UPDATE20082011

Als op Wall Street de koersen op één dag 4,5% aan waarde verliezen, gaat dat om $600.000.000.000. Dat bedrag is bijna net zoveel als het Bruto Nationaal Product (BNP) van Nederland in één jaar. Het verlies van WS bedraagt, omgerekend per hoofd van de bevolking in Nederland, $40.000 (op één dag dus). Het bedrag van $600 mrd is net zo groot als het totale steunbedrag, QE2, dat de FED vorig jaar augustus in de Amerikaanse economie heeft gestoken om de economische groei te activeren. Uiteindelijk is dat doel niet bereikt. Het was weggegooid geld, net als de koersverliezen van donderdag. Dan blijft de vraag hoe groot die koersverliezen wereldwijd zijn geweest?

Op 13 augustus schreef ik in mijn blog: “Het is maar een klein berichtje dat de Griekse economie in het 2e kwartaal verder in het slop is geraakt. De economische krimp is gestegen van 5,5 naar 6,9%. Die beweging heb ik al een jaar geleden voorspeld. Ik heb er in alle toonaarden voor gewaarschuwd.”. Nu komt de Griekse minister van Financiën Evangelos Venizelos met de melding dat de Griekse economie dit jaar met meer dan 4,5% zal krimpen. Eerder was uitgegaan van een teruggang van 3,8 tot 3,9%. Gegoochel met cijfers?

We wisten al enkele weken dat Finland alleen dan zou meedoen aan het Griekse steunplan als er harde zekerheid zou worden geboden door de Grieken. Iedereen schreeuwt nu moord en brand, maar op het EU-topberaad van de Regeringsleiders van de eurozone is dat afgesproken en vastgelegd in paragraaf 9 van de 'conclusies' van die 8 uur durende vergadering. Ja, nu Finland een principe-overeenkomst met Griekenland heeft gesloten voor €1 mrd harde dekking in de vorm van een depositie, ter meerdere zekerheid van de terugbetaling van hoofdsom en rente van de Finse participatie in het EFSF van €1,8 mrd, is niet alleen Holland in last. Ineens willen wij, de Slovaken, de Sloveniërs en de Oostenrijkers ook een tegenprestatie van de Grieken in de vorm van harde zekerheden. En daarmee worden de poten onder het Griekse steunplan weggezaagd. Er moet nog een formele goedkeuring volgen van het plan, dat de parlementen in de 17 landen moeten gaan accorderen. Het betekent wel dat het einde van de euro weer meer dichterbij is gekomen nu Finland een onderpand eist op de lening aan Griekenland. De Belgische hoogleraar Paul de Grauwe stelt dat alleen de ECB de euro nog kan redden. "Wat de Finnen doen, is zich terugtrekken. In feite zeggen ze geen lening meer willen geven aan Griekenland". Het noodfonds wankelt nu, aangezien meer landen een onderpand zeggen te eisen. "Maar dat betekent het einde van het noodfonds", zegt de Grauwe. "Dan kunnen we de tent wel sluiten." De hoogleraar stelt dat alleen de Europese Centrale Bank (ECB) de euro nog kan redden. "Die heeft de mogelijkheid om ongelimiteerde hoeveelheden liquiditeiten te gebruiken. De geldpers aanzetten. Als we nu niets doen, mondt dit uit in een bankencrisis. Dat zal de ECB verplichten om liquiditeiten op veel grotere schaal in het systeem te gooien. Dan doen ze dat beter nu preventief in plaats van wachten op een full scale bankencrisis in de eurozone." De Grauwe erkent wel dat het aanzetten van de geldpers, al dan niet naar Amerikaans voorbeeld, geen ideale oplossing is. "Het is misschien niet perfect. Maar het alternatief is een implosie van het systeem. De ECB is de enige die de muntunie en de banken nog overeind kan houden."

Een ander aspect is dat de premier woensdag in de 2e Kamer heeft beloofd dat hij geen relevante informatie over dit dossier zal achterhouden. We beginnen hier met een schone lei (dan wel woorden van gelijke strekking) en daar kon de oppositie mee leven en steunde voorlopig de Europese plannen tot redding van de euro. Een dag later is evident geworden dat Mark Rutte al weken geleden akkoord is gegaan dat voor Finland, in dit dossier, andere regels zouden gaan gelden dan voor de overige 15 eurolanden. Maar Rutte had buiten de creativiteit van de Finnen gerekend, ze dachten dat het om een eilandje zou gaan of een luchthaven, maar harde pegels, daarop had niemand gerekend. Maar ja, het was de prijs om Finland binnenboord te houden. Zonder Finland geen noodplan voor de Grieken. Het is een systeemfout dat alle 17 eurolanden met een voorstel moeten instemmen om daarmee naar de nationale parlementen te kunnen gaan. Op die wijze kunnen kleine landen besluiten blokkeren.

Het reddingspakket voor de Grieken staat op losse schroeven, nu bekend is geworden dat Finland op eigen houtje een onderpand wil afdwingen om geen risico te lopen bij de nieuwe lening aan Athene. De Grieken zijn helemaal niet in staat om voor alle eurolanden een borgsom aan te bieden. De vraag die voor mij resteert of Rutte verwijtbaar heeft gehandeld in de vergadering van de 17 Regeringsleiders van de eurozone in Brussel op 21 juli. Hij heeft moeten kiezen tussen breken en barsten. Breken was Finland toestaan aan de Grieken onderpand te vragen voor medewerking aan het steunplan, barsten was de euro opblazen. Rutte heeft mijns inziens de juiste keuze gemaakt, alleen de aanname dat het om een eilandje zou gaan of een vliegveld was te kort door de bocht. Veel erger, zelfs irritant wordt het optreden van Jan Kees de Jager. Ik zou bijna willen zeggen 'de blaaskaak'. Voordat Rutte maar iets heeft kunnen zeggen stond de Jager al op de barricaden om te vertellen dat er nog helemaal geen deal is met Finland en dat die er ook niet komt. Het zou zinvol zijn als Verhagen, de vice-premier, hem zou vertellen in welke volgorde een reactie moet worden opgebouwd: eerst nadenken, daarna je mening toetsen, daarna een nachtje slapen, dan een gesprek met de persoon die de uitzonderingspositie heeft toegestaan en als dan het parlement daarover moet worden geinformeerd overleggen met de premier wie dat gaat doen. Op dit feit mag de muntunie niet uiteen vallen. Wel moet Nederland in Brussel duidelijk maken dat de uitgifte van eurobonds voor ons niet acceptabel is. Als de EU daar toch mee gaat starten moeten wij de eurozone verlaten. De prijs die wij zouden moeten betalen is dat wij alle schulden van Griekenland, Portugal, Ierland, Spanje, Italie, Frankrijk en Belgie op onze nek krijgen. Dat zou politieke zelfmoord betekenen. En lachen dat ze in de probleemlanden zouden doen ………….die gekke Nederlanders met hun praatjes, we hebben ze nu goed bij hun taas!

Binnen de Europese Commissie wordt het tumult binnen de eurozone met grote zorg bekeken. Een voorkeursbehandeling voor bepaalde eurolanden maakt de onderhandelingen over een nieuw pakket voor Griekenland van € 205 miljard moeilijker. „Finland laat anderen voor de risico’s opdraaien”, is de teneur in Brussel. Bovendien zouden de Grieken een groot deel van dit geld dan niet kunnen gebruiken om de economie op gang te krijgen. Immers, het gaat dan op aan garantiestellingen en verzekeringspremies tegen betalingsuitval. De stap van de Finnen was niet zo heel verwonderlijk. In het akkoord dat de Europese regeringsleiders op 21 juli bereikten was uitdrukkelijk, onder aandrang van de Finnen, opgenomen dat het landen vrij staat garanties voor hun kredieten te bedingen. In Finland is de conservatieve partij ’Ware Finnen’ bij de laatste verkiezingen erg machtig geworden en de Finse regering benadrukte in het parlement geen akkoord te kunnen krijgen over de hulp aan Griekenland zonder extra garanties.

In het Verre Oosten sloten de beurzen vrijdag ook in de min: Nikkei -5,21% , Hang Seng -2,78, All Ordinaries -3,41. De goudprijs is verder gestegen en doet €41.700 per kg. De verkoopgolf op de beurzen hield vandaag aan. De AEX sloot de week af op het laagste punt van dit jaar: 274,15 -1,94%, de BEL-20 2118,71 -1,55%, CAC-40 3016,99 -1,92%, FTSE 100 5040,76 -1,01%, DAX 5480 -2,19%, DJIA sloot op 10817,65 -1,57% en de Nasdaq 100 op 2038,22 -1,68%.

De Rabo-bank voorziet nog geen herstel op de huizenmarkt. Ze zijn daarin vrij stellig: de huizenprijzen gaan volgend jaar met 2,5 procent omlaag, na een daling van 2 procent in 2011. Dat betekent dat een appartement met een waarde van nu €200.000 aan het einde van het jaar nog €196.000 waard zou zijn en eind 2012 €191.100. Ik verwacht dat de afwaardering van de waarde van o/g hoger zal liggen. ,,De dalende transactieaantallen en de verdere toename van het aantal te koop staande woningen laten zien dat kopers en verkopers nog steeds niet of zeer moeizaam overeenstemming kunnen bereiken'', aldus Rabobank, de grootste hypotheekverstrekker in Nederland. In het tweede kwartaal werden er 29.532 woningen verkocht, een daling van 7,4 procent. Daarmee komt het totaal aantal transacties dit jaar uit op 124.381, ,,een nieuw dieptepunt voor de markt''. Ook voor 2013 ziet de Rabo nog geen herstel, mede omdat potentiële kopers wachten op meer duidelijkheid over wat er met de hypotheekrenteaftrek gaat gebeuren. Ook aarzelen ze door de aangescherpte kredietregels, de bezuinigingsmaatregelen van de overheden en de opgelopen rente. ,,Er is helaas geen reden om optimistisch te worden'', verwacht de bank. Ook de schuldencrisis in Europa is slecht voor het vertrouwen. ,,Aan de andere kant zijn veel verkopers tot op heden niet bereid hun prijzen aan te passen aan de huidige marktomstandigheden''. Verkopers nemen hun verlies niet. Het gevolg daarvan is dat een deel van de markt daardoor stilvalt. Door de verlaging van de overdrachtsbelasting zullen er volgens Rabo wel wat meer huizen worden verkocht, maar dat zal niet zorgen voor een ommezwaai van de prijsontwikkeling.

De Duitse producentenprijzen zijn in juli harder gestegen dan verwacht. In juli stegen de prijzen op maandbasis met 0,7 procent, terwijl economen uitgingen van een stijging van 0,1 procent. Ten opzichte van juli 2010 namen de prijzen met 5,8 procent toe. In juni stegen de prijzen maar met een fractie (0,1 procent) ten opzichte van mei. Op jaarbasis gingen de prijzen met 5,6 procent omhoog.

Jürgen Stark, Duits bestuurder bij de Europese Centrale Bank (ECB), is tegen het uitgeven van euro-obligaties als oplossing voor de huidige schuldenproblematiek in de landen van de eurozone. ,,Euro-obligaties zijn een valse oplossing, ze geven een volledig verkeerde prikkel'', aldus Stark. De discussie over de uitgifte van euro-obligaties laaide recent op omdat veel economen ze zien als een goed middel om de schuldenproblematiek in Europa op te lossen. Verschillende, met name Duitse, politici zeggen echter niets in het plan te zien. Stark zei verder dan het geen goed idee was om de rente lang op een laag niveau te houden. Volgens de ECB-bestuurder zijn daar te grote risico's aan verbonden en kan dit de groei van de economie mogelijk ondermijnen. Volgens de ECB-bestuurder lenen banken momenteel minder geld aan elkaar uit, al is de situatie minder ernstig dan in 2008. Stark doelde met name op de periode direct na de val van de Amerikaanse zakenbank Lehman Brothers, toen het vertrouwen in de bankensector volledig verdween. ,,Banken in bepaalde regio's in de eurozone prefereren het om hun geld bij de ECB te stallen in plaats van het uit te lenen aan andere banken. Wij nemen deze signalen serieus'', aldus Stark. Commentaar: er zitten nadelen aan de uitgifte van euro-obligaties. Het eerste nadeel is dat wij, als Nederland, een hogere rente gaan betalen voor onze staatsleningen. Overigens is dat voor Duitsland ook het geval. Maar voor de zwakkere eurolanden is het juist gunstig want zij gaan minder rente betalen. Het tweede nadeel is voor ons en ook voor andere rijkere eurolanden dat die de schulden van de zwakkere eurolanden moeten meedragen. De enorme Italiaanse staatsschuld van €2.000.000.000.000 (twee duizend miljard euro) komt dan mede op ons bordje te liggen. Dat is voor ons geen positief vooruitzicht. Wij kunnen dan worden aangesproken voor schulden die wij nooit zijn aangegaan.

Spanje maakte vandaag nieuwe bezuinigingsmaatregelen bekend. De bezuinigingen moeten het vertrouwen van de markt in Spanje herstellen en de regering in het zadel houden. De overheid zou zo'n 5 miljard euro willen bezuinigen, onder andere door hogere belastingen op te leggen aan grote bedrijven. Al met al moeten de besparingen een verschil maken van 0,5 procentpunt van het bbp op het overheidstekort. Aan het eind van het jaar moet het tekort uitkomen op 6 procent. In 2009 was dat nog 11,1 procent en vorig jaar 9,2 procent. Analisten hebben er een hard hoofd in of het de Spaanse regering lukt om het tekort verder terug te dringen aangezien de Spaanse economie amper groeit, de hoge schuldenlast het land veel geld kost en de wereldeconomie vertraagt. Spanje ligt al wel aan het infuus van de ECB.

Langdurige dalingen van de beurskoersen raken na verloop van tijd ook de groei van de echte economie. Vooral de bestedingen komen onder druk te staan doordat het vertrouwen afneemt en vermogens worden uitgehold, legt hoofdeconoom Maarten Leen van ING uit. ,,Op korte termijn raken de koersdalingen vooral het vertrouwen van consumenten en producenten''. ,,Bestedingsplannen worden uitgesteld, door het gevoel dat het slecht gaat met de economie. Dat geldt ook voor bedrijven die hun uitbreidingsplannen uitstellen.'' De afname van de consumptie en de investeringen die daarvan het gevolg is, drukt de groei van de economie. Op langere termijn wordt dat effect versterkt doordat de vallende koersen de vermogens van huishoudens aantasten. ,,Dat kan direct gebeuren, omdat overheden garanties afgeven voor financiele steun aan andere landen, die uiteindelijk dat geld niet terug kunnen betalen. Het kan ook met een andere omweg, bijvoorbeeld doordat tegenvallende beleggingsinkomsten pensioenfondsen dwingen de premies te verhogen.'' Het vertrouwenseffect is al zichtbaar in de jongste cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek. Daaruit bleek dat het consumentenvertrouwen afgelopen maand sterk is gedaald. Voor een groot effect op de bestedingen is waarschijnlijk een nog langere periode van koersdalingen nodig dan tot nu toe het geval is. Toch slaat de stemming niet direct om als de koersen morgen weer gaan klimmen, voorspelde Leen. ,,Er is een duidelijk schrikeffect. Mensen zijn met de neus op de feiten gedrukt dat de economische zorgen nog niet voorbij zijn.''

Waar Leen aan voorbij gaat is het gebrek aan geloofwaardigheid van de politici. Bij alles wat ze tot nu toe aan maatregelen hebben aangekondigd worden ze pijlsnel weer voorbij geschoten door de financiële markten. Politici, ook Merkel en Sarkozy, zijn niet in staat de complexe problematiek van de schuldencrisis onder controle te krijgen. Wat mij ook zorgen baart is dat het vertrouwen in de Europese banken weer ter discussie komt te staan. Eerst was daar gisteren de ECB met een bericht dat een bank uit de eurozone voor een week even $500 mln heeft geleend. Wie zit er krap in de liquiditeiten? Andere indicatie was de FED die aankondigde dat zij een onderzoek gaat instellen bij filialen van Europese banken in de VS of er sprake van kan zijn dat er onwenselijke relaties zijn tussen de Amerikaanse filialen en de Europese hoofdkantoren. En dan is er tot slot, op de achtergrond, de uitslag van de 2e stresstest bij 91 Europese banken, waar de Europese Banken Autoriteit met de solvabiliteitsnorm (van 5%) heeft gemanoeuvreerd. Dat heeft de geloofwaardigheid van de EU niet versterkt. De politici hebben een shock-effect nodig om tot bezinning te komen en die maatregelen te nemen die al enige tijd hoogst noodzakelijk zijn.

De beurzen in New York zakten vrijdag na een vrij vlakke opening diep in het rood. Beleggers vluchten van de aandelenmarkten door grote onzekerheid over de economie en de schuldencrisis. Donderdag ging Wall Street ook al hard onderuit. De toonaangevende Dow-Jonesindex noteerde aan het einde van de handel een verlies van 1,57 procent op 10.817,65 punten. De breed samengestelde S&P 500 zakte 1,1 procent tot 1128 punten. De technologiebeurs Nasdaq daalde 1,2 procent tot 2352 punten.

De zorgen om een mogelijke nieuwe recessie en dat de schuldencrisis oncontroleerbaar wordt, jagen beleggers van de beursvloer in New York. Donderdag sloot de S&P 4,5 procent lager. Dat was de zesde keer in 2 weken dat de graadmeter meer dan 4 procent zakt. Vrijdag sloot de S&P500 op 1123.53 -1,50%. De angst voor een nieuwe recessie werd aangewakkerd door verschillende rapporten van Amerikaanse banken die een lagere groei voorspellen voor de Amerikaanse economie. Investeerders trekken naar beleggingen die worden gezien als veilig in economisch onzekere tijden zoals goud, Amerikaanse staatsobligaties en de Japanse yen. Goud steeg naar een recordniveau, de yen bereikte een record tegen de dollar en de rente op Treasuries daalde donderdag naar het laagste niveau ooit.

De effectenbeurzen slaan door. Al het negativisme dat nu wordt uitgestort, is overdreven. In de tweede helft van dit jaar zullen we juist weer een versnelling van de mondiale economie zien. Daarom denken wij dat de dubbelde dip waar iedereen nu zo bang voor is, er niet gaat komen. Aan het woord is Han de Jong, hoofdeconoom bij ABN Amro. Na maanden stabiel te zijn geweest, stijgen de tarieven en de hoeveelheid vracht weer op Schiphol en Frankfurt. Dit zijn de grootste overslagpunten op dit gebied in Europa. Dezelfde trend geldt voor Azië. De transportsector is een uitstekende thermometer voor de economie, eentje die zelfs een beetje vooruitloopt. „In korte tijd is de AEX van 370 naar bijna 270 gegaan, vooral door berichten dat er sprake is van een groeivertraging. Maar veel oorzaken van die groeivertraging zijn tijdelijk. Allereerst is, sinds de wereldeconomie de opgaande lijn weer te pakken had, de olieprijs in korte tijd met 50% gestegen. Dat heeft een enorme impact. De groei in de VS is er in de eerste helft van dit jaar bijvoorbeeld voor 1,1% negatief door beïnvloed. Nu zie je de olieprijs snel dalen, maar het duurt even voor dit zich vertaalt in consumenten die een nieuwe auto kopen.” Ik weet niet goed wat ik met deze uitspraken aan moet. Mijn eerste reactie was ´wiens brood men eet, diens woord men spreekt´. De Jong zegt ´berichten dat er sprake is van een groeivertraging´. Hij betwijfelt dat, kennelijk. Dat van die olieprijs is juist. De olieprijs gaat mee met de mate waarin de wereldhandel zich ontwikkelt en dat heeft invloed op intensiteit waarin de economische motor draait. Maar daarmee neemt het consumenten- en producentenvertrouwen niet toe. Ik mis hier een rode draad.

Een ex-medewerker van kredietbeoordelaar Moody's haalt fel uit naar zijn voormalige werkgever. Het management van het Amerikaanse bureau zou de eigen analisten intimideren en onder druk zetten om kritiek op financiële instellingen en producten onder de pet te houden en hogere waarderingen te geven dan eigenlijk zou moeten. Ratingbureaus liggen al onder vuur om hun rol in de financiële crisis. Zo gaven zij in het verleden veel te hoge waarderingen aan twijfelachtige Amerikaanse hypotheekproducten, die later de kredietcrisis in gang hebben gezet. Nu komt de kritiek ook van binnenuit. De oud-medewerker zet in een brief van 78 kantjes uiteen dat de commissies die verantwoordelijk zijn voor de beoordelingen, niet onafhankelijk te werk gaan. Volgens een woordvoerder van Moody's is het tegendeel het geval. De commerciële tak en de analytische tak van het bedrijf treden strikt gescheiden op, aldus de zegsman. Dat klinkt niet logisch. Moody's moet tegelijk uit twee mandjes eten. Dat is niet mogelijk. Opdrachtgevers kunnen bepaalde zaken afdwingen, want het gaat hier altijd over geld. Kunnen ze – altijd – geheel onafhankelijk hun analyses maken en publiceren? Ik weiger dat op voorhand te accepteren.

Globalisering is niet van deze tijd, globalisering is van alle tijden. Onze samenleving is constant aan veranderingen onderhevig. Dat is niet nieuw: inkomen, macht, risico's en de ethiek daarvan voor het dagelijks leven en de mondiale verhoudingen in de wereld, zijn aan verandering onderhevig. Zo was er in Holland en Utrecht rond 1634 de ´tulpenmanie´, een hausse in de tulpenhandel en waaraan op 3 februari 1637 een abrupt einde kwam. Het verschijnsel wordt ook de bollengekte genoemd. In de Gouden Eeuw bereikten de prijzen van de nieuw geïntroduceerde tulpenbollen extreme hoogten. In januari 1637 werden tulpenbollen verkocht voor meer dan tien keer het jaarsalaris van een ervaren ambachtsman en waren ze ongeveer evenveel waard als een Amsterdams grachtenpand. Ook werd er toen al gespeculeerd in opties op tulpen. Een anonieme inwoner van Hoorn wees er in zijn pamflet Claere ontdeckingh der dwaesheydt (De dwaasheid aan het licht gebracht, 1636) op dat die bol daarmee evenveel waard was als 2 karrenvrachten tarwe, 4 karrenvrachten rogge, 4 vette ossen, 8 vette varkens, 12 vette schapen, 2 vaten wijn, 4 vaten bier, 2 tonnen boter, 1000 pond kaas, een bed, een zilveren kelk, een aantal kledingstukken plus een schip om dat allemaal te vervoeren. Na de krach van 1637 bleken veel handelaren hun contracten niet te kunnen leveren dan wel te kunnen betalen. Daarmee was de windhandel in tulpenbollen voorbij.

De vraag is of de eurocrisis een uniek gebeuren is. Het antwoord is nee. Aan het einde van de Middeleeuwen al worden grote delen van huidige Europese Unie bestuurd door de Spaanse koning Karel V. Hij regeert grote delen van Europa. Dat kost hem veel geld, geld dat hij niet heeft en moet lenen. In 1555, drie jaar voor zijn dood, doet Keizer Karel V afstand van de Nederlanden. Zijn zoon Filips wordt Heer der Nederlanden. Karel blijft nog wel koning van Spanje en Rooms Keizer. Twee jaar later moet Filips II de rentebetalingen opschorten. De eerste van een serie Spaanse staatsbankroeten die tot gevolg heeft dat Zuid-Duitse bankiers en Antwerpse kleine spaarders geruïneerd raken. Het gevolg was politieke en religieuze onrust.

In 1917, na de Russische revolutie, werden veel aandelen en obligaties van Russische bedrijven van de ene op de andere dag waardeloos. Bekend zijn de 4% Russische spoorwegen, waarin door spaarders veel werd belegd. De verliezen die optraden zijn door latere regeringen nooit gecompenseerd. Weg spaargeld.

Een andere crisis, na de 1e WO vond plaats in de Weimar Republiek, die in 1923 eindigde met een hyperinflatie, waarbij voor een brood een miljoen Reichsmarken moest worden betaald.

En dan natuurlijk de verliezen van de instortende effectenkoersen en vastgoedprijzen van de cash op Wall Street van eind oktober 1929. Er volgde een malaise die 9 jaar duurde en die tot veel sociale onrust leidde. 

Dit bericht is geplaatst in Financieel/economisch met de tags , , , , . Bookmark de permalink.