brand. De Verenigde Staten balanceren langs de rand van de schuldenafgrond, de Eurolanden rommelen van het ene naar het andere crisisberaad, en in de Arabische wereld is de revolutionaire geest uit de fles. De stabiele tijd van de Koude Oorlog is lang geleden, evenals die van de Nieuwe Economie. Intussen moet het oude Westen nieuwe evenwichten vinden in een toekomst met verstoorde machtsverhoudingen, ecologische uitdagingen en demografische verschuivingen. De Nederlandse politiek heeft hierop gereageerd door deuren en ramen te sluiten. Naar het buitenland wordt gewezen als de grote veroorzaker van alle ellende. De Arabische wereld wordt gezien als een exporteur van een agressieve godsdienst, van de Chinezen wordt gezegd dat zij banen en bedrijven wegkapen, en naar Europa wordt gerefereerd als een geldverslindende bemoeial. Ook het buitenland in het eigen binnenland is een bron van zorg voor de politiek. Illegale immigranten ondermijnen de welvaartsstaat, Polen houden landgenoten werkloos, Nederlandse Marokkanen en Turken met dubbele paspoorten verschuilen zich in een Islamitisch paard van Troje, en economische vluchtelingen trachten van onze riante uitkeringen te profiteren. Geen wonder dat Henk en Ingrid hun heil zoeken bij een politicus die zegt wat zij denken. Helaas is dat gedachtegoed vooral een mengsel van economische onnozelheid en xenofobe onzin. Centraal in het economisch beleid van het Rutte-kabinet staat een ombuigingsprogramma van 18 miljard euro. Ondanks alle retoriek over het ongekend hervormingsgezinde karakter van het Rutte-kabinet, komen veel ombuigingen neer op boekhouden van de koude grond, met een dun vernisje dat een weldoordachte neoliberale visie moet suggereren – of op het ouderwetse smeden van poldercompromissen, dat de indruk van doelgerichtheid moet wekken. Een voorbeeld van het eerste zijn de bezuinigingen op cultuur en kunst, en van het tweede het akkoord dat met zorgpartijen is gesloten. Cruciale hervormingen, zoals die van de arbeids- en woningmarkt, zijn taboe verklaard. Minister-president Rutte beweegt door de media als een voortdurend lachende optimist. Achter deze vrolijkheid gaat een beleid van schraalheid schuil. Veel van het gevoerde beleid doet uiteindelijk ook weinig ter zake. De economische structuur blijft ongemoeid als straks 500 animal cops door de straten dwalen of als op grote delen snelweg 10 kilometer per uur harder mag worden gereden. Ernstiger is de toon die zich afzet tegen het buitenland en de elite. Dat schept een onaangenaam klimaat van angst en jaloezie – van intolerantie en geslotenheid. Angst en jaloezie zijn niet bepaald de ingrediënten die een moderne economie in een veranderende wereld nodig heeft. Zo’n economie zou adaptief, creatief, gastvrij en speels moeten zijn. Zo’n samenleving zou moeten investeren in duurzaamheid en vernieuwing. Zo’n economie zou de elite moeten koesteren, ook als die uit het buitenland komt. Op zo’n land zouden de inwoners – ongeacht herkomst – trots moeten zijn. Het kabinet en zijn gedoogpartner stralen echter het tegendeel uit: kneuterige kleinzieligheid en in zichzelf gekeerde dommigheid. Het gevolg is dat angst en jaloezie regeren, met alle schadelijke gevolgen van dien voor de economische toekomst van deze ooit zo open, gastvrije en vooruitstrevende Maas-Rijn-delta. Met dank aan prof Witteloostuijn.

De vakcentrale FNV roept het kabinet op de ,,bezuinigingsdrift in te perken'', om zo het vertrouwen in de economie te laten groeien. Dat schrijft FNV-voorzitter Agnes Jongerius in een brief aan premier Mark Rutte. Jongerius vindt dat het kabinet zich in de nieuwe begroting, die op Prinsjesdag wordt gepresenteerd, sterk moet maken voor koopkrachtbehoud. De FNV schrijft aan Rutte dat met name de ,,veel te harde maatregelen in de zorg, kinderopvang en sociale zekerheid'' moeten worden teruggedraaid. Als dat niet gebeurt, dreigt ,,een slagveld met forse aanslagen op de kwaliteit van de samenleving en op de koopkracht van werknemers, zzp-ers, ouderen en uitkeringsgerechtigden, met name bij de lagere en middeninkomens.''

De wereldwijde economische ontwikkelingen hebben zeker een effect op de rijksbegroting die het kabinet op Prinsjesdag presenteert. Volgens CDA-minister de Jager is er sprake van toenemende rijksuitgaven en dalende inkomsten voor de schatkist. Verdere overschrijdingen wil het kabinet niet. Extra bezuinigingen, boven op de in het regeerakkoord geplande 18 miljard euro, lijken volgens De Jager niet nodig. Het kabinet is volgens hem ,,een heel eind op streek'' met het afronden van de begrotingsbesprekingen.

De euro en een stabiel Europa zijn de ruggengraat van de Nederlandse economie en het kabinet moet dan ook voluit gaan voor de redding van de euro. ,,Premier Mark Rutte heeft nu alle kans leiderschap te tonen'', zei werkgeversvoorman Bernard Wientjes deze week. Rutte moet zich niets aantrekken van eurosceptici. Wientjes roept hem op geen rekening te houden met gedoogpartner PVV. ,,In dit dossier hebben we helemaal niets aan euroscepsis.'' De partij van Wilders vindt dat er geen cent naar Griekenland mag gaan om het land van de financiële ondergang te redden. Als deze hulp er niet komt, volgt een domino-effect naar landen als Spanje en Italië, voorziet Wientjes en dat is slecht voor onze economie, die aanzienlijke export- en investeringsbelangen heeft in Zuid-Europa. De werkgeversvoorman roept de politiek op over tegenstellingen heen te stappen. Vorige week deed hij dat zelf ook door met FNV-voorzitter Agnes Jongerius bij Rutte aan de bel te trekken. ,,Bij zoiets belangrijks als de euro en Europa mag je geen politieke spelletjes spelen.'' Wientjes wil ook met Jongerius naar mogelijke onduidelijkheden kijken in het pensioenakkoord, waar diverse FNV-bonden grote moeite mee hebben. Nieuwe onderhandelingen wijst hij af. Dat is een gepasseerd station. ,,Maar als bepaalde punten duidelijker moeten of accenten moeten worden verschoven, valt daarover te praten.'' Wientjes denkt aan een extra memorandum of een toelichting bij het akkoord waarin nog eens duidelijk wordt vastgelegd dat jongeren niet de dupe worden en dat er van een 'casinopensioen' geen sprake zal zijn. Hij hoopt zo een punt van kritiek van FNV Bondgenoten weg te nemen. Deze bond vreest dat pensioenfondsen zich straks te gemakkelijk rijk kunnen rekenen. De gepensioneerden van nu krijgen dan meer geld, waardoor voor de jongere generaties te weinig over zou blijven. Wientjes bestrijdt dat. ,,Het is onzinnig te denken dat werkgevers hun huidige werknemers zullen benadelen ten gunste van de gepensioneerden.''

Een forse domper voor het kabinet, de stilvallende economie eist zijn tol. Minister Kamp van Sociale Zaken meldt een tegenvaller van 250 miljoen euro. Dat meldt RTLZ. De tegenvaller wordt veroorzaakt doordat Kamp meer aan werkloosheidsuitkeringen kwijt is als wat was begroot. Volgens de begrotingsregels moet Kamp de tegenvaller binnen zijn ministerie opvangen. En dat betekent dat er voor 250 miljoen op andere plekken bij sociale zaken moet worden bezuinigd.

Het consumentenvertrouwen in de eurozone is afgelopen maand sterk gedaald. De index waarmee de commissie het economisch vertrouwen in de eurolanden meet, daalde van min 11,2 in juli tot min 16,6 in augustus. Voor de hele Europese Unie kwam de index uit op min 16,8 tegen min 12,4 in juli.

De groei van de economische activiteit in de eurozone is in augustus gestabiliseerd ten opzichte van de voorgaande maand. De industrie vertoonde echter tekenen van krimp. De samengestelde index voor de eurolanden stabiliseerde deze maand op 51,1. Dit wijst erop dat de matige economische groei van het tweede kwartaal gaat doorzetten in het derde kwartaal. De grens van 50 geeft het onderscheid aan tussen groei en krimp van de economische activiteit. De industrie van de eurolanden vertoonde afgelopen maand wel voor het eerst sinds september 2009 tekenen van krimp. De index voor deze sector nam af van 50,4 in juli tot 49,7 in augustus. De index voor de dienstensector daalde een fractie, van 51,6 naar 51,5.

De internationale handel is in juni met 2,2 procent gekrompen ten opzichte van de voorgaande maand. Dat meldt het CPB. De handel nam in bijna alle regio's af, maar de ontwikkelingen in de eurozone sprongen volgens het CPB het meest in het oog. Zowel de export als de import nam in de eurolanden substantieel af. Alleen in Afrika, het Midden-Oosten en Japan nam de handel nog toe. In mei groeide de wereldhandel nog met 2,3 procent ten opzichte van de voorgaande maand. In het tweede kwartaal van dit jaar nam de internationale handel gemiddeld met 0,6 procent af. De industriële productie groeide in juni wereldwijd met 0,8 procent, na een toename met 0,7 procent in mei. Die groei was vooral te danken aan het herstel van de productie in Japan, waar fabrieken de productie weer wisten op te voeren na de verwoestende aardbeving en tsunami die het land in maart troffen. In het tweede kwartaal daalde de internationale productie gemiddeld met 0,1 procent in vergelijking met het voorgaande kwartaal. In het eerste kwartaal groeide de productie met 1,9 procent.

De economische activiteit in Duitsland groeit momenteel in het laagste tempo sinds juli 2009. De index, die een belangrijke graadmeter is voor de economische groei in Duitsland, daalde van 52,5 in juli tot 51,3 in augustus. ,,De belangrijkste economische motor van de eurozone valt stil.'' ”Dit is een dramatische ommekeer voor Duitsland.''

De groei in de dienstensector viel nagenoeg stil. De index voor deze sector daalde van 52,9 tot 50,4. De industrie presteert vooralsnog beter. De score voor deze sector stabiliseerde deze maand op 52.

Duitse investeerders en analisten zijn deze maand opnieuw aanzienlijk negatiever geworden over de economische ontwikkelingen in hun land. De index voor het vertrouwen in de toekomstige ontwikkeling van de economie daalde van min 15,1 in juli naar min 37,6 in augustus. Deze afname was groter dan verwacht. De index voor de huidige toestand in de Duitse economie verslechterde van 90,6 naar 53,5. De indices van ZEW zijn gebaseerd op een enquête onder circa 350 analisten en institutionele investeerders. De uitkomsten van augustus zijn de meest negatieve sinds december 2008. Op dat moment ging de Duitse economie door het diepste dal sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog. Duitse ondernemers zijn in augustus negatiever geworden over de economische ontwikkeling. De Ifo-index kwam uit op 108,7, tegen 112,9 in juli. Ondernemers werden negatiever over zowel de huidige toestand in de economie als over de vooruitzichten. ING-econoom Carsten Brzeski wijst erop dat de onrust op de financiële markten en de Europese schuldencrisis een schaduw werpen over de economische verwachtingen. Desondanks zijn de fundamenten van de Duitse economie volgens hem nog stevig. ,,De risico's voor de Duitse economie zijn de laatste tijd toegenomen.

De ene na de andere bank kondigt forse saneringen van het personeelsbestand aan. Dinsdag was het de beurt aan het Zwitserse bankconcern UBS dat 3500 banen gaat schrappen om kosten te besparen. Nu heeft de bank wereldwijd nog 65.000 mensen in dienst. De bank kampt met hoge kosten door de dure Zwitserse frank en slechte marktomstandigheden. Maar ook de hoge vaste salarissen breken de bank op evenals een dure uitbreiding in Azië. De banenreductie moet jaarlijks 2 miljard Zwitserse frank (1,7 miljard euro) aan kostenbesparingen opleveren vanaf 2013. UBS zet hiervoor in totaal een herstructureringslast van 550 miljoen frank in de boeken, waarvan 450 miljoen frank in de tweede helft van het jaar. UBS is de tweede Zwitserse bank die deze zomer een flinke afslanking aankondigde. Vorige maand liet Credit Suisse weten wereldwijd een streep te halen door 2000 banen, oftewel een op de vier arbeidsplaatsen. Ook deze bank heeft last van de dure Zwitserse munt.

Maar niet alleen Zwitserse banken snijden in het personeelsbestand. Wereldwijd hebben investeringsbanken last van de schuldencrisis in de eurozone, de schuldenlast in de Verenigde Staten en de slechte situatie op de aandelenmarkten. Ook de nieuwe internationale regels die banken verplichten meer kapitaal aan te houden om beter bestand te zijn tegen schokken, dwingen hen beter op de centen te letten.

Eerder kondigden de Britse concerns HSBC, Royal Bank of Scotland en Lloyds aan duizenden banen te schrappen om de resultaten op te krikken. Bij Lloyds verdwijnen 15.000 banen, wat tegen 2014 jaarlijks circa 1,5 miljard pond (1,6 miljard euro) aan besparingen moet opleveren. Lloyds is een van de Britse banken die tijdens de kredietcrisis in de problemen kwam en gedeeltelijk moest worden genationaliseerd. Sinds de crisis heeft de bank al 40.000 banen geschrapt. Eind juni had het concern nog 104.000 full-time banen. HSBC wil op jaarbasis 3,5 miljard dollar besparen en schrapt mogelijk meer dan 10.000 banen wereldwijd, zo werd eind vorige maand bekend. RBS, die sinds de uitbraak van de financiële crisis meer dan 27.000 banen heeft geschrapt, kondigde eerder deze maand aan dat er mogelijk nog 2000 banen gaan verdwijnen.

Ook in Nederland hebben de afgelopen maanden diverse banken een inkrimping van hun personeelsbestand aangekondigd. ABN Amro schrapt in de komende 3 tot 4 jaar in totaal 2350 arbeidsplaatsen. 1500 arbeidsplaatsen door afvloeiing van personeel en 850 door natuurlijk verloop. De bank verwacht dat er tegelijkertijd 450 nieuwe banen bij zullen komen. Rabobank liet in juli weten in de periode 2012-2013 ruim 1200 banen te schrappen. Ook deze bank wil dit zoveel mogelijk via natuurlijk verloop opvangen, maar sluit gedwongen ontslagen niet uit. Aegon Bank in Nederland kondigde in januari van dit jaar een reorganisatie aan, waarbij 80 banen verdwijnen.

De discussie over mogelijke onderpanden op noodleningen aan Griekenland dreigt de financiële problemen van dat land te vergroten. Dat stelt kredietbeoordelaar Moody's. Volgens Moody's kan de discussie die is losgebarsten door de overeenkomst tussen Finland en Griekenland ervoor zorgen dat de uitbetaling van nieuwe hulpkredieten wordt vertraagd. Dat brengt het moment, dat Griekenland niet meer aan zijn verplichtingen kan voldoen, dichterbij. Finland gaf vorige week aan een akkoord te hebben gesloten met Griekenland over een onderpand in cash van €1 mrd. Finland heeft dinsdag aangegeven te willen heronderhandelen over een andere harde zekerheid. Zo ligt er nog 111 ton goud in de kluizen van de Griekse Centrale Bank, dat €4.500 mln waard is. De Finnen dreigen wel dat ze de steun aan het Griekse steunplan kunnen intrekken. De Griekse regering eist dat minstens 90 procent van de financiële instellingen die in bezit zijn van Grieks schuldpapier meedoet aan de private bijdrage voor het noodlijdende land. Tot dusver was die 90 procent een streefcijfer, maar nu wordt het voorgesteld als een minimumeis. Volgens persbureau Reuters heeft inmiddels 60 tot 70 procent van de private instellingen met Griekse staatsleningen bereidheid getoond om mee te doen aan het reddingsplan. De rest heeft volgens het Griekse persbureau Ana nog tot 9 september de tijd om aan het Griekse ministerie van Financiën te laten weten of ze zullen deelnemen. De eis van de Griekse regering geldt voor instellingen die Griekse staatsleningen met looptijden tot 2014 en 2020 in bezit hebben. Deze leningen moeten volgens het nieuwe steunpakket worden omgeruild tegen leningen met looptijden van 15 en 30 jaar. Athene heeft nu gezegd dat het land niet verder zal gaan met de omwisseling als de eis van 90 procent niet wordt gehaald. Eerder deze week waarschuwde de Griekse minister van Financiën Evangelos Venizelos dat de Griekse economie dit jaar waarschijnlijk met 4,5 tot 5,3 procent krimpt, tegen een officiële verwachting van 3,9 procent. Dit zou betekenen dat het begrotingstekort over 2011 hoger uitvalt dan de doelstelling van 7,6 procent.

De uitgifte van euro-obligaties is de enige oplossing voor de aanhoudende schuldencrisis in Europa. Dat zegt Sergio Marchionne, topman van de Italiaanse autogigant Fiat. ,,Ik denk niet dat er andere oplossingen voor dit probleem zijn. Als de Europese landen het risico niet gezamenlijk dragen, zie ik niet hoe ze eruit kunnen komen''. De Franse president Nicolas Sarkozy en de Duitse bondskanselier Angela Merkel zijn fel gekant tegen het uitgeven van euro-obligaties. En terecht. Wat de topman van Fiat niet zegt maar wel bedoelt is dat de rijkere eurolanden als Duitsland, Nederland, Finland en Oostenrijk de schulden die in Zuid-Europa en Ierland zijn gemaakt maar moeten mee gaan dragen. Dat betekent: meebetalen. De Italiaanse staatsschuld bedraagt iets van €2.000 miljard. Dat iedereen dat goed op zich op zich in laar werken. Het is voor mij geen optie.

De verkoop van nieuwbouwwoningen in de Verenigde Staten is in juli op jaarbasis uitgekomen op 298.000 tegen een herziene 300.000 een maand eerder. Dat is het laagste niveau in 5 maanden. Het cijfer van juni werd herzien van een eerder gemelde 312.000. De gemiddelde verkoopprijs van een nieuwbouwwoning in de VS kwam in juli uit op 222.000 dollar (154.133 euro). Het aantal hypotheekaanvragen in de Verenigde Staten is vorige week gedaald na drie weken op rij gestegen te zijn. De index voor het aantal hypotheekaanvragen daalde in de week eindigend op 19 augustus met 2,4% tot 699,1, waar de index een week eerder al met 4,1% toenam. De index voor herfinancieringen van bestaande hypotheken daalde met 1,7% naar 3.850,6. De index voor het aantal aanvragen voor nieuwe hypotheken daalde met 5,7% tot 157,9. De initiële aanvragen voor een werkloosheidsuitkering in de Verenigde Staten zijn afgelopen week gestegen ten opzichte van de voorgaande week. 417.000 Amerikanen dienden een eerste uitkeringsaanvraag in, tegen 412.0000 een week eerder. Het aantal aanvragen van de voorgaande week lag bovendien hoger dan eerder gemeld. Op basis van een eerste schatting werd vorige week uitgegaan van 408.000 nieuwe aanvragen.

De Amerikaanse economie is in het tweede kwartaal met 1 procent gegroeid op jaarbasis. De groei was daarmee lager dan gedacht. Op basis van eerste gegevens meldde het ministerie eind vorige maand een groei van 1,3 procent op jaarbasis. Vooral de export groeide aanzienlijk minder sterk dan eerder gedacht. De uitvoer van Amerikaanse goederen en diensten nam met 3,1 procent toe, terwijl eerder werd uitgegaan van een groei met 6 procent. De investeringen van bedrijven groeiden daarentegen harder dan op basis van de eerste schatting werd vastgesteld. De investeringen namen met 9,9 procent toe, in plaats van met 6,3 procent. De consumptie door huishoudens vertoonde ook iets meer groei dan gedacht. Met 0,4 procent bleef de toename echter zwak.

Het herstel in de bouwsector in Europa en de Verenigde Staten verloopt onevenwichtig. In Frankrijk, Groot-Brittannië en Duitsland trekt de bouw aan, maar in Italië, Spanje en de VS is de markt nog steeds zwak. Dat blijkt uit onderzoek van kredietverzekeraar Euler Hermes. Volgens het onderzoek trekt de bouw in Frankrijk weer aan, geholpen door een structureel woningtekort. De afgelopen 2 jaar steeg het aantal nieuwbouwprojecten in Frankrijk met 12 procent. Ook de Britse bouwsector toont herstel, na de zware klappen sinds 2007. In de laatste 2 jaar klom het aantal nieuwe projecten met 8 procent. Daarmee ligt het aantal nieuwe projecten nog wel 50 procent onder de piek van 2007. In Duitsland verloopt het herstel een stuk trager. Daar is dit jaar sprake van een groei met slechts 2 procent. De Amerikaanse bouwsector heeft te kampen met een groot aanbod aan onverkochte woningen. Hierdoor is er op korte termijn weinig kans op herstel. Ook in Italië is de stemming somber. Het aantal nieuwbouwprojecten toont al sinds 2009 stagnatie. De Spaanse bouwsector verkeert nog in een diepe crisis. Sinds de piek in 2006 is het aantal nieuwe projecten dramatisch gedaald. Volgens de onderzoekers zorgen de gestegen schulden van huishoudens en het dalende consumentenvertrouwen voor terughoudendheid bij het kopen van een nieuwe woning, wat het herstel in de bouwsector hindert. ,,Als het sentiment negatief is, worden grote investeringen zoals huizen uitgesteld'', aldus risicodirecteur Walter Toemen van Euler Hermes. Nederland is niet meegenomen in het onderzoek. Volgens Toemen zit Nederland in de middenmoot maar is de kans aanwezig dat de bouwmarkt verslechtert ondanks maatregelen om de huizenmarkt te stimuleren. De bouwsector vertoont nog altijd een bovengemiddeld schadebeeld in vergelijking met andere branches. ,,Het consumentenvertrouwen krijgt steeds verder duwtjes naar beneden. Dan kan de Nederlander zeggen: nu even niet''.

Koersen staan op niveau's die je als belegger niet kan negeren. Er zijn altijd koopjesjagers die op de bodem van de markt willen kopen en om ze op de top weer van de hand te doen. Dat kan heel aantrekkelijk lijken maar lees dan eerst nog wel even het boek 'de Schuldenberg' van prof. Dr Jaap van Duin. Dat is wel even schrikken waar Jaap van Duin ons mee confronteert. Niet dat ik het altijd met zijn visie over financiële zaken eens ben, maar toch hij kon van tijd tot tijd scherp zijn. Dat zijn analyses zo scherp zijn dat ze verplicht leesvoer zijn voor politici, dat geloof ik wel. Ik ga het boek wel lezen. Vooraf nog een opmerking over het spaarvarken uit de mottenballen halen. Lijkt me een goed idee als hij er van uitgaat dat het opruimen van de schuldenberg nog tot 2035 gaat duren. Ikzelf heb onlangs in dit blog de opruimperiode benoemd als 'twee weken, 2 maanden, 2 jaar of misschien wel 20 jaar'. Dat van Duin adviseert het spaarvarken tot de nok aan toe te gaan vullen, lijkt me een heel goed idee. Ik snap wel dat hij dit op deze wijze formuleert, maar toch een vraagje erover. Het is zijn inzet dat de spaarpot het einde van de schuldencrisis overleeft. Er zijn volgens mij twee opties, waarvoor het spaarvarken kan worden gebruikt. De eerste is, en ligt meer in de lijn van van Duin, het overbruggen van de saneringsperiode van 25 jaar zodat de burger een beginkapitaaltje heeft voor een herstart. Het zou kunnen maar het is niet mijn eerste keuze. Ik heb al meerdere keren aangegeven dat het opschonen van bad money veel tijd kan vergen en tot een depressie kan leiden. Ik hou er rekening mee dat er een 'au-periode' op gaat treden, waarin problemen voor burgers ontstaan, die de grootste moeite krijgen om in de eerste levensbehoeften te kunnen blijven voorzien. Ik zie het spaarvarken veel meer als een appeltje voor de dorst namelijk: de 'au-periode' overbruggen.

DFT: We moeten onze spaarvarkens oppoetsen, koesteren, tot de nok toe vullen en de komende 25 jaar niet stukslaan. Zo lang duurt het voordat de huidige schuldencrisis is overwonnen. Sinds de Tweede Wereldoorlog zijn de westerse economieën lichtvoetig van crisis naar crisis gedanst, maar nu is het spel echt uit. De broekriem moet worden aangetrokken en pas als we afgerekend hebben met de schulden uit het verleden, kunnen we een nieuwe fase van meer duurzame economische groei binnengaan. Dat schrijft voormalig Robeco-topman Jaap van Duijn in zijn boek ’De Schuldenberg’, dat is verschenen bij uitgeverij De Bezige Bij. Van Duijn laat heel wat heilige huisjes sneuvelen. Volgens Jaap van Duijn is de bij Nederlanders zeer geliefde hypotheekrenteaftrek slechts een sigaar uit eigen doos. Verder schetst hij een onthutsend beeld van hoe Europa en de VS er steeds in zijn geslaagd de schuldenberg voor zich uit te schuiven. Zelfs tijdens de ’internetbubbel’ rond de eeuwwisseling lukte het nog de zaak weer vlot te trekken. Tijdens de argeloze jaren daarna leken de bomen tot in de hemel te groeien en explodeerden de schulden, tot het in 2007 helemaal misging.

De analyse van Van Duijn is zo scherp en accuraat dat het boek verplichte kost is voor premier Rutte en minister De Jager van Financiën. Na lezing weten ze eindelijk hoe het schip, waarop ze aan het roer staan, in elkaar zit en hoe het reageert op stuurbewegingen.

„De turbulentie op de beurzen van de laatste dagen versterkt mijn zienswijze alleen maar. We moeten naar grotere buffers en leiderschap tonen. Op de EU-top van 21 juli hadden de regeringsleiders moeten besluiten de Griekse schulden af te stempelen. Die grotere buffers komen alleen terug bij 9% groei en de Grieken krimpen nu 4,5%, ze worden kapot bezuinigd. Tegelijk zou het een goed idee zijn hen af te helpen van de veel te sterke munt die ze nu hebben, anders blijft het land schuld op schuld stapelen”, zo vat Van Duijn de gebeurtenissen van de laatste weken samen.

Rabobank heeft in het eerste halfjaar goed gedaan. Ze boekten een winst van 1,9 miljard euro, een stijging van 13 procent ten opzichte van dezelfde periode vorig jaar. ,,We kunnen spreken van een solide resultaat, terwijl er sprake was van een bescheiden economisch herstel'', zei bestuursvoorzitter Piet Moerland in een toelichting. ,,Maar we hebben alle financiële doelstellingen gehaald.'' Volgens de coöperatieve bank werd de winst grotendeels aangewend om het vermogen verder te versterken. Dat is nodig om de buffers op een solide niveau te houden. De Rabobank heeft een voorziening van 55 miljoen euro genomen voor bedrijven die het niet gaan redden wegens de Ehec-bacterie. De totale stroppenpot van de bank loopt op met 8% tot 618 miljoen euro.

Bouwbedrijf Heijmans heeft in de eerste 6 maanden van dit jaar een lagere winst behaald dan verwacht. De nettowinst steeg tot 5 miljoen euro van 4 miljoen euro een jaar eerder. De omzet bedroeg 1,08 miljard euro. De operationele winst kwam uit op 10 miljoen euro in vergelijking met 11 miljoen euro een jaar eerder. Volgens Heijmans waren de marktomstandigheden in de eerste helft van dit jaar ,,taai'' en dat zal voorlopig nog zo blijven. De onrust op de financiële markten zal niet bijdragen aan herstel, maar de verlaging van de overdrachtsbelasting wel, aldus Heijmans.

Tegenvallende cijfers van bierbrouwer Heineken. De winst is 14 procent lager dan dezelfde periode vorig jaar. Ook is de onderneming somber over de rest van 2011. De brouwer heeft bij een hogere omzet door de overgenomen bieractiviteiten van het Mexicaanse Femsa een lagere winst behaald in de eerste helft van dit jaar. Het bedrijf signaleert bovendien zwakke verkopen in de zomermaanden door slecht weer, waardoor de nettowinst over heel 2011 nagenoeg gelijk uitkomt met vorig jaar. Heineken voorziet dat de tweede helft van het jaar lastig wordt. De brouwer denkt dat dan de inkoopkosten iets hoger zullen liggen dan in de eerste 6 maanden van dit jaar. Bovendien is de consument nog erg terughoudend in met name Europa. Daar komt bovenop dat de belangrijke zomermaanden slecht zijn verlopen. De volume- en winstresultaten zullen hierdoor in de tweede helft onder druk staan. In 2010 stond er een bedrag van 1,445 miljard euro onder de streep.

FD: Europese banken hebben grote moeite om aan dollars te komen voor bijvoorbeeld handel en investeringen van hun cliënten. Dit zou het gevolg zijn van het feit dat Amerikaanse beleggingsfondsen en banken Europa momenteel mijden. Op de geldmarkt is er sprake van onzekerheid voor problemen met de schuldenlanden in de eurozone, de weerslag die dit heeft op Europese banken en de politieke onmacht om die op te lossen.

De Chinese industrie is in augustus, voor de tweede maand op rij, gekrompen. De PMI-index kwam, op basis van voorlopige gegevens, uit op 49,8. Een stand boven de 50 duidt op groei, daaronder op krimp. Ten opzichte van juli dikte de PMI-index wel aan, destijds werd een niveau van 49,3 in de boeken gezet. De Chinese industrie heeft last van een zwakkere wereldwijde vraag, maar ook van maatregelen van de overheid om de economische groei in het land af te remmen. Zo werd de rente verschillende keren verhoogd en werden de kapitaalreserves van banken aangescherpt om oververhitting van de economie en hoge inflatie tegen te gaan.

De orders voor duurzame goederen in de Verenigde Staten zijn in juli met 1,5 procent gedaald ten opzichte van een maand eerder. Als echter de orders voor defensiegoederen en vliegtuigen worden meegeteld dan was er sprake van een stijging van 4 procent. De aandelenbeurzen reageerden positief op dit bericht.

De nu 90-jarige econoom, Dr Johan Witteveen, heeft deze week met een opiniestuk de Financial Times gehaald. Wij kennen de heer Witteveen als minister van Financiën in de kabinetten Marijnen (1963-1965) en De Jong (1967-1971) en van 1973 tot 1978 als voorzitter van het IMF. Hij doet in dit stuk een aantal belangwekkende uitspraken, enkele one-liners: 'het wereldwijde financiële stelsel loopt het risico in een nog grotere crisis te geraken dan die tijdens de bankencrisis in het najaar van 2008', “IMF moet helpen, het Westen kan crisis niet alleen oplossen”, “Laat China en het Midden Oosten meedoen met nieuw schuldenfonds”, 'Landen moeten de tijd krijgen om hun tekorten weg te werken', “De enige uitweg die nu nog rest, is het kwijtschelden van grote hoeveelheden schuld, maar dat kan het Europese banksysteem niet aan. Bovendien zou het de pensioenfondsen hard raken. “

De banken in Europa hebben 'va-banque' gespeeld. Ze hebben ingezet met de intentie 'alles of niets' en dat is door de toezichthouders en de politiek veel te laat herkend. Toen het 5 voor 12 was geworden werden ze hardhandig wakkergeschud door de financiële markten. Witteveen kiest voor het IMF als oplosser/mentor voor het oplossen van de Europese schuldenproblematiek. Hij zegt daarover dat er een 'speciaal schuldenfonds moet komen waaruit zwakke landen, die in financieel/economische problemen zitten, kunnen putten.' Hij onderbouwt die stelling met de aanname dat de schuldenlanden meer tijd krijgen om hun begroting weer gezond te maken en de staatsschuld terug te brengen.

Hij heeft gelijk als hij suggereert dat Europa de macht en de know-how mist om de schuldenproblematiek op te lossen. Ik citeer hem: 'Witteveen hecht weinig geloof aan de kunde van de eurolanden om de schuldencrisis op het continent zelf op te lossen. “De leiders van de eurolanden hebben alles gedaan binnen de huidige politieke mogelijkheden in dit stadium van de monetaire unie. “ Een jaar geleden, toen het Griekse drama boven water kwam, is dat ook uitgesproken: de EU en de ECB hadden het IMF-model/DSK nodig om Griekenland de hand te reiken om uit het financieel-economische moeras te komen. Het model DSK was een aantal malen beproefd in Afrika en had gescoord. Maar achteraf blijkt dat het toegepaste model van de trojka (IMF, ECB, €zone) -nog- niet tot het beoogde doel heeft geleid, getuige een bericht van vandaag dat 'Griekenland niet mag verslappen in zijn inspanningen om de afgesproken begrotingsdoelen te halen, verklaart de Griekse minister van Financiën Evangelos Venizelos, hoewel zijn land gehinderd wordt door een sterker dan verwachte recessie en achterblijvende belastinginkomsten.' Het verbaast mij niet, ik heb hiervoor al meer dan een jaar geleden gewaarschuwd. Bezuinigingen zetten de koopkracht onder druk, hetgeen resulteert in een omslag van economische groei in een krimp. Daardoor verdiept de recessie en blijven de ingeschatte overheidsinkomsten achter bij de verwachtingen. Dat is ook wat Witteveen zegt. In feite moet er een aangepast IMF-model/Lagarde komen. Witteveen kiest ervoor dat het IMF de regie op zich neemt en dat er een fonds komt, op hoe, wat en hoe groot gaat hij niet in, waaruit landen met hoge tekorten en staatsschulden tijdelijk kunnen worden gefinancierd. Wie dat financiert blijft is niet transparant. Witteveen doet een voorzet door China en het Midden Oosten en de centrale banken van Japan en Duitsland met valutareserves te laten participeren in dit noodfonds. Een ander aspect is: een verdere vraaguitval in het Westen, als gevolg van het kwijtschelden van een groot deel van de schulden van de probleemlanden. Dat kan gevolgen hebben voor de opkomende economieën, als toeleveranciers van Westerse landen. Hij wijst op de preferente positie van het IMF bij bankroet, maar volgens mij is dat geen exclusief recht want de Jager heeft enkele maanden geleden dat recht ook geclaimd voor de trojka. Als voordelen van zijn plan noemt hij onder meer dat door het schrappen van de opgelegde bezuinigingen (niet de hervormingen) er geen negatieve spiraal ontstaat en de recessie sneller weer gezond kan worden. Verder krijgen de probleemlanden langer de tijd om hun tekorten weg te werken. De ECB kan zijn rommelleningen weer kwijt en kan zich gaan bezighouden met de waardevastheid van de euro. Dat we afscheid moeten nemen van het IMF-model/DSK is duidelijk, maar hoe gaat het IMF-model/Lagarde eruit zien? Gaat dat gefinancierd worden uit nieuwe trekkingsrechten?

Moodie's heeft de kredietstatus van Japan met een trede verlaagd van Aa2 naar Aa3. Als reden wordt opgegeven 'grote overheidstekorten en het opbouwen van schulden sinds de wereldwijde recessie van 2009'. Ook na de afwaardering wordt de rating nog als 'hoog' gezien.

De Duitse president Christian Wulff vindt dat de ECB zijn mandaat te buiten gaat door staatsobligaties van eurolanden op te kopen. Wulff deed zijn uitspraken deze week in een toespraak tijdens een conferentie van winnaars van de Nobelprijs voor de Economie in het Duitse Lindau. ,,Dit kan op de lange duur niet goed gaan en mag alleen tijdelijk worden getolereerd'', aldus Wulff. Hij benadrukte dat een van de grondprincipes van de markteconomie is dat risico en aansprakelijkheid hand in hand gaan. De aankoop van staatsobligaties door de ECB hevelt volgens hem de aansprakelijkheid voor een eventueel bankroet te veel over van de financiële naar de publieke sector. Tot dusverre heeft de ECB voor ongeveer 110 miljard euro aan staatsobligaties van eurolanden gekocht. De Duitse Bundesbank heeft daar herhaaldelijk scherpe kritiek op geleverd. Ook bondskanselier Merkel is tegen, maar zij zit in een moeilijke positie, want Brussel is ervoor.

De koopbereidheid van consumenten op de woningmarkt is lager dan tijdens de crisis van 1978 tot 1982. Dat stelt het economisch bureau van ING. Negen op de tien Nederlanders gaan de komende twaalf maanden ‘zeker niet’ een huis kopen of laten bouwen, zo bleek uit een enquête van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). "De verlaging van de overdrachtsbelasting lijkt vruchten af te werpen, maar het gebrek aan vertrouwen onder huizenkopers weegt zwaar". Zeker als de maatregel slechts tijdelijk is, zal het geen wondermiddel blijken te zijn.

De Amerikaanse bank Citigroup verwacht dat de wereldeconomie dit jaar minder hard groeit dan aanvankelijk werd gedacht. Donderdag schroefde de bank de verwachting terug van 3,4 procent naar 3,1 procent. Ook de voorspelling over 2012 is iets minder rooskleurig. Eerder voorzag Citigroup dat de economische groei op 3,7 procent zou komen te liggen. Dat percentage heeft de bank bijgesteld naar 3,2 procent. De grootste economieën zullen niet op korte termijn met recessies te maken krijgen, al blijven zij ten minste tot eind volgend jaar moeite hebben te groeien, voorziet Citigroup.

Met het volgende bericht heb ik enige moeite. Waarop zijn de aangepaste tekorten aan getoetst? Waaruit de volgende bezuinigingen in de VS bestaan horen we pas na half november. Vooruitlopend daarop ………. met de nodige sceptisch: het begrotingstekort van de Verenigde Staten komt dit jaar uit op 1,3 biljoen dollar. Dat is een lichte daling vergeleken met voorgaande jaren, zo voorspelt het Congressional Budget Office (CBO). In april ging het CBO nog uit van een begrotingstekort van 1,4 biljoen dollar voor dit jaar. Het bureau denkt dat het begrotingstekort lager uit zal vallen, vanwege de aangekondigde bezuinigingen. Als de verwachting uitkomt, dan bereiken de VS het op twee na hoogste begrotingstekort in 65 jaar tijd. Alleen de afgelopen twee jaar kwam het tekort hoger uit. Op de langere termijn ziet het CBO het begrotingstekort afnemen vanwege de aantrekkende economie, maar het overheidsbudget zal nog jaren in de min blijven. Voor 2012 voorziet het CBO een tekort van 973 miljard dollar, waar het eerder uitging van 1,1 biljoen dollar. Voor de tien jaar daarna, van 2012 tot 2021, verwacht het CBO een cumulatief tekort van 3,5 biljoen dollar. Dat is een vermindering van ruim 3 biljoen dollar vergeleken met een eerdere schatting. De vooruitzichten voor de arbeidsmarkt zien er op de lange termijn iets rooskleuriger uit. Door het langzame herstel van de economie, groeit de werkgelegenheid maar mondjesmaat. In het vierde kwartaal van dit jaar zal het werkloosheidspercentage uitkomen op 8,9 procent en in 2012 op 8,5 procent. Het percentage blijft boven de 8 procent tot 2014, meldt het CBO. Ik zeg het nogmaals: ik zet er vraagtekens bij dit bericht.

De operationele winstresultaten van Ahold in het 2e kwartaal vielen tegen. Het supermarktconcern had meer last van gestegen grondstofprijzen dan verwacht. De omzet kwam in het tweede kwartaal uit op 6,87 miljard euro. Ten opzichte van dezelfde periode een jaar eerder daalde de omzet met 3,5%. Tegen constante wisselkoersen stegen de inkomsten met 4,7 procent. De operationele winst daalde met ruim 20 procent tot 275 miljoen euro ten opzichte van het tweede kwartaal in 2010. Onder de streep hield Ahold 199 miljoen euro over, 1,5 procent minder dan in het tweede kwartaal in 2010. De timing van Pasen, een zwakke dollar en herstructureringslasten drukten het resultaat, aldus Ahold.

Het consumentenvertrouwen in Duitsland is deze maand gedaald tot het laagste niveau sinds november vorig jaar. De index waarmee GfK het vertrouwen meet, daalde deze maand licht naar 5,2 tegen 5,3 voor de voorgaande maand.

ABN Amro heeft in het eerste halfjaar een forse winst geboekt ten opzichte van dezelfde periode vorig jaar. De winst kwam uit op 864 miljoen euro, tegen een verlies van 968 miljoen euro vorig jaar. De onderliggende winst, waarbij het afstoten van onderdelen en de kosten van integratie achterwege worden gelaten, bedroeg 974 miljoen euro, tegen 325 miljoen euro in dezelfde periode vorig jaar. De overheid profiteert van de goede halfjaarcijfers van het concern. ABN Amro, dat volledig in handen is van de Staat, keert namelijk een interim-dividend uit van 200 miljoen euro op gewone aandelen. Volgens bestuursvoorzitter Gerrit Zalm stond het eerste halfjaar in het teken van de toenemende onzekerheid rondom de schuldenposities van bepaalde overheden. ,,De gevolgen van de onrust over de overheidsschulden in bepaalde landen op de wereldeconomie zijn nog steeds onduidelijk. Wij blijven terughoudend ten aanzien van de rest van het jaar'', aldus Zalm. De staatsbank heeft een positie in overheidsschulden van Europese risicolanden zoals Ierland, Spanje en Italië, van 0,4 procent van het balanstotaal. ABN Amro heeft voor 1,4 miljard euro uitstaan in Griekenland. ,,Dat zijn leningen aan publiek private bedrijven, waar de Griekse overheid garant voor staat. Tot op heden ziet ABN/Amro geen enkele reden om daar voorzieningen voor te treffen'', stelde een woordvoerder. ,,Dat kan door wetgeving eventueel veranderen, maar dat is momenteel nog niet duidelijk.''

KAS Bank , vroeger geheten de Kas Associatie, voelt de gevolgen van de onrust op de financiële markten. De bank meldt een daling van de nettowinst met 9 procent en waarschuwt dat een verdere verslechtering op de financiële markten de provisie-inkomsten en de beleggingsrendementen negatief kan beïnvloeden. De baten van KAS Bank daalden met 3 procent tot 60,8 miljoen euro. KAS Bank boekte een nettowinst van 10 miljoen euro, tegen 11 miljoen euro in het eerste halfjaar van 2010. De bank doet over het halfjaar een dividenduitkering van 33 eurocent per aandeel. Bestuursvoorzitter Albert Roëll zei in een toelichting dat de onrust op verschillende manieren negatieve impact kan hebben. Een van de gevolgen is dat de rente op als veilig beschouwde staatsobligaties van bijvoorbeeld Nederland en Duitsland daalt. Omdat KAS Bank vooral belegt in kortlopend papier, dalen de beleggingsrendementen. Verder kan de onrust er ook toe leiden dat klanten terughoudend worden waardoor de provisieinkomsten afnemen. ,,We waarschuwen omdat er ten onrechte het idee kan heersen dat veel volatiliteit goed is.''

De rente op Griekse staatsleningen is opnieuw opgelopen tot het recordniveau van 18,5% voor 10-jarig Griekse Staat. Investeerders tonen daarmee aan weinig vertrouwen te hebben in de reddingsplannen voor het noodlijdende land. De rente op vergelijkbare Nederlandse obligaties stond op 2,6 procent. De rente op Spaans en Italiaans staatspapier liep op tot iets meer dan 5 procent.

"Griekenland moet alles doen wat het kan om te laten zien dat het betrouwbaar is in het voldoen van zijn verplichtingen", zegt de Griekse minister van Financiën Venizelos in een verklaring. "En in geen geval mogen we onze inspanningen laten verslappen." De minister gaf de verklaring uit nadat Griekse media meldden dat Venizelos in een besloten overleg met parlementsleden van de socialistische partij zou hebben gezegd dat hij volgende week met internationale inspecteurs van de zogenaamde 'trojka' opnieuw wil onderhandelen over de doelstellingen voor het Griekse begrotingstekort. Griekenland is al in "stevige onderhandelingen" met zijn internationale partners over de invoering van een nieuw steunpakket van EUR109 miljard, dat op 21 juli tijdens een Europese top is overeengekomen. Het bezoek van de trojka – de ECB, het IMF en vertegenwoordigers van de eurozonelanden – zal echter ook rekening moeten houden met de economische recessie in Griekenland, die dieper lijkt dan de trojka heeft ingeschat. "Macro-economische factoren, zoals die zich in de eerste acht manden van 2011 hebben voorgedaan, zullen uiteraard volgende week met de trojka worden besproken, en de fiscale inspanningen van het land zullen op basis daarvan worden geëvalueerd", zei hij. Venizelos waarschuwde eerder deze week al dat de Griekse regering nu verwacht dat de Griekse economie dit jaar met 4,5% tot 5,3% zal krimpen, waar de eerdere officiële raming wees op een krimp van 3,9%. Volgens hoge Griekse ambtenaren zou een sterker dan verwachte economische vertraging een begrotingstekort opleveren van 8% tot 8,5%, in plaats van de officiële raming van 7,6%. Venizelos zei verder dat het Griekse privatiseringprogramma vraagt om privatisering van activa die op korte termijn verkocht kunnen worden, om de doelstellingen te kunnen halen. Maar de minister herhaalde ook de eerder geuite zorgen dat sommige staatsactiva, zoals beursgenoteerde bedrijven, onder de huidige slechte marktomstandigheden niet kunnen worden verkocht. "Dus om de doelen van ons privatiseringsprogramma te halen, moet de eerste fase van privatisering publieke rechten en activa bevatten die geprivatiseerd kunnen worden door middel van versnelde procedures", zegt Venizelos.

Finland blijft ondanks Europese druk bij de eis dat Griekenland een onderpand moet geven voor de Finse bijdrage aan het steunplan van de eurolanden voor de Grieken. Dat heeft een woordvoerder van het Finse ministerie van Financiën vandaag gezegd. ,,Dat is niet onderhandelbaar.'' Alleen over de vorm van dat onderpand kan onderhandeld worden, zei hij. De aanvankelijke afspraak dat de Grieken een borgsom op een Finse rekening zouden storten, lijkt wel van tafel. Zonder onderpand dreigt Finland niet akkoord te gaan met het steunplan.

Dit blog is met een uitstel van één dag op het net geplaatst. Vandaar hier nog een eerste reactie op de toespraak die Ben Bernanke, de voorzitter van de FED, op de jaarlijkse bijeenkomst van de centrale bankiers uit de hele wereld heeft gehouden in Jackson Hole in Wyoming/VS. Volgens Bernanke moet de overheid van de Verenigde Staten wel maatregelen nemen om de banenmarkt te stimuleren. Ingrepen om de economie aan te jagen vallen volgens hem op dit moment echter buiten de verantwoordelijkheid van de centrale bank. De Fed komt in september 2 dagen bijeen om de mogelijkheden voor extra monetaire steun te bespreken. Eerder stond slechts 1 dag van overleg gepland. Bernanke sprak zijn teleurstelling uit over de zwakke economische groei sinds de financiële crisis. ,,Het is duidelijk dat het herstel veel minder robuust is geweest dan we hadden gehoopt'', stelde hij. Volgens de centralebankpresident hebben de schokken van de afgelopen jaren de groeipotentie van de Amerikaanse economie echter niet aangetast. De economische groei neemt volgens Bernanke in de tweede helft van dit jaar weer toe. Een herhaling van de politieke ruzie over de aanpak van de Amerikaanse staatsschuld kan het herstel echter serieus in gevaar brengen, waarschuwde hij. De financiële markten reageerden teleurgesteld dat Bernanke geen duidelijke taal had gesproken over QE3.

En om in Nederland te blijven: Rutte heeft vanmiddag op zijn wekelijkse persconferentie na de Ministerraad aangegeven dat de in 2012 door te voeren bezuinigingsmaatregelen in de portemonnee van de burger voelbaar zullen worden. De koopkracht kan volgend jaar onmogelijk worden gehandhaafd. We zullen een stapje teruguit moeten doen en de lat moet lager komen te liggen.

De AEX sloot in de min op 276,60 (-2,68) tegen 274,15 eind vorige week. De BEL-20 sloot op 2170,95 – 0,47%, CAC-40 3087,64 – 1,01%, DAX-30 5537,48 – 0,84%, FTSE 100 5129,92 – 0,02, SMI 5323,12 – 0,47%. Wall Street sloot in de plus ondanks de weinig inspirerende woorden van Bernanke: DJIA 11284,54 + 1,21% en de Nasdaq 2161,97 + 3,55%. 

Dit bericht is geplaatst in Financieel/economisch met de tags , , , , . Bookmark de permalink.