UPDATE25102014/243 Het Europese bankwezen is op hoofdlijnen gezond

Alle zeven Nederlandse banken zijn geslaagd voor de stresstest: ING, ABN Amro, SNS Bank, RBS Nederland, Bank Nederlandse Gemeenten, Nederlandse Waterschapsbank. Er moeten wel, op een totaal van €81,4 mrd, voor €2,8 mrd aanpassingen plaatsvinden, als gevolg van een onderzoek naar de kwaliteit van de leningportefeuille (Asset Quality Review, afgekort AQR). Deze aanpassingen zijn gemaakt bij commercieel vastgoed, kredietverlening bij grote bedrijven en de groot midden-en kleinbedrijf portefeuille. De aanpassingen ten aanzien van de hypotheken zijn beperkt. Nederlanders hebben internationaal gezien een hoge 'loan to value-ratio', dat geeft de verhouding aan tussen de hoogte van de hypotheek ten opzichte van de waarde van het huis. Dit risico is niet meegenomen in de bepaling van de hoogte van de buffers. 

Van de 128 banken die zijn doorgelicht op de cijfers per 31 december 2013 zijn er 25 (Portugal, Italië, Oostenrijk, België, Griekenland, Cyprus, Ierland en Duitsland; dus geen enkele geteste bank uit Frankrijk, Spanje, Finland en Luxemburg) gezakt. Die beschikten op dat moment over onvoldoende buffers, in totaal €24,62 mrd, om financiële tegenslagen op te vangen. Daarvan zijn 12 banken dit jaar erin geslaagd hun buffers te verhogen, in totaal met €5 mrd, zodat die nu niet meer in de gevarenzone verkeren. De banken die binnen 14 dagen een plan moeten indienen om alsnog aan de nodige financiële middelen te komen zijn: de Belgische bank Dexia met een kapitaaltekort van €340 mln. Toch hoeft de bank geen geld op te halen omdat de instelling wordt afgewikkeld en de Belgische overheid garant staat voor de bank. De Italiaanse bank Banca Monte dei Paschi di Siena heeft nog het grootste gat in de kapitaalbuffers. Deze bank moet €2,11 mrd ophalen. De Griekse Eurobank volgt met een tekort van €1,76 mrd. De Portugese bank Banco Comercial Português moet €1,15 mrd aan nieuw kapitaal ophalen. De National Bank of Greece €930 mln en de Österreichischer Volksbanken-Verbund €860 mln. Het totale kapitaaltekort van al deze banken komt uit op bijna €9,5 mrd. Bij de stresstest is rekening gehouden met twee scenario's: normale en slechte economische omstandigheden. In het eerste geval mag de zogeheten kernkapitaalratio gedurende de periode 2014 tot en met 2016 niet onder de 8% uitkomen. Bij zware omstandigheden is de eis minimaal 5,5%. De kernkapitaalratio geeft de verhouding aan tussen het eigen vermogen en het risicogewogen vreemde vermogen en zegt iets over de kapitaalbuffer van een bank. Het geheel overziende valt de onderkapitalisatie bij de 128 geteste banken mee. Analisten waren eerder uitgegaan van een bedrag tussen de €200 en €300 mrd. Het bedrag is nu uitgekomen op €25 + €55 mrd = €80 mrd. De zwakste landen zijn Griekenland, waar banken nog €9 mrd risico dragend vermogen moeten ophalen en Cyprus waar het gaat om €2½ mrd. We moeten echter de ogen niet sluiten voor ontwikkelingen, die in de test niet zijn meegenomen. Voor de hoogte van de buffers is uitgegaan van 3%, dat is laag, te laag. Onafhankelijke deskundigen zijn het erover eens dat de hoogte van de buffers verder omhoog moet. Dijssel zegt 4%, Wijffels zegt 5%, Wellink zei ooit 8%. Ik zeg verdubbel de aanname van 3%. Verder heeft de ECB niet meegenomen in de weging een deflatoire ontwikkeling alsmede een stijging van de rente (als de euro mee moet met een rentestijging van de dollar). Ook bij het negeren door de ECB van de risico's als gevolg van het 'onder water staan van 1.2 miljoen woningen' in ons land en andere verborgen verliezen, zoals het toekennen van een subjectieve waarde toekennen aan vastgoed, zet ik vraagtekens. In hoeverre de financiële markten hierop zullen reageren moet blijken. Hoe groot is het vertrouwen in het gezondmakingsproces dat de ECB heeft uitgevoerd? Is de ECB wel streng genoeg geweest? We kennen de realiteit over het opschonen van het bankwezen in de VS en Japan. In de VS lukte dat, in Japan niet. Welke gevolgen heeft dat voor de kwetsbaarheid van de banken en de economische groei? In het zwaarste scenario dat is getest wordt uitgegaan van een stijging van de werkeloosheid naar 10% en een verdere daling van de woningprijzen met 17%. De vraag daarbij is of de banken, onder die omstandigheden, de hoog noodzakelijke economische groei kunnen blijven financieren. De ECB zegt 'ja'.

Ik had me voorgenomen citaten van Günter Hannich niet meer te quoten maar ernaar te verwijzen d.m.v. een link. Deze Duitse vermogensanalist verwijst deze week naar een mogelijke ineenstorting van de euro. Ben ik het daarmee volledig eens? Hij verwijst naar twee grootbanken die sombere voorspellingen doen over een verdere verzwakking van de euro en de zwakke economische situatie en de relatief hoge werkeloosheid in de eurozone. Ook de aanname van een verdere afzwakking van de dollar in relatie van tot een dalende $/€ koers, op de kortere termijn heb ik zo mijn bedenkingen. Ik wijs het niet af, maar heb er wel bedenkingen bij. De euro is in 2002 gestart met een $/€ koers van 0,88 en heeft in 2009 net onder de 1,60 genoteerd. Waarom zou de koers dan niet weer eens onder de 1 kunnen dalen. Voor de koopkracht zou dat dramatische ontwikkelingen kunnen opleveren, maar voor de exporterende industrie en de werkgelegenheid zou dat heel positief kunnen uitwerken. Toch heb ik besloten om enkele citaten te quoten, omdat nooit eerder, behalve dan de dollar, een muntunie een lang bestaan heeft geleid. für den Euro wird es jetzt für Sie immer enger: Nicht nur der Wechselkurs zum US-Dollar fällt immer weiter, auch die Prognosen für die Einheitswährung werden zunehmend pessimistischer. Die amerikanische Großbank Morgan Stanley erwartet in 12 Monaten einen Eurokurs von nur noch 1,14 Dollar pro Euro. Noch schlimmer erwartet es die Deutsche Bank: Demnach soll der Euro bis Ende 2016 sogar auf 1,05 Dollar und im Folgejahr auf nur noch 0,95 Dollar pro Euro fallen. Grund dafür ist die nach wie vor schlechte Wirtschaftslage und die auf Jahre hinaus hohe Arbeitslosigkeit im Euroraum. Die Länder die am Euro teilnehmen, sind ökonomisch viel zu ungleich, als dass sie dauerhaft unter einer einheitlichen Währung wirtschaften könnten. Aber was ist denn die letztendliche Konsequenz aus diesem Geburtsfehler des Euros? Genau diese Frage taucht in den Massenmedien überhaupt nicht auf, denn die Antwort auf diese Frage ist alles andere als angenehm für die Machteliten des Landes. Im Grunde bedeutet es, dass der Euro letztlich scheitern wird. Ohne den aktuell extrem einengenden Euro könnten die wirtschaftlich schwachen Staaten jetzt ihre Währung abwerten und damit ihre Exporte stärken. Doch mit dem Euro ist den Krisenländern dieser Ausweg versperrt und sie geraten in eine dauerhafte Krise. Diese Krisen ziehen dann den ganzen Währungsraum und den Eurokurs nach unten. Das zeigt sich beispielsweise in Griechenland: Trotz zweier Schuldenschnitte (!!!) notiert dort die Schuldenquote noch immer bei mehr als 170% im Verhältnis zur Wirtschaftsleistung des Landes. Ich kann Ihnen nur sagen: Das kann schon rein rechnerisch nicht mehr lange gutgehen. Der Staatsbankrott ist in Griechenland noch immer nicht abgewendet – so viel steht für mich fest.

Het begrotingstekort van het eurogebied is in 2013 uitgekomen op 2,9% van het bruto binnenlands product (bbp) van de eurozone. Daarmee voldoet de eurozone als geheel aan de Europese begrotingsregels die stellen dat het tekort niet meer dan 3% mag zijn. In 2012 kwam het tekort voor de eurozone nog uit op 3,6%. Voor de gehele Europese Unie werd voor 2013 een tekort gemeten van 3,2% van het bbp, tegen 4,2% een jaar eerder. [het gegeven dat de 18 eurolanden tezamen binnen de EMU-norm voor het begrotingstekort zijn gebleven is minder relevant. Van belang is hoeveel landen die norm niet hebben gehaald, daar wordt de eurozone op afgerekend. Verder ben ik benieuwd welke rekenmethodiek is toegepast. De oude dan wel de nieuwe sinds 1 september 2014. Als ik naar het tekort van Nederland kijk moet het zijn berekend naar de nieuwe, soepelere rekenmethode]. Binnen de EU hadden Luxemburg en Duitsland vorig jaar een overschot op de begroting van respectievelijk 0,6 en 0,1%. Voor Nederland wordt een tekort gerapporteerd van 2,3%. Het hoogste tekort in de EU komt voor rekening van Slovenië (14,6%), gevolgd door Griekenland (12,2%) en Spanje (6,8%). De staatsschuld van de eurozone bedroeg eind vorig jaar 90,9% van het bbp, tegen 89% een jaar eerder. Voor de EU was dit 85,4%, tegen 83,5% een jaar daarvoor. De EMU norm is 60% bbp. In Nederland staat de 'schuldteller' nu op €411 mrd, ofwel 68,6%. De hoogste staatsschuld binnen de EU werd opgetekend in Griekenland (174,9%), Portugal (128%) en Italië (127,9%). De laagste schuld kwam voor rekening van Estland (10,1%).

Er is deze week 'goed en slecht nieuws. Nederlanders zien de toekomst zonniger in. In oktober steeg het consumentenvertrouwen weer, na een daling in september. Vooral de stemming over de economie verbeterde flink. Al met al kwam het consumentenvertrouwen in oktober 4 punten hoger uit op een score van -3. Het CBS baseert zijn meting op enkele deelindicatoren. De grootste sprong maakte de deelindicator economisch klimaat. Deze meting steeg met 10 punten naar 8, waarmee nu de optimisten in de meerderheid zijn. Het oordeel over de economie in de afgelopen 12 maanden verbeterde, net als het oordeel over de komende 12 maanden. Veel minder zonnig is dat Nederlanders hun geld weer flink gaan uitgeven. De koopbereidheid nam slechts 1 punt toe, tot een score van -10. De ondervraagden zijn iets minder negatief over hun financiën in de komende 12 maanden. Ook is de tijd voor het doen van een grote aankoop als een auto, wasmachines en televisies, nog niet aangebroken. De investeringen in Nederland zijn in augustus gekrompen. In augustus investeerden bedrijven en de overheid 3,8% minder in vaste activa dan een jaar eerder. Deze daling is vooral te wijten aan de lagere investeringen in woningen, bedrijfsgebouwen en vervoermiddelen. De investeringen in computers en in machines en installaties waren wel hoger dan een jaar eerder. De investeringen zaten sinds oktober 2013 in de lift, maar het herstel stokte in mei en juni. De lichte krimp in deze maanden had vooral te maken met een daling van de investeringen in bouwwerken. Juli liet een opleving zien, die naar nu blijkt in augustus niet heeft doorgezet. De productie van de bouw was in augustus bijna 10% lager dan in augustus vorig jaar. In juli was er nog een stijging. De forse daling in augustus heeft onder meer te maken met een gedeeltelijke verschuiving van de bouwvak van juli naar augustus. Vervolgens komt het CBS met de mededeling dat consumenten in augustus 1,5% meer hebben besteed aan goederen en diensten dan in dezelfde maand een jaar geleden. Dat is de grootste consumptiegroei in bijna 4 jaar. Vooral aan duurzame goederen gaven consumenten meer uit. In de mei, juni en juli lagen de bestedingen van consumenten ook op of net iets boven het niveau van een jaar eerder. De stabilisatie en de groei van de consumptie volgen op bijna 3 jaar van vrijwel onafgebroken krimp. Consumenten spendeerden in augustus flink meer aan duurzame goederen, zoals kleding, woninginrichting en huishoudelijke apparaten. De uitgaven aan deze spullen stegen met 6,6% in vergelijking met een jaar geleden. Al eerder had het CBS al gemeld dat non-foodwinkels in augustus meer omzet hadden gedraaid. Vooral kledingwinkels deden goede zaken. Aan voedings- en genotmiddelen besteedden de consumenten 0,9% meer. De bestedingen aan overige goederen, waaronder gas, waren 1,9% lager dan in augustus 2013. Aan diensten gaven consumenten 0,9% meer uit. Ruim de helft van de binnenlandse consumptieve bestedingen heeft betrekking op uitgaven aan diensten. Het gaat onder meer om het betalen van de huur, reizen met het openbaar vervoer, bezoek aan restaurant of kapper, en kosten voor telefoon en verzekeringen. Ik ben de weg even kwijt met deze, elkaar tegensprekende, data.

Het consumentenvertrouwen in de eurozone is in oktober een fractie gestegen ten opzichte van september. De vertrouwensindex steeg van min 11,4 in september tot min 11,1 deze maand. De vertrouwensindex voor de gehele Europese Unie verbeterde in oktober voor het eerst in 4 maanden, van min 8 tot min 7,4.

Steeds meer huurders lopen het risico de huur niet meer te kunnen betalen omdat ze te weinig inkomsten hebben. De economische crisis heeft de situatie verergerd, zegt het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL). In 2012 had 13% van de huurders een dergelijk betaalrisico. Dat is een verdubbeling ten opzichte van 2002. In totaal gaat het om circa 384.000 huurders die in de gevarenzone zitten. ,,Door de toenemende werkloosheid en achterblijvende loonontwikkeling zijn er steeds meer huurders waarvan het inkomen niet langer toereikend is voor de netto huurlasten en uitgaven voor het levensonderhoud''. Het is nog maar de vraag of de positie van deze huurders verbetert door economisch herstel. Er moet rekening mee worden gehouden dat bij veel huurders de emmer overloopt door de recente jaarlijkse huurverhogingen. Dat geldt in het bijzonder voor huurders die nét niet (meer) in aanmerking komen voor huurtoeslag. Als gevolg van de daling van de gemiddelde koopkracht doordat de reële inkomens niet zijn gestegen en lasten als huren en zorgkosten zijn toegenomen ontstaan financiële achterstanden in huishoudingen. Bij mensen met een koopwoning zijn de problemen aanzienlijk minder groot. In 2012 had 3% een betaalrisico ofwel 126.000 van de bewoners van een eigen huis. Door de daling van de huizenprijzen lopen wel steeds meer woningbezitters bij verkoop van hun huis het risico op een restschuld. In 10 jaar tijd is dat verviervoudigd tot een kwart van alle eigenaren-bewoners. In 2012 stonden bijna 1 miljoen koopwoningen onder water. Nu zijn dat er 1,3 miljoen. Op de achtergrond speelt een rol de starterslening voor jongeren die een huis willen kopen, dat in feite boven hun financiële draagvlak ligt. Het gaat gemiddeld om een bedrag van €28.000. Het is de vraag of, als het Rijk geen geld meer beschikbaar stelt aan gemeenten ter grootte van 50% van de starterslening, wat dat voor de bouw- en woningmarkt gaat betekenen?

Hoe gaat het op de woningmarkt? De markt voor koopwoningen trekt wat aan, maar de huurwoningen, de helft van de inwoners, krijgen te maken met hogere lasten. Als je van de inflatie de huurstijging aftrekt, dan dalen de prijzen. Dus eigenlijk zitten we al in een omgeving van deflatie. De huizenprijzen zijn al drie maanden niet verder gestegen. In september was er zelfs sprake van een minieme daling. De huizenmarkt verbetert met name in de grote steden, zoals Amsterdam en Utrecht, en middelgrote steden in de randstad, zoals Haarlem en Leiden. Buiten de randstad doen universiteitssteden het ook goed. Aan de randen van Nederland is de markt zich echter nog niet aan het herstellen. De stijging van de huizenprijzen in Nederland als geheel dit jaar vond eigenlijk alleen plaats de maanden april tot en met juli. In februari bleven de prijzen gelijk, terwijl in maart een kleine daling volgde. De huizenmarkt heeft baat gehad bij het verruimen van regels voor schenken. Tot eind dit jaar kan iedereen aan iedereen maximaal een ton schenken, zonder dat hierover schenkingsrechten hoeven te worden betaald. Voorwaarde is wel dat het geld door de ontvanger voor de eigen woning wordt gebruikt. Dat kan ook een reden zijn dat meer wordt uitgegeven, omdat spullen goedkoper worden. Uiteindelijk speelt wellicht ook mee dat het algehele gevoel over de economie verbetert. Dat zou je moeten zien in het consumentenvertrouwen en dat is toevallig deze maand wat opgelopen. Wat ik zie als ik in een winkelcentrum loop dan zijn dat de posters in de etalages waar goederen met heel hoge kortingen worden aangeboden. Het is nog geen november maar ik zie nu al kledingzaken die 'sale' aanbieden met max 70% korting. Als iets deflatoir is, zijn dat de koopjes die worden aangeboden, zoals inbouwkeukens met 50% korting. Het kan heel goed zijn dat deze prijsstellingen consumenten over de streep trekken om deze goedkope aanbiedingen NU aan te schaffen. Maar macro-economisch gezien is het een deflatoire ontwikkeling. Met betrekking tot de woningverkopen, kan de koopmarkt wel weer wat teruglopen nu op 1 januari schenkingen tot €100.000 fiscaal weer worden belast.

Heineken heeft in het derde kwartaal van dit jaar nagenoeg evenveel bier verkocht als een jaar eerder. In Europa ging de verkoop flink achteruit, maar dit werd goedgemaakt door groei in Afrika, Azië en op de Amerikaanse markten. De bierbrouwer verkocht, gecorrigeerd voor overnames en verkopen van onderdelen, 0,1% meer bier dan in het derde kwartaal van 2013. De totale omzet kwam door negatieve wisselkoerseffecten bijna 2% lager uit dan een jaar eerder, op €5,6 mrd. De nettowinst zakte met bijna 5% naar €460 mln. De aangepaste winst (beia) was volgens Heineken ,,lager'' dan een jaar eerder. In West-Europa zakte de bierverkoop van Heineken met 3%, terwijl in de rest van Europa ruim 6% minder werd verkocht. In Azië steeg de verkoop met bijna 10%, in Afrika en het Midden-Oosten werd 6% meer verkocht. In Noord- en Latijns-Amerika werd bijna 3% meer bier omgezet. Heineken had vorig kwartaal volgens topman Jean-François Boxmeer last van de moeilijke economische omstandigheden en het slechte weer in Europa. De brouwer profiteerde volgens hem daarnaast wel van ,,breedgedragen groei'' in opkomende markten. Heineken houdt vast aan de voorspelling dat de operationele winstmarge dit jaar sterker groeit dan het doel voor de middellange termijn. Het is een ontwikkeling die goed past bij de financieel/economische ontwikkelingen in Europa en daarbuiten.

De Europese Commissie heeft vijf eurolanden verteld dat zij met hun ingediende begrotingsplannen de Europese regels gaan overtreden. Frankrijk, Italië, Oostenrijk, Slovenië en Malta hebben plannen ingediend die niet aan de Europese afspraken, als vastgelegd in het Groei- en Stabiliteitspact, voldoen. De EC onder voorzitterschap van Jüncker zou daarom nu extra informatie aan die landen gaan vragen. Die stap kan de eerste zijn op weg naar afkeuring van de plannen. In dat geval zouden landen verplicht zijn hun plannen aan te passen. Voor het einde van de maand zal de EC laten weten in hoeverre begrotingen van de eurolanden voldoen aan de aangescherpte regels. Van Frankrijk is al duidelijk dat het begrotingstekort voorlopig hoger blijft dan de Europese norm van maximaal 3%. Met hervormingen moet het land zijn, voor economische ontwikkelingen aangepaste, structurele tekort zien te verbeteren. Ook op dat vlak zouden de huidige plannen echter tekortschieten. Italië voldoet wel aan de tekortnorm maar kampt met een torenhoge staatsschuld. Om te voorkomen dat die verder oploopt, moet het structurele tekort worden weggewerkt. Volgens de huidige plannen zou dat doel echter pas in 2017 worden gerealiseerd. Aanstaande woensdag wordt bekend of Frankrijk wegens overschrijding van het geprognotiseerde begrotingstekort 2015 een boete krijgt opgelegd en zo ja, hoeveel.

De 'muur' is in 1989 gevallen. Het Ijzeren Gordijn is niet meer, dachten we 25 jaar later. Er is nu sprake van een ontwikkeling in Oost-Europa, waarmee nooit iemand rekening heeft gehouden. Een aantal Oost-Europese landen kijken weer naar Rusland. Binnen de EU zitten landen die vriendschappelijke banden onderhouden met het Rusland van Poetin. Landen: Hongarije, Slowakije, Tsjechië. Landen die zwaar hebben geleden onder het Sovetregime sluiten nu, min of meer aan de lopende band, contracten met Poetin. Kennelijk kunnen ze aan de Russen meer verdienen dan aan Brussel. Direct nadat in Brussel sancties werden afgekondigd tegen Rusland, vloog de Slowaakse minister van Buitenlandse Zaken naar Moskou, om te spreken over gas- en wapenleveranties. Het land kan niet zonder Russisch gas. Ze piekeren er in Bratislava niet over de voordelen van de samenwerking met de Russen zomaar op te geven. Ook in Hongarije zijn kritische geluiden te horen over het liberale beleid dat in Brussel wordt gevoerd. Janne Chaudron verwijst in haar artikel 'over de nieuwe muur' naar de intensieve samenwerkingsverbanden die Rusland heeft afgesloten met Hongarije, Slowakije en Tsjechië op het terrein van van gas en gastransport en de bouw van kerncentrales. Er zijn regeringsleiders die pragmatisch denken en handelen. En op de achtergrond speelt Oekraïne mee.

De controle op de balansen van zogeheten systeembanken door de Europese Centrale Bank (ECB) is goed nieuws voor de kredietverstrekking in met name Zuid-Europa. Volgens ingewijden zal de uitkomst van de test, waarmee de financiële gezondheid van banken in kaart wordt gebracht, het vertrouwen in de bankensector versterken. Banken zullen daardoor naar verwachting meer krediet verstrekken. Vooral in Zuid-Europa zijn banken de afgelopen jaren uiterst voorzichtig geworden bij het verstrekken van leningen. De aanname die hier gepleegd wordt is dat de Zuid-Europese banken positief worden beoordeeld in de uitgevoerde stresstests. Want als dat niet gaat gebeuren kunnen de Zuid-Europese banken het wel vergeten. Van belang is de omvang van de financiële hulp die de ECB aan banken in de eurozone verleent. Voor hoeveel ze in Frankfurt in het krijt staan bij de ECB. Het is een vraag die ik al eerder heb gesteld, maar waar nooit antwoord op is gekomen. Ik blijf bij mijn gedachte dat de ECB veel te grote belangen heeft opgebouwd bij veel te zwakke banken. Dan meldt het persbureau Bloomberg dat de ECB is begonnen met de opkoop van door onderpand gedekte obligaties bij banken. Dan gaan er 'rumours' dat het zou gaan om transacties van kortlopende Franse obligaties met Société Générale en BNP Paribas. En dat vindt dan plaats een paar dagen voor de bekendmaking van de resultaten van de stresstest. Het kan toch niet zo zijn dat alle systeembanken in de eurozone, voor elke prijs overeind moeten worden gehouden? De Europese Centrale Bank overweegt op de secundaire markt bedrijfsobligaties op te gaan kopen, dat meldt persbureau Bloomberg. De ECB zou al maatregelen hebben genomen om deze aankopen uit te voeren en er zal mogelijk in december al een besluit vallen over deze stap. Mogelijk zouden de eerste aankopen dan begin 2015 plaats kunnen vinden. De stap van de ECB zou het huidige opkoopprogramma, van onder meer door onderpand gedekte obligaties bij banken, verbreden. Een woordvoerder van de centrale bank benadrukte overigens dat het beleidsbepalend comité zo'n beslissing niet heeft genomen. De opkoop van door onderpand gedekte obligaties en later ook de inkoop van herverpakte leningen bij banken heeft tot doel de kredietverlening in de eurozone aan te jagen en de binnenlandse vraag in de eurolanden een impuls te geven. De overweging om in risicovollere bedrijfsobligaties te stappen is volgens kenners ingegeven door zorgen dat de lopende steunaankopen van banken onvoldoende effect zullen hebben. Als die zorgen er binnen de ECB zijn, waarom stapt de ECB dan in dit traject. Het bevestigt mijn aanname dat dit project niet zal leiden tot het beoogde doel. Het leidt dan tot de eindigheid van de muntunie en een complete chaos op de financiële markten. Het continent Europa zal dan 50 jaar nodig hebben om uit de schulden te geraken. Dat zijn 2 generaties. Ik vertrouw er echter op dat er geruime tijd daarvoor binnen Europa een leider opstaat, die orde op zaken gaat zetten. Hij/Zij zal dan niet op de ingeslagen weg voort moeten gaan, maar Europa een nieuw perspectief moeten bieden.

Vermogensbeheerder Pimco sprak deze week de verwachting uit dat circa 18 kleinere banken niet ongeschonden uit het bankenonderzoek van de ECB komen. De Amerikaanse wereldwijde investment firma verwacht dat meer dan de helft van de banken, waaronder de allergrootsten, voor de test zijn geslaagd. Bij 18 kleinere banken zal blijken, uit de door hen toegepaste modellen, dat de kapitaalreserves niet sterk genoeg zijn om een crisis te doorstaan. Zij zullen extra kapitaal moeten ophalen. Als dat niet lukt moeten ze worden gereorganiseerd, verkocht of geliquideerd. Een derde van de 130 banken die de ECB onderzoekt zal volgens Pimco ternauwernood slagen voor de test. Dat betekent dat zij de komende jaren hun balans moeten versterken, bijvoorbeeld door terughoudend te zijn bij het uitkeren van dividend dan wel het aantrekken van nieuw risicodragend vermogen. Al de banken, waarvan bekend wordt dat die niet aan de eisen van het balansonderzoek (AQR) en de stresstest voldoen krijgen 2 weken de tijd om aan te geven hoe zij hun buffers op het gewenste peil denken te kunnen krijgen. Banken die onder normale omstandigheden of op basis van de AQR al kapitaal tekortkomen moeten hun gaten in 6 maanden zien te dichten. Banken die het pessimistische scenario van de stresstest niet doorstaan moeten hun positie binnen 9 maanden op orde brengen. Het Spaanse persbureau EFE kwam eerder deze week met het bericht, uit anonieme bron, dat elf banken uit zes landen zouden niet voldoen aan de kapitaaleisen die de Europese Centrale Bank (ECB) stelt. Ze hebben onvoldoende vet op de botten om de zware stresstests die de afgelopen maanden zijn gehouden, te doorstaan. Het zou gaan om drie banken uit Griekenland, drie uit Italië, (waaronder Monte dei Paschi), twee uit Oostenrijk (Erste en Volksbanken) en één uit Cyprus, de BCP uit Portugal en mogelijk ook de Belgische Dexia. Geen Spaanse bank dus. Zij zouden extra kapitaal moeten ophalen om aan de geformuleerde eisen te voldoen. Het bericht kwam deze week, op een moment, naar buiten voordat de ECB de betreffende banken had geïnformeerd over de bevindingen. De meeste problemen zitten in de periferie-landen, Griekenland, Cyprus, Italië en Portugal, die aanname was al eerder gepleegd. Maar ook enkele Duitse spaarbanken zijn vermoedelijk ondergekapitaliseerd, al springen ze nog net met de hakken over de sloot. Dat geldt ook voor HSH Nordbank, dat veel heeft geïnvesteerd in de kwakkelende zeescheepvaart. Analisten gaan ervan uit dat er zo’n €50 tot €100 mrd extra kapitaal nodig is om de gaten bij de zwakste banken te dichten. Naast degenen die door de mand vallen, zijn er ook banken die tegen het randje aanzitten. Die zullen ook extra kapitaal moeten ophalen om geloofwaardig te blijven. De ECB accepteert alleen gezonde banken als ze op 4 november aanstaande het toezicht op de 130 grootste en systeem-relevante banken in de eurozone overneemt. Banken die in gebreke zijn, moeten binnen drie maanden een herstelplan op tafel hebben om extra kapitaal op te halen. Het zou dan gaan om Italiaanse en Griekse banken gevolgd door Spanje en sommige Duitse Landesbanken. In de markt wordt eraan getwijfeld of de resultaten van deze stresstest het vertrouwen in het Europese bankwezen zullen versterken. Als laatste kwam Bloomberg naar buiten met het bericht dat van de geteste banken uit de eurozone er 25 niet door de test van de Europese Centrale Bank zullen komen. En dan is de vraag of de hypotheekportefeuilles van de Nederlandse banken groot €200 mrd hebben meegewogen bij de bepaling van resultaat van de stresstest. 1,3 miljoen huizen staan onder water! Ik ben geen voorstander van de aanpak van de ECB. Ik zie veel meer in een grote sanering, waarbij de zwakkere banken worden overgenomen door 'grote broer' dan wel, als daarvoor geen interesse bestaat, gewoon moeten worden afgebouwd, waarvoor dan de 18 nationale centrale banken financieel aansprakelijk zijn. Tenslotte hebben zij gefaald in het uitvoeren van toezicht op die banken.

Deze week is het nieuwe boek “De schaduwelite: Niets geleerd, niets vergeten” van Prof Ewoud Engelen verschenen. We kennen deze econoom die geen blad voor de mond neemt en heldere, duidelijke uitspraken doet over, in dit geval, de bankencrisis, bankiers en hun gevolg. Ik begin met twee oneliners, die de toon zetten: Bankier heeft van DNB niets te vrezen, maar de burger hoeft van DNB ook niets te verwachten; huishoudens werden dronken gevoerd met schuld en vastgoed. De schrijver bedoelt hiermee dat de financiële elite niets heeft geleerd van de crisis en gewoon op oude voet verder gaat, maar dat de burger daarvan niets hoeft te verwachten. Met scherprechterlijk elan hakt Engelen de situatie rondom de financiële crisis van 2008 treffend in tweeën: vóór en ná de zondeval. Wat volgt is een razendsnelle analyse van een opeenstapeling van gecamoufleerd financieel wangedrag, vriendjespolitiek en onkunde. Hij bespreekt al vroeg in zijn boek een van de voertuigen van de schaduwelite: het Holland Financial Centre (HFC). Deze informele lobbygroep voor de financiële sector, opgericht in 2007, bevatte leden van iedere zichzelf respecterende organisatie: advocatenkantoren, de ministeries van Economische Zaken, Financiën, Justitie en Sociale Zaken, de pensioenfondsen, accountantskantoren, en toezichthouders. Gezamenlijk proberen ze de uitverkoop van BV Nederland te voorkomen door het vestigingsklimaat voor financiële instellingen en andere bedrijven zo ‘prettig mogelijk’ te maken. Het HFC vormt voor Engelen het knusse clubhuis van de schaduwelite. Een van de leden, Arnold Schilder, voormalig directeur Toezicht bij DNB, zegt: ‘DNB spant zich in om Nederland als vestigingsplaats voor financiële instellingen aantrekkelijk te houden.’ Engelen becommentarieert: ‘Met andere woorden: de bankier heeft van DNB niets te vrezen en de burger hoeft van DNB niets te verwachten.’ Ik vind deze uitspraak wel kort door de bocht. Die uitspraken zou ik willen stellen in een tijdsbeeld waarin Amsterdam, naast de City in Londen, zich als een financieel centrum van Europa wilde profileren. Achteraf moeten we stellen dat dat tot dusverre niet van de grond is gekomen. Met betrekking tot de crisis van 2008 was het kwaad al lang geschied. Een lakse houding van toezichthouders ten opzichte van de risicovolle avonturen van banken maakte toen al deel uit van de dagelijkse gang van zaken. Hoe het zover kon komen is het onderwerp van eerste deel van het boek van Engelen: terwijl de financiële wereld in rap tempo internationaliseert is Nederland, met haar grote financiële sector nota bene, er niet in geslaagd om de beurshandel en werkgelegenheid in de sector vast te houden. Engelen meent dat globalisering niet de gewenste welvaart heeft gebracht, die de elite propageerde. De veel gebezigde term liberale markteconomie schiet Engelen dan ook in het verkeerde keelgat. Hij noemt het liever: roofkapitalisme. Hieronder verstaat hij: de mondialisering van de kapitaalmarkten, de financialisering van de economie, alsmede de visualisering van de handel in aandelen. Alle zijn immers vol overgave gebruikt door de schaduwelite om meer en meer macht naar zich toe te trekken. Als de financiële crisis losbarst in 2008 zijn we er gloeiend bij. Engelen: ‘Deregulering en financiële innovatie hebben banken in staat gesteld Nederlandse huishoudens dronken te voeren met schuld en vastgoed’. Hoe het komt dat er in de tussentijd niemand aan de bel trok? Engelen wijst op een aantal auteurs die er vroeg bij waren om alarm te slaan over huizenbubbels. Echter: de financiële crisis van 2008 werd niet voorzien. Volgens Engelen zijn degene die het moesten en konden weten al lang verknocht geraakt aan het idee van een hernieuwde BV Nederland. Overheid, toezichthouders en de financiële wereld hadden zich innig verstrengeld, ook daags na de crisis. Zijn slotsom is niet voor niets: ‘Wie vóór de crisis niet begerig was, is een heilige; wie na de crisis nog steeds begerig is, is een duivel.’ De paperback van 248 bladzijden kost €19,95. Engelen beschrijft de omwenteling die het bankwezen heeft doorgemaakt van 1986 toen President Ronald Reagan en de Britse premier Margaret (barones) Thatcher uitspraken dat het verstofde bankwezen zich veel meer moest gaan richten op 'financiële innovatie'. In de praktijk betekende dat dat bankiers niet langer integer hoefden te zijn en banken de dienstbaarheid aan de samenleving beter konden gebruiken voor een commerciëler verdienmodel. De ommezwaai naar het neoliberalisme was ingezet. “Professionaliteit, solidariteit, rechtvaardigheid, perfectionisme en prudentie werden ondergeschikt gemaakt aan winst, solvabiliteit, liquiditeit, risico's en rendement.” Hebzucht, macht en geld (denk hier ook aan de beloning in de vorm van bonussen) werd de maatstaf voor de financiële wereld. Crises horen bij het kapitalisme, financiële veiligheid werd een illusie, zonder risico geen innovatie, securitisaties zijn superveilig. De discrepantie tussen de situatie van voor en na de crisis van 2008 vat de schrijver samen als: tussen schade en gebrek aan schande, tussen rampspoed en bagatel, tussen krom doen en recht praten. Ik zag prof Engelen en Nout Welling bij de talkshow bij Pauw. Welling complimenteerde hem met de thema's die Engelen in zijn boek aan de orde stelt, maar beschuldigde hem van het direct op de man spelen. Dat laatste is waar, hij noemt man en paard en loopt daarvoor niet weg. Niet ontkent kan worden dat Wellink veel te lang met dubbele petten heeft rondgelopen. In zijn boek legt hij, in een aantal gevallen, zijn vinger op de zere plek. Dat voelt Wellink als een harde confrontatie. Veel te lang heeft de centrale bank de positie ingenomen van de niet lastige toezichthouder op het bankwezen en de drijvende kracht in het project de financiële innovatie in te zetten in het 'old boys netwerk van het HFC', om met vereende krachten Amsterdam op de kaart te zetten als een Europees financieel centrum naast Londen. Onze grote banken ABN Amro, ING en Rabo hebben tezamen een vermogen dat 3,8x groter is dan ons bbp. Dat is een waterhoofd van jawelste. Dik Degenkamp schrijft daarover op mejudice.nl Een interessant lezenswaardig artikel.

Rutte is 'onaangenaam verrast' over een aan Nederland opgelegde naheffing voor de bijdrage aan de EU groot €642 mln, naast de jaarbijdrage van €6,1 mrd. De premier moet op de hoogte van een herberekening van de jaarlijkse afdracht aan de EU, zijn. Hij wist van een naheffing want vanaf 2015 is daarvoor €300 mln gereserveerd op de begroting. Toch zegt Rutte dat “hij het tot op de bodem gaat uitzoeken”. Nederland is één van de zes landen die een naheffing hebben gekregen. Cameron schreeuwt moord en brand: mijn volk en ik, wij gaan de bijbetaling van €2,1 mrd niet betalen. Maar de Fransen krijgen €1,016,3 mrd terug en de Duitsers €679,2 mln. Negen van de 28 landen moeten bijbetalen. Na Engeland en Nederland zijn dat Italië (€340,1 mln), Griekenland, Cyprus, Malta, Bulgarije, Ierland en Letland. De resterende 19 landen krijgen tezamen €3692,6 mln terug. Barosso zegt dat de regeringsleiders hebben ingestemd met een herziening van de afrekeningen. Het komt voort uit de nieuwe rekenmethodiek voor de bepaling van de omvang van de nationale economieën (bbp), die per 1 september jl is doorgevoerd. Het CBS heeft uitgerekend dat onze economie 7,6% groter is dan eerder werd berekend. Het voordeel van de herberekening van het bbp is dat ons begrotingstekort en onze staatsschuld daalde, de achterzijde van de medaille is een herberekening van de jaarlijkse afdrachten aan de EU, die in ons nadeel uitvalt. Hoe de EC de correcties heeft berekend is niet duidelijk. Nederland is ervan uitgegaan dat daarvoor de periode 2010-2014 zou worden genomen. Gezien de hoogte van het bedrag wordt gespeculeerd op een veel langer tijdperk. De Eurogroep onder voorzitterschap van Dijssel moet de komende week nog wel beslissen over de uitvoering van de naheffing. Vreemd hierbij is de positie van de Minister van Financiën die op 23 april de Kamer nog garandeerde dat er geen nabetalingen zouden komen. De EC heeft de opdrachten uitgevoerd waarover volledige overeenstemming bestond in de Europese Raad.

In Brussel vond er een EU-top plaats over een gezamenlijk Europees energiebeleid. Premier Rutte had op voorhand grote reserves bij de Energie Unie. Het kabinet ziet geen hoofdrol voor Brussel als het gaat om het uitstippelen van energiebeleid. Landen kunnen dat heel goed zelf. Voor de EU is het opzetten van een gezamenlijke energiemarkt juist een van de belangrijkste ambities voor de komende tijd, zegt de nieuwe eurocommissaris voor Energie. Europa wil zo minder afhankelijk worden van olieproducerende landen als Rusland. Rutte is geen voorstander van meer invloed van Europa op het energiebeleid van de lidstaten. "Het is meestal geen goed teken als je op een onderwerp een commissaris gaat plakken. Dan gaat het meestal niet zo goed met z'n onderwerp." Deze laatste uitspraak van Rutte slaat nergens op. Ook al niet omdat onze vertegenwoordiger in de EC, Frans Timmermans, dit dossier onder zijn hoede krijgt. De regeringsleiders, waren in Brussel bijeen om te spreken over het milieu- en klimaatbeleid. Er is een compromistekst uitgewerkt over Europese klimaat- en energietargets tot 2030. Over de cijfers lijkt er een akkoord, maar er is nog discussie over de grensoverschrijdende elektriciteitsnetwerken en over het gebruik van gratis CO2-emissierechten. In 2002 werd op een Europese top in Barcelona beslist dat elk EU-land ervoor moet zorgen dat het minstens 10% van de elektriciteit die het jaarlijks produceert naar zijn buurlanden kan exporteren. Interconnectiviteit, zo heet dat in het Europese jargon. Portugal en Spanje willen, in het kader van de klimaat- en energieonderhandelingen, dat cijfer optrekken tot een bindende doelstelling van 15%. Spanje klaagt dat het te veel aan elektriciteit die het produceert uit natuurlijke bronnen verspild wordt omdat Frankrijk zijn markt afschermt.

Ik heb al enkele keren aandacht besteed aan 'werken naar vermogen' een project dat is ondergebracht in de Participatiewet, die door de 403 gemeenten uitgevoerd gaat worden. Door de interpretatie die de lokale bestuurders geven aan de doelstellingen dreigen 2000 arbeidsgehandicapten hun werk op sociale werkplaatsen kwijt te raken. Massaal, wat dat ook inhoudt, besluiten gemeenten de tijdelijke contracten van mensen, met een beperking, bij de sociale werkvoorzieningen niet te verlengen. Op 1 januari a.s. stopt de WSW (Wet sociale werkvoorzieningen) waardoor mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt onder de Participatiewet komen te vallen. Het kabinet heeft in het Sociaal Akkoord afgesproken dat het bedrijfsleven 100.000 mensen met een beperking in dienst neemt en de Overheid zelf 25.000. Het is maar zeer de vraag of in 2016 de eerste 10.000 mensen aan het werk kunnen. Het is ook zeer de vraag hoe groot het 'sociale' hart is van de 400 wethouders die hiermee worden geconfronteerd. Er is een tendens gaande van bestuurders die af willen van de sociale werkvoorziening en het liefste zo snel mogelijk. Een andere escape is mensen met een beperking over te hevelen naar de WIA (Wet werk en inkomen naar arbeidsvermogen), de oude WAO die door het Rijk wordt betaald. Gemeentebestuurders moeten toch proberen onder de zware lasten, die hen worden opgelegd, uit te komen. De dreiging die ik zie opdoemen is dat in 403 gemeenten wetten over de jeugdzorg, thuiszorg, medische zorg en werken naar vermogen in een eigen lokale context uitgevoerd gaan worden. En dat gaat chaos veroorzaken. Mark my words!

De staatsschuld van de eurolanden is in het tweede kwartaal verder gestegen. Nederland scoort relatief goed. De schuld van de eurolanden bedroeg in het tweede kwartaal gemiddeld 92,7% van het bruto binnenlands product (bbp). Een jaar eerder stond de schuld op 91,7% bbp. Italië heeft met 133,8% de hoogste schuld van de landen waarvan kwartaalcijfers beschikbaar zijn. De schuld van Griekenland is nog hoger (waarschijnlijk >170% bbp), maar hiervan zijn geen kwartaalgegevens bekend. Italië wordt op de voet gevolgd door Portugal, waar de schuld overeenkomt met 129,4% van de omvang van de eigen economie. Ierland 116,7%. De Nederlandse schuld bedroeg in het tweede kwartaal 69,6%, tegen 69% een jaar eerder. Dat is boven de Europese norm van maximaal 60%, maar Nederland staat er wel veel beter op dan veel andere landen. Absolute uitblinker in Europa is Estland, met een schuldquote van slechts 10,5%. Ook Luxemburg (23,1%), Roemenië, Zweden, Letland, Tsjechië en Denemarken zitten onder de 60%'s norm, terwijl ook Finland beter scoort dan Nederland.

Philips heeft in het derde kwartaal een nettoverlies van €103 mln geleden. Het elektronicabedrijf nam een grote last vanwege de patentboete die het onlangs kreeg en hield last van moeilijke marktomstandigheden in onder meer China en Rusland. Philips meldt een omzet van €5,5 mrd over het derde kwartaal, tegen €5,6 mrd een jaar eerder. Het bedrijfsresultaat (ebita) kwam door de voorziening voor de boete en kosten voor de reorganisatie en overnames uit op €7 mln negatief. Geschoond voor die eenmalige kosten resteerde een resultaat van €536 mln. Topman Frans van Houten zei ontevreden te zijn over de resultaten in het derde kwartaal. Hij verwacht wel dat de ,,tegenwind'' voor Philips de komende tijd afneemt. Hij herhaalde de verwachting dat het aangepaste bedrijfsresultaat in de tweede helft van het jaar iets lager zal zijn dan in de tweede helft van 2013. Philips heeft de vraag in China dit jaar ,,behoorlijk dramatisch'' zien vertragen, gaf van Houten in een toelichting aan. Het bedrijf heeft daar last van de afzwakkende economische groei en van vertraging in de bouwsector. Daarnaast zorgen de strenge regels voor aanbesteding, die zijn bedoeld om corruptie te bestrijden, voor terughoudendheid in de markt. Van Houten verwacht dat de situatie in China in 2015 ,,geleidelijk aan'' zal verbeteren. In Rusland speelt de enorme terugval van de economie Philips parten. De Russische economie wordt hard geraakt door alle onrust die is ontstaan door het conflict met Oekraïne en door de sancties die daarom tegen het land zijn ingevoerd. Lightning Philips zag de omzet bij de divisies Healthcare en Lighting met 1% afnemen. De opbrengsten van Consumer Lifestyle namen met 2% toe. Het concern maakte vorige maand bekend de verlichtingsdivisie te verzelfstandigen en de andere twee divisies samen te voegen in een bedrijf dat zich vooral richt op gezondheid. De afsplitsing van Lighting zal 1 tot 1,5 jaar in beslag nemen, laat Philips weten. Het Eindhovense electronicabedrijf werd onlangs door een Amerikaanse rechtbank verplicht een schadevergoeding van $466 mln te betalen aan het Amerikaanse bedrijf Masimo, vanwege het schenden van patenten bij medische technologie. Het bedrijf gaat tegen die boete in beroep, maar nam het bedrag van omgerekend €366 mln afgelopen kwartaal wel als voorziening op in de boeken.

Ik snap hier niets van. Het ministerie van BuZa adviseert reizigers niet naar ebola-landen als Sierra Leone, Guinee en Liberia te gaan. Maar de staatssecretaris van Veiligheid en Justitie schrijft aan de Tweede Kamer dat het uitzetten van asielzoekers naar die landen gewoon doorgaat met als argument dat 'het niet gevaarlijk genoeg is'. De VVD en de PvdA onderschrijven dit standpunt. Hoe inhumaan kan een land zijn?

DFT: Staatssecretaris Wiebes van Financiën gaat sleutelen aan de het belastingsysteem voor auto’s, dat in 2016 volledig op de schop gaat. Veel zakelijk rijders gaan meer bijtelling betalen. Dat geldt vooral voor mensen met ’groene’ en kleine auto’s van de zaak. Ook aan de motorrijtuigenbelasting (mrb) wordt gesleuteld. Mensen met een volledig elektrische auto zijn nu nog daarvan vrijgesteld, straks betalen ze de helft. De autobranche is niet blij met het voorstel van de staatssecretaris. Volgens onder andere de Rai Vereniging en de Bovag werken de ingrepen marktverstorend en betalen bestuurders van kleine auto’s straks de rekening van vergroening. Wiebes, zo staat in het voorstel, schrapt de laagste bijtellingscategorie van 4%. Die wordt 7% en geldt voor voertuigen die 0 gram CO2 per kilometer uitstoten, oftewel volledig elektrische auto’s. Voertuigen die 1 tot 50 gram uitstoten gaan 14% bijtelling betalen. Voor auto’s van 51 tot 79 gram CO2 geldt straks een bijtelling van 20%. De rest zal 25% bijtelling moeten betalen.

Zorgeconoom Wim Groot maakt zich zorgen over de hoogte van het eigen risico in de zorgpolis. Eén miljoen mensen heeft inmiddels een betalingsregeling moeten treffen met de zorgverzekeraar over het betalen van het eigen risico (dit jaar €360 per persoon, volgend jaar €375). Dat is bijna 10% van alle verzekerden. "Een enorm aantal", vindt Groot. "Heel veel mensen hebben kennelijk moeite met het betalen van het eigen risico. En wat doet politiek den Haag hiermee: bezorgd toekijken.

Axa Rosenberg is een zogeheten 'fundamentele systematische aandelenbelegger'. Deze vermogensbeheerder belegt op basis van grote hoeveelheden data en een computermodel. Dat scant doorlopend financiële gegevens van zo’n 20.000 bedrijven wereldwijd. Op basis daarvan worden de meest ondergewaardeerde aandelen geselecteerd. Vervolgens gaan analisten van Axa Rosenberg met die informatie aan de slag. "Want de data is maar één deel, het gaat om de interpretatie". "Hoewel het computermodel slimmer is dan ons allemaal, heb je dus altijd ook 'warm bodies' nodig." "Flitshandel geeft misschien wat meer ruis op de lijn, maar dat leidt in sommige gevallen ook weer tot nieuwe afwijkingen in waarderingen en dus tot kansen voor langetermijnbeleggers." Bij Axa Rosenberg, onderdeel van de Franse vermogensbeheerder Axa IM, denken ze daar anders over. "Wij hebben nog steeds het geloof dat koersen op lange termijn uiteindelijk bewegen op basis van earnings, ondanks dat intussen pakweg 80% van de aandelenhandel in de VS alleen naar de korte termijn kijkt". De korte termijn is wel heel erg kort. De gemiddelde tijd dat een koper in de flitshandel zijn koop weer van de hand doet is 42 seconden. Je kunt ook stellen dat de flitshandel de prijsvorming op de aandelenbeurzen ernstig belemmerd. Het zijn geen beleggers maar gokkers/gamers, die in een casino thuishoren.

Slotstand indices 24 oktober 2014/week 43: AEX 396,12; BEL 20 3077,81; CAC 40 4.128,90; DAX 30 8987,80; FTSE 100 6.388,73; SMI 8532,09; RTS (Rusland) 1036,68; DJIA 16805,41; Nasdaq 100 4042,017; Nikkei 15291,64; Hang Sen 23318,46; All Ords 5399,30; €/$ 1,267; goud $1231,00, dat is €31.210,87 per kg, 3 maands Euribor 0,085%, 10 jarig Staat 1,032%

Dit bericht is geplaatst in Financieel/economisch met de tags , , , . Bookmark de permalink.