UPDATE16112013/196 Overleeft Europa de crisis? Ja, zegt Geert Mak, na de crisis breekt een Europese Renaissance aan

Dit blog gaat over de vraag waar de toekomst ligt van Europa of de Bankenunie tot stand komt en het Europese bankwezen gaat saneren en of en hoe de € zal/kan overleven. Ik begin met enkele uitspraken van de 80-jarige Prof. Dr. Mr. Frits Bolkestein bij Pauw & Witteman. Hij zegt het beleid van de VVD te verdedigen dat de eurosceptici een minder grote bedreiging vormen voor Europa en voor ons land dan de eurofielen. Mark Verheijen, Europa-woordvoerder in de 2e Kamerfractie van de VVD, had afgelopen zaterdag bij Tros Kamerbreed gesteld dat Wilders en Marine le Pen een minder groot gevaar zijn dan bijvoorbeeld de Belgische oud-premier Guy Verhofstadt, de fractieleider van de Alliantie van Liberalen en Democraten voor Europa, in het Europese Parlement. Verheijen nam zijn uitspraak zondag weer terug, maar Bolkestein blijft die uitspraak verdedigen. Hij sprak harde woorden over onder meer Guy Verhofstadt en prof Habermas, die vorige week de Erasmusprijs 2013 kreeg uitgereikt door de Koning. Hij verwijt hen dat ze klinkklare onzin uitkramen. Het inbrengen van de 28 EU-natiestaten in een federaal Europa is, volgens Bolkestein, een onwerkbaar ideaal. De liberale leden in het Europees Parlement stemmen en spreken niet vanuit het gedachtegoed van de liberale volkspartij. Onze VVD-premier zegt dat hij geen visie heeft over de toekomst van Nederland. Rutte zegt te streven naar het Europa van 28 landen met 28 regeringsleiders, 28 regeringen en 28 parlementen. Dat is voor mij een onwerkbaar scenario. Inderdaad: een visie zonder inhoud. Bolkestein behoort tot de generatie van de vorige eeuw. Als we kijken hoe landen zijn ontstaan in de afgelopen eeuwen dan zien we steeds weer dat federale staten ontstaan. In Nederland ontstond een vorm van samenwerking, na de 80-jarige Oorlog in 1648, tussen Gelderland, Holland, Zeeland, Utrecht, Friesland, Overijssel en Groningen in de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. In de geschiedenis zien we hoe landen als Duitsland, Frankrijk, Italië en Spanje op een vergelijkbare wijze zijn ontstaan. In feite is er dus niets nieuws onder de zon. Maar daar zijn wel leiders voor nodig, die de uitdaging aangaan. Dat ontging Frits Bolkestein even. Jammer want door die stellingname verliezen we tijd, tijd die eigenlijk hard nodig is om het Nieuwe Europa in te richten.

Een andere invalshoek is die van het politieke beleid van de 17 regeringsleiders in de eurozone en dat van de Eurogroep. De president van Ministers van Financiën uit de eurozone is onze landgenoot Jeroen Dijsselbloem. Hij heeft de (on)dankbare opdracht om Europa door de huidige crisis heen te loodsen zonder al teveel schade aan te richten. Waar we naartoe willen is wel duidelijk: een economisch sterk Europa met een gezond bankwezen, dat bereid en in staat is kredieten te verlenen aan bedrijven en consumenten. Over wat er fout is gegaan bij de oprichting van de Muntunie heb ik in het vorige blog al geschreven. Het optimisme van de politieke leiders in 1998 bij de opstart van het europroject was volstrekt onterecht. Toen in 2010 de Grieken aan de bel trokken vanwege extreem hoge en onbetaalbaar geworden overheidsschulden, was dat volledig toe te schrijven aan het gebrek aan toezicht op de afspraken die zijn vastgelegd in het Stabiliteits- en Groeipact. De regeringsleiders, de Balkenende's van die tijd, hebben volstaan met het uitbrengen van een toast op het succes van de Muntunie, terwijl ze kritisch hadden moeten kijken naar de schuldontwikkeling van de deelnemende landen. Het moet toch op zijn minst zijn opgevallen dat de handelsbalansen in de eurozone niet harmonieus waren. Dat de Zuidelijke landen tekorten hadden en de Noordelijke landen overschotten. Wij exporteerden meer naar Zuid-Europa dan dat wij importeerden. Wij realiseerden economische groei ten koste van de schuldpositie die daar werd opgebouwd. Ik schrijf wel 'realiseerden' maar eigenlijk zou ik moeten schrijven 'realiseren nog steeds', in die situatie verblijven wij namelijk. De export van Duitsland en Nederland naar de zwakke eurolanden is nog altijd veel groter dan wat wij importeren uit die landen. De vraag die ik daar eerder over gesteld heb is 'of de zwakke landen waarnaar wij exporteren de rekening van de geleverde goederen en/of diensten wel betalen'. Met andere woorden 'leveren wij niet op de pof of houden wij er geen vordering van over, die nooit betaald gaat worden'? De betalingsbalansen van Duitsland en Nederland vertonen duizelingwekkende overschotten; in Nederland nog meer dan bij onze oosterburen. De EC heeft daar onlangs Berlijn op gewezen en een 'aanwijzing' gegeven dat Duitsland meer moet gaan importeren uit die zwakke landen om het betalingsbalans overschot in evenwicht te brengen. Of de EC Nederland ook heeft gewezen op deze onevenwichtigheid is niet bekend. De EC kan zich hebben gerealiseerd dat het in evenwicht brengen van de betalingsbalans Nederland zal doen terugkeren in een recessie. De interventie maakt deel uit van een onderzoek van de EC naar mogelijke macro-economische onevenwichtigheden in alle 28 lidstaten. Brussel gaat kijken naar hoge overheidsschulden, de (jeugd)werkeloosheid en grote handelsoverschotten/tekorten. In feite handelen Nederland en Duitsland heel asociaal: zij blokkeren het economisch herstel van de zwakke landen. Daarbij komt dat Duitsland relatief heel concurrerend kan exporteren als gevolg van de, voor hen, goedkope euro. Voor de zwakke landen is de euro veel de duur en voor Duitsland veel te goedkoop. In feite zou Duitsland zijn valuta moeten revalueren, maar dat gaat niet in een Muntunie, tenzij de euro in 2 varianten zou worden opgesplitst in een goedkopere en een duurdere (maar dat is geen realiteit). Een neveneffect was de enorme groei in omvang van het bankwezen. De bankiers dachten dat zij het geheim hadden gevonden van bomen die tot in de hemel groeiden. Het gevolg waren subprimes, vastgoedfinancieringen en hypotheken, financieringen aan overheden, allemaal producten die onvoldoende waren getoetst aan risiconormen. Hoe ziek is het bankwezen vandaag de dag nog? Kunnen de lidstaten een herkapitalisatie van het bankwezen dragen. Dijsselbloem en ook Merkel zeggen dat belanghebbenden bij banken, als aandeelhouders, obligatiebeleggers en misschien ook wel spaarders tot een bepaalde hoogte, bij moeten dragen aan de gezondmaking van een bank in de problemen. En banken die geen levensvatbaarheid meer hebben moeten kunnen omvallen. Voor spaarders komt dan het Europees Deposito Garantiestelsel in beeld waarin zou geregeld gaan worden dat een spaarder bij een bank een garantie krijgt tot maximaal €100.000, waarvoor andere banken dan waarborg zijn. Als er een kleine bank omvalt zal dat niet zo snel tot problemen leiden, maar wel als de omvang toeneemt. Is er een einddekking van een nationale overheid of kan de Bankenunie daarvoor worden ingezet? Voor de goede orde die Bankenunie is er nog niet, er wordt wel over gesproken, maar de meningen over de doelstelling van de Bankenunie verschillen fundamenteel. Op de achtergrond speelt mee de vraag hoeveel banken er in Europa in de gevarenzone bevinden en welke landen in aanmerking komen voor schulddelging. Het kwijtschelden van schulden van arme landen door de rijke.

Of Europa met de hakken over de sloot de volgende fase van ontwikkeling haalt is mede afhankelijk van de financieel/economische ontwikkelingen binnen de EU. Ik zet eerst een aantal headlines in beeld die mede van belang zijn om te kunnen beoordelen in hoeverre de economische crisis achter de rug is. De economische groei in de eurozone is in het 3e kwartaal met 0,1% toegenomen ten opzichte van het voorgaande semester. Op jaarbasis ging de euro-economie met 0,4% achteruit. In het 2e kwartaal groeide de Franse economie nog met 0,5% in het 3e kwartaal was er weer een krimp van 0,1%. De industriële productie in de tweede economie van Europa nam af met 0,3%, de export daalde met 1,5%. De groei van de Franse consumentenbestedingen halveerde. De groei van de Duitse economie nam af van +0,7% in het 2e kwartaal naar +0,3% in het derde. Ook dat viel tegen. In Engeland daalden in oktober de detailhandelsomzetten met 0,7%, maar de economie pluste 0,8%. Al met al is Europa de traagst groeiende economie ter wereld. Volkswagen moet 2,6 miljoen auto's terugroepen vanwege kwaliteitsproblemen. AF-KLM steekt geen extra geld meer in Alitalia. KLM neemt Alitalia misschien toch wel over. De cijfers van het derde kwartaal van het CBS zijn niet om enthousiast over te worden. Weliswaar laat de economische een plusje zien van 0,1%, maar dat is geen overtuigend herstel. De consumentenbestedingen vielen, voor het tiende kwartaal achtereen, ten opzichte van een jaar eerder 2,3% terug. Er waren in het 3e kwartalen licht minder investeringen. De export van goederen en diensten steeg 2,1%. Het herstel is erg broos en kan zo weer omslaan in een krimp. Kamp: eindelijk uit de krimp. Wellink: we moeten er blij mee zijn. Dijssel: het economisch herstel is nog pril. De ING stelt dat de economie veel te sterk leunt op de export, terwijl de binnenlandse bestedingen achterblijven: die situatie is onhoudbaar. Klaas Knot, de president van DNB, spreekt over een bemoedigende ontwikkeling, maar de arbeidsmarkt staat er nog altijd slecht voor. S&P ziet voor Nederland geen economisch herstel zonder investeringen. In het 3e kwartaal raakten 46.000 mensen hun werk kwijt, op jaarbasis zijn er nu 160.000 banen minder in ons land: de grootste achteruitgang sinds 1995. FNV en CNV: de lonen moeten, waar dat kan, omhoog. BAM ziet een verslechtering van de Nederlandse marktomstandigheden. Dick Boer, CEO bij Ahold/AH verwacht niet dat de consument meer geld gaat uitgeven. Omzet bij Albert Heijn daalt in het 3e kwartaal met 3,1%. Bankroet jeugdzorg dreigt. Een derde van de Nederlandse bevolking is chronisch ziek: kanker, reuma, diabetes of astma. De economen van de RABO bank verwachten dat de Nederlandse economie in 2014 niet zal groeien. De werkloosheid loopt verder op en het flauwe briesje in de rug door de wereldwijde groeiversnelling biedt niet genoeg tegenwicht voor de binnenlandse problemen. Balansproblemen bij consumenten, banken en overheid hinderen een krachtig herstel. Daarom is nog verder bezuinigen nu zeer onverstandig. Volgend jaar zal de economische activiteit in Nederland stabiliseren. De vooruitzichten voor de jaren daarna zijn iets gunstiger. De Nederlandse economie blijft voor groeiherstel afhankelijk van de economische ontwikkelingen in het buitenland. De overheid en vele gezinshuishoudingen blijven doende hun financiën op orde te brengen, wat de binnenlandse bestedingen zal drukken. Vooral voor het op het binnenland georiënteerde midden- en kleinbedrijf (MKB) zal het in 2014 moeilijk blijven. De aantrekkende wereldhandel kan deze sterke negatieve binnenlandse dynamiek net compenseren, maar groeien wil de Nederlandse economie naar verwachting in 2014 ook niet. Dat betekent dat de werkloosheid volgend jaar verder oploopt. "De schuldopbouw van voor 2008 legt nu een hypotheek op ons herstelvermogen. Maar als de beleidsmakers nu de juiste keuzes maken, kan dat het balansherstel bespoedigen en tot minder economische schade leiden".

En wat als het beleid zo restrictief blijft? "Het overheidsbeleid is nu op de verkeerde schuldproblematiek gericht. Het zijn vooral de schulden van huishoudens die voor een probleem zorgen. En huishoudens moeten een steeds groter deel van hun inkomen besteden aan vaste lasten. Op korte termijn is nog meer bezuinigen daardoor alleen al onverstandig. Maar op langere termijn kan bezuinigen in deze situatie zelfs leiden tot permanente schade aan ons economische potentieel. De kans dat dit gebeurt, wordt elk jaar groter. En ook in dat geval zal er wel een nieuw evenwicht ontstaan, maar dan behoort Nederland op termijn niet meer tot de rijkste landen van de eurozone. Dat moeten we niet laten gebeuren." De Rabo-economen verwachten dat de mondiale economische groei volgend jaar aantrekt van rond 3 1/4% dit jaar naar 3 3/4% in 2014. Deze groeiversnelling komt voor meer dan de helft op het conto van de VS en de eurozone, waarmee meteen ook de grootste risico's op tafel liggen. "Weliswaar laaide de eurocrisis het afgelopen jaar niet op, maar om deze voor langere tijd van de radar te houden dienen de politieke leiders in Europa grote en geloofwaardige stappen te zetten in de verdere verdieping van de Europese integratie". Denk dan aan de vervolmaking van de bankenunie en een oplossing voor de huidige, verborgen probleemkredieten in de bankensector. "Dit is nodig om met name het Zuid-Europese bankensysteem constructief te laten bijdragen aan het economische herstel. Alle grote centrale banken hebben de afgelopen jaren met (extreem) ruim monetair beleid volledig ingezet op de ondersteuning van het economische herstel. Nu dit herstel vorm lijkt te krijgen, zal die monetaire ondersteuning geleidelijk aan moeten worden heroverwogen. Het beeld op de financiële markten wordt sterk bepaald door de timing en het tempo van de afbouw van monetaire verruiming door de FED (tapering). Hangende de politieke onzekerheid in de VS gaan de Rabo-economen er vanuit dat de FED hier in het voorjaar een begin mee gaat maken en in het najaar haar monetaire verruiming heeft stopgezet. `Dan zullen ook de speculaties beginnen over de timing van daadwerkelijk monetaire verkrapping. De Amerikaanse lange rente zal hierdoor worden opgestuwd en dat trekt ook de Europese rentes mee omhoog, wat riskant is voor het Europese herstel. Aan de andere kant zal de dollar geleidelijk aan waarde winnen ten opzichte van de euro. En dat kan dan de Europese uitvoer juist weer een steuntje in de rug geven." Gooi de euro niet met het badwater weg. De Rabo-onderzoekers geven hun visie op de eurocrisis en het voortbestaan van de muntunie. Zij concluderen dat de huidige institutionele hervormingen niet verstrekkend genoeg zijn om de EMU volledig immuun te maken voor toekomstige crises. En dat de huidige crisis onvoldoende wordt aangepakt als er geen kortetermijn-maatregelen worden getroffen om de combinatie van begrotings-, banken- en groeicrisis in het eurogebied direct en volledig te bestrijden. "Het meest waarschijnlijke scenario is dat de Europese leiders hun doormodderen nog een aantal jaren zullen voortzetten. Dat de 'doormodderaanpak' van onze politieke elite, in feite een beleid zonder visie met een accent op de nationale belangen van de lidstaten, zal worden beloond op termijn, betwijfel ik zeer. De optie dat er een greep naar de macht in Europa plaats gaat vinden, al was het maar van de jongere generatie, acht ik veel realistischer.

Op dat thema ga ik door. Het is de plicht van de politiek om de bolwerken die zijn opgericht voor en door de babyboomers te toetsen op duurzaamheid. Wij zullen nu schoon schip moeten maken om ruimte te scheppen voor een nieuwe generatie. Ik zet dan niet in op de dertigers en veertigers maar op de twintigers. De 40ers zijn van de maakbare samenleving en de dertigers zijn opgegroeid in weelde en vrijheid en in de verwachting dat mogelijkheden onbegrensd zijn. Het leven moet vooral, voor die groep, leuk zijn en veel ruimte bieden voor entertainment, gadgets en vakantie/vrije tijd. Die tijd is voorbij. Het beleid van dit kabinet werkt aan een afbraak van onze samenleving en daar zijn ze niet vanaf te brengen. Ik hoop het niet maar ik vrees het wel dat die ontwikkeling nog jaren doorgaat. Ik ervoer het donderdag nog weer eens toen het journaal van 6 uur berichtte over de CBS cijfers over het derde kwartaal. Centraal stond in de berichtgeving dat 'de recessie voorbij was', dat ondernemers en consumenten weer meer vertrouwen in de toekomst hebben en weer gaan investeren en consumeren. De cijfers van het CBS onderschrijven dat beeld helemaal niet. De bestedingen lopen nog altijd terug en voor Sinterklaas is de detailhandel niet optimistisch gestemd. Het MKB zit nog steeds in zwaar weer en ondernemingen hopen dat in 2015 de markt weer wat beter wordt. Maar dat de tijden terugkeren van voor de crisis, zeg maar 2008, nee, dat is een gepasseerd station. En over de vraag of Nederland nu definitief uit de recessie is, geef ik geen bevestigend antwoord. Ik schat die kans op niet meer dan 15% en misschien is dat zelfs nog aan de optimistische kant. Onderliggende ontwikkelingen als vertrouwen in het beleid van dit kabinet, een verdere toename van de werkeloosheid, de bestedingen, het begrotingstekort, de oplopende staatsschuld, vergaande saneringen op sociaal/maatschappelijk terrein, de bezuinigingen van dit en het vorige kabinet, de aangetaste koopkracht, stijgende huurprijzen en de vastgoed problematiek, de bankenproblematiek en grote onzekerheid over waar het naartoe gaat met dit land en Europa, bepalen het perspectief. Al die problemen moeten opgelost gaan worden en dat gaat met pijn gepaard. Ik verwacht van de 20ers dat zij zich daadwerkelijk gaan inzetten voor de boedel die de babyboomers gaan achterlaten. Als ze dat niet doen krijgen ze een puinhoop overgedragen.

Alan Greenspan, de 87-jarige oud-topman van de Amerikaanse centrale bank (FED) van 1986 tot 2006, liet deze week van zich horen: de euro is enkel te redden met een politieke unie. En hij betwijfelt of die er ooit komt. Hij uit zich kritisch over de toekomst van de euro. Hij gelooft niet dat een gemeenschappelijke Europese munt kan overleven als er binnen de eurozone 17 landen met 17 verschillende sociale systemen blijven bestaan. ‘De euro heeft nood aan een volwaardige politieke unie, ofwel van alle lidstaten ofwel van enkele Europese kernlanden. Dat is de enige manier om ervoor te zorgen dat de eurozone niet uit elkaar valt’, aldus Greenspan. Hij heeft zo zijn twijfels of het tot zo'n politieke unie komt. ‘De Duitse hereniging heeft aangetoond hoe moeilijk het is om binnen één staat tot culturele convergentie te komen’. Laat staan straks met 19 lidstaten (de andere 2 Baltische staten treden ook nog toe). De gewezen centrale bankier ziet ook een belangrijk onevenwicht. Zo is Duitsland veruit de grootste kredietverlener binnen de eurozone. De centrale banken van de andere lidstaten staan voor €570 mrd in het krijt bij Duitsland. ‘Zij verwachten dat Duitsland alles betaalt. Maar daaraan zie je dat het systeem niet goed functioneert’. Mijn aantekening hierbij is dat het buitengewoon ongezond is dat bijna heel Europa financieel afhankelijk is van één land. We kennen de geschiedenis van Duitsland!!

De EC heeft de concept begrotingen voor 2014 van de eurolanden bekeken, behalve die van Ierland, Cyprus, Griekenland en Portugal (die worden kritisch gevolgd door de trojka). Twee landen voldoen aan de eisen van het Stabiliteits- en Groeipact: Duitsland en Estland, Nederland, Frankrijk en Slovenië volgen, maar kunnen zich geen tegenvallers permitteren, België, Oostenrijk en Slowakije voldoen slechts op hoofdlijnen, Luxemburg, Finland, Spanje Italië en Malta bevinden zich in de gevarenzone, met de aantekening 'riskant'. De EMU-normen die bij dit (vrijblijvend) oordeel gehanteerd hadden moeten worden zijn de 3% norm als emu-saldo en de 60% norm als EMU-schuld. Zo te zien is die laatste norm niet meegenomen in de beoordeling want dan had Duitsland niet op de eerste plaats gestaan. Nederland kreeg een 'zesje' van Rehn, Dijssel noemt het een 'zeven', met een aantekening dat 'den Haag de voornemens voor 2014 ook strikt moet gaan uitvoeren. Nederland kan zich geen tegenvallers permitteren in de economische groei, achterblijvende ontwikkelingen in het vastgoed, in het pensioendossier dan wel de bestedingen in relatie tot het consumentenvertrouwen.' Er moeten de komende jaren nog grote inspanningen worden geleverd om op koers te blijven. Dijssel zegt dat het oordeel van de EC slechts is bedoeld als een ondersteuning van de ingeslagen weg. Ik heb daar nog een heel andere vraag bij. In hoeverre hebben de geplande bezuinigingen van €6 mrd invloed op de ontwikkeling van het prijspeil? Wat gebeurt er met de koopkracht en het consumentenvertrouwen? En wat voor gevolg kan dat hebben op een negatieve prijsspiraal? Met andere woorden: in hoeverre is het bezuinigingsbeleid dat door Brussel wordt opgelegd aan eurolanden de basis van een ontwikkeling die zich beweegt in de richting van deflatie? Wat is belangrijker voor de economische ontwikkeling van lidstaten: de overheidsfinanciën op orde brengen (onze staatsschuld blijft toch stijgen) dan wel het afremmen van een deflatoire prijsontwikkeling? De Eurotop, de EuroGroep, de ECB en de EC zullen daar snel duidelijkheid over moeten geven: beide opties hebben negatieve kanten.

De vlag ging uit in Brussel vanwege de mededeling dat Ierland per 15 december a.s., financieel gezien, weer op eigen benen gaat staan. Ierland doet afstand van het steunprogramma van €67, 5 mrd van de EU en het IMF. Spanje gaat in januari een punt zetten achter het steunprogramma voor de Spaanse banken. Is er wel sprake van een feestje met taartjes? De Ierse regering zegt in staat te zijn zelf weer op de financiële markten te gaan lenen. Er is een buffer van meer dan €20 mrd beschikbaar. De Ierse economie is nog verre van gezond door een werkeloosheid van >13% (die eerder hoger was), een jeugdwerkeloosheid van 40% en een binnenlandse vraag die onder druk staat van doorgevoerde bezuinigingen waardoor lastenverzwaringen en loonsverlagingen werden opgelegd. De huizenprijzen daar zijn sinds 2007 gehalveerd. Of de bankensector voldoende stabiel is moet nog blijken uit de stresstests die de ECB volgend jaar gaat uitvoeren. Ik had de vlag nog niet uitgestoken. Datzelfde geldt voor Spanje, dat heeft geleden door de opgelegde hervormingsprogramma's. De bevolking maakt daar zware tijden door als gevolg van de extreem hoge werkeloosheid. Weliswaar daalde het cijfer in het 3e kwartaal van 26,3% naar 26%, bij een jeugdwerkeloosheid van tegen de 60%: het blijft problematisch. De Spaanse economie groeide het afgelopen kwartaal, net als Nederland, met 0,1%, na ruim 2 jaar van economische krimp. Bij de 'kwaliteit' van het bankwezen moeten grote vraagtekens worden gezet met name bij problematische kredieten, onder meer in de vastgoedsector. De banken hebben een truc uitgehaald door ze te herfinancieren en ze voor te stellen alsof er geen vuiltje aan de lucht is. In sommige gevallen hebben de banken zelfs kredieten toegestaan om de rente op openstaande leningen te financieren. Op die manier is er dus sprake van boerenbedrog op grote schaal. Deze week werd bekend dat Spaanse banken €5 mrd extra opzij moeten zetten om verliezen op slechte leningen op te kunnen vangen. Dat is het gevolg van gewijzigde boekhoudregels voor geherfinancierde kredieten, meldt de Spaanse centrale bank. Het gaat om een eerste raming van de Banco de España op basis van informatie uit de banksector. Spaanse toezichthouders verplichtten banken eerder dit jaar om meer geherfinancierde leningen te classificeren als zogeheten non-performing loans (probleemkredieten), kredieten waarop al langer dan drie maanden geen rente is betaald dan wel niet is afgelost. Door die wijziging is het totaalbedrag aan probleemkredieten in de Spaanse banksector met €20 mrd toegenomen tot €92,2 mrd. Al langer is bekend dat de Spaanse premier Mariano Rajoy Brey wars is van Europese bemoeizucht en voor zijn problemen uitzonderingsregels bedingt. Een groot probleem kan het worden als straks uit de stresstests van de ECB gaat blijken dat er veel geld nodig is voor de herkapitalisatie van het Spaanse bankwezen. Dan zal Rajoy toch een konijn uit de hoge hoed moeten toveren. De situatie die hij nu schept is: het gaat zo goed in Spanje dat we niet langer aan het Europese infuus hoeven te liggen. Als verderop in het proces dan blijkt dat de Spaanse banken en de Spaanse overheid helemaal niet uit de problemen zijn dan zal Rajoy dat gaan voorstellen als een heel nieuw item waarvoor hij een 'vriendelijke' behandeling vraagt. Dat Dijssel en Rehn daarover de loftrompet blazen zegt meer over hen dan over de financieel/economische situatie in Spanje.

Kort Nieuws

Dit weekend in de peiling van Maurice de Hond slechts kleine verschuivingen in de oppositie. De PVV (30) blijft de grootste partij, voor D66 en SP (beiden 23). De Partij voor de Dieren (3) en 50Plus (4) profiteren van de verliezen van de grootste oppositiepartijen. De VVD (20) en PvdA (13) blijven ongewijzigd. Verder blijkt uit de peiling dat de Nederlandse kiezer iets minder positief staat tegenover de Europese Unie dan twee jaar geleden. Meer mensen (nu 29%) vinden dat Nederland zich beter uit de Unie kan terugtrekken. Slechts 13% vindt dat de EU één land moet worden. (bron DFT)

Ik ga volgende jaar niet genieten van een lagere zorgpremie, ondanks dat ik alsmaar berichten ontvang dat mijn zorgpremie volgend jaar met €144 per jaar, per persoon lager uitkomt, heb ik berekend. Ik ga namelijk meer betalen voor de aanvullende verzekeringen, waarop ook nog eens een extra leeftijdstoeslag wordt toegepast en waar in de polis de dekking op bepaalde zorgonderdelen wordt verlaagd. Daarbij komt dat ik een 'natura' heb, die wellicht naar een 'restitutie' polis moet worden opgehoogd, om te voorkomen dat de rekeningen van zorgverleners die geen zorgcontract hebben afgesloten met de verzekeraar maar voor 80% worden vergoed. Verder wordt het eigen risico volgend jaar met €10 verhoogd. Een klein bedrag, maar toch ….. Daarbij komt het bericht dat al in 2015 de zorgpremie met €250 tot €300 per jaar zal stijgen, als gevolg van delen van de AWBZ worden overgeheveld naar de zorgverzekeraars. Die kosten alleen al zouden €160 per verzekerde gaan bedragen.

In Zuid-Europa en Ierland dreigt deflatie. Waarom is dat een gevaarlijke ontwikkeling? Deflatie is een ontwikkeling waarbij de prijzen over een langere periode dalen. Dat heeft tot gevolg dat consumenten de aankoop van goederen gaan uitstellen omdat ze verwachten dat de prijs nog verder zal gaan dalen. Een begin van deze ontwikkeling zien wij, vandaag de dag, zich al in Nederland ontwikkelen. Kijk maar eens in winkelcentra hoeveel aanbiedingen en kortingen worden aangeboden in modewinkels, bij opticiens en woninginrichters e.d. Zo een ontwikkeling ontstaat bij een daling van de koopkracht en gemis in vertrouwen bij de consument over een beter toekomstbeeld. Bij de hulpprogramma's die lopen bij de zwakke, veelal Zuid-Europese, landen zijn forse bezuinigingen opgelegd door de trojka wat tot lagere inkomens voor burgers heeft geleid. De koopkracht is daardoor gedaald met als gevolg een lager prijspeil. Ik noem Griekenland en Cyprus. Mogelijk ook Spanje, Portugal en Ierland. De EU, het IMF en de ECB zijn daaraan schuldig. Het is de resultante van het beleid dat is gevoerd bij de toekenning van hulpprogramma's vanuit de hulpfondsen. Centrale banken zetten in op een kleine inflatie van ca 2%, hetgeen wordt gezien als een smeermiddel voor de economie. Het inflatiecijfer bedraagt op dit moment in de eurozone gemiddeld op 0,7%. Bij deflatie is de kans groot dat daarbij een depressie ontstaat, zoals we die hebben gehad in de 30er jaren van de vorige eeuw. Wat betekent deflatie voor schuldposities? Het inkomen loopt terug maar de schulden houden hun nominale waarde. Het aflossen en de rentebetaling over de hoofdsom van de verplichtingen wordt dus zwaarder. Bezittingen, zoals vastgoed, worden minder waard. In de vorige depressie werd heel veel geld vernietigd, doordat banken als luciferstokjes omvielen. Is er een remedie om deflatie te voorkomen? Nee, eigenlijk niet, zeker niet in de huidige omstandigheden bij zo een laag consumentenvertrouwen. Voldoende economische groei is de beste oplossing, maar ja hoe realiseren we dat? Via de rente zou, technisch geredeneerd, wel iets te doen zijn. De rente verlagen, denken de centrale banken, zouden ondernemers en particulieren moeten aanzetten tot investeringen en aankopen (met geleend geld). De tendens momenteel is veel meer dat consumenten hun (hypotheek)schulden vervroegd aflossen. Die gaan op korte termijn geen nieuwe schulden aan. De burger weet over het algemeen weinig van geld af, maar voelt wel feilloos aan wat hij moet doen 'zodra het weer omslaat'. De rente is al extreem laag in de VS en de eurozone en dat heeft nog weinig reuring opgeleverd. De ECB zou nog één keer de rente kunnen verlagen: van 0,25 naar 0,00% maar of dat soelaas geeft betwijfel ik. De ECB zou ook nog de geldpersen aan het werk kunnen zetten, maar het risico wordt dan dat aandelen- en obligatiekoersen nog verder in prijs stijgen. Wie wil er eigenlijk geld hebben tegen 0%? Ik vrees dat dat alleen maar een signaal zal geven om te zorgen dat 'mensen hun geld veilig gaan stellen'. Het gevolg daarvan zou kunnen zijn dat de euro goedkoper zou worden, waarbij de importen van buiten de eurozone (bijvoorbeeld olie en gas) duurder zouden worden. Dat verhoogt op zich de inflatie, maar verlaagt de koopkracht. Als een deflatoire ontwikkeling in ons land doorzet heeft dat heel ongewenste gevolgen voor onze economie tot gevolg.

Ook deze week waarschuwt Günter Hannich weer voor een ineenstorting van het financieel/monetaire stelsel met grote economische gevolgen. Zijn doemdenken stoelt op een gebrek aan vertrouwen in de stabiliteit van het systeem en gebrek aan daadkracht van onze politieke leiders. Hij schrijft deze week dat de zwakke voornamelijk Zuid-Europese landen (hij gebruikt daarvoor 'Pleitestaaten') in de komende maanden dringend nieuw geld/schuldreductie nodig zullen hebben om een ongecontroleerde default te voorkomen. Op zo een moment kan het snel gaan met verlies van vertrouwen in de euro.

  • Größere Banken könnten in Schieflage geraten, weil sie auf die Zahlungsausfälle durch den Schuldenschnitt nicht vorbereitet sind.

  • In der Bevölkerung könnte größere Unruhe und Angst ums eigene Geld entstehen. Beides kann zu einem Sturm auf die Banken führen.

  • Schließlich könnten die Regierungen gezwungen sein, den Euro in einer Nacht- und Nebelaktion aufzugeben

In de VS begint enig verzet op te komen over het steunprogramma QE3 van de FED door de verruiming van de geldmarkt met $85 mrd per maand. De opzet was de economie een stimulans te geven maar in werkelijkheid speculeerden financiële partijen op Wall Street ermee. Bij Lockheed Martin, de producent van de JSF, verliezen 4000 man hun baan. Wal/Markt verlaagt opnieuw de winstverwachting. Het Libor-dossier is nog niet gesloten. Deze week heeft de 2e Kamer ernaar gekeken. Daar kwam de stelling op tafel: 'dat het toezicht op de Rabo bank faalde'. Dijssel erkende dat eerder ingrijpen tot de mogelijkheden heeft behoord. DNB heeft veel te lang gewacht met zich te verdiepen in de fraude, gepleegd door 30 dealers. Wat is de rol van het OM en van in deze zaak?

Willem Middelkoop: Het Chinese staatspersburo heeft opgeroepen haast te maken met het 'de-Amerikaniseren' van de financiële wereld. Volgens Peking is er behoefte aan een nieuwe wereldmunt nu de dollar het vertrouwen aan het verliezen is. China heeft duidelijk gemaakt dat het tijd wordt voor een 'nieuw wereldwijd monetair systeem', waarbij goud duidelijk een grotere rol zal gaan krijgen.

Ik heb de afgelopen week me meerdere keren afgevraagd of de politieke beslissing om de arbeidsduur van 65 naar 70 jaar, in deze tijd van economische tegenslag, wel zo'n goed idee is geweest. Op zich ben ik er niet op tegen, maar dat beleid leidt er wel toe dat het de instroom van jongeren naar de arbeidsmarkt vertraagt. Ik zet hierbij op de politieke en sociale agenda het onderwerp 'einde loopbaan verschuiven'. Niet dat het beleid moet worden teruggenomen maar wel dat wij er nu even toe overgaan 'om ouderen met 65 jaar met pre-pensioen te sturen'. Sociale partners moeten dan wel even regelen dat er een prepensioenfonds komt dat aan 65-jarigen en ouder tot de pensioengerechtigde leeftijd 70% van het laatst genoten salaris doorbetaald wordt alsmede de pensioenpremies'.

Willem Vermeend en Rick van der Ploeg schrijven dit weekend op DFT dat extra loonstijgingen onze economie kapot maken. Enkele citaten uit hun column. De CBS-cijfers, die deze week bekend geworden zijn, maken duidelijk dat het gebrek aan voldoende consumptieve bestedingen de sta in de weg is voor een hogere economische groei. De afgelopen jaren is er voor de meeste consumenten sprake geweest van een daling van de koopkracht. Bovendien zijn veel burgers geconfronteerd met waardedalingen van hun huis en is de baanzekerheid afgenomen. Daardoor liggen de bestedingen van consumenten op een historisch laag niveau. Op basis van de huidige economische situatie in ons land is het maar de vraag of extra loonstijgingen voor de Nederlandse economie en werkgelegenheid goed zullen uitpakken. De werkloosheid gaat op dit moment richting de 8% en loopt nog steeds op. Kijken we naar de motor van onze economie, het midden- en kleinbedrijf (mkb), dan zien we dat veel ondernemers het moeilijk hebben en werknemers ontslaan, mede omdat de loonkosten niet opwegen tegen de opbrengsten. Loonstijgingen zullen vooral in het mkb tot extra ontslagen leiden; daardoor neemt de werkloosheid versneld verder toe. De toename van de loonkosten voor het bedrijfsleven heeft ook tot gevolg dat nieuwkomers op de arbeidsmarkt moeilijker aan een baan komen. Pleitbezorgers van loonstijgingen in Nederland gaan er ten onrechte van uit dat door het extra loon de bestedingen van consumenten zodanig zullen toenemen dat de inkomsten van bedrijven meer toenemen dan de extra loonkosten. Om een aantal redenen is dat niet aannemelijk. Op dit moment ligt de werkloosheid in Nederland op een hoog niveau en is er nog steeds sprake van een stijging. Veel werknemers maken zich zorgen over het behoud van hun baan. Door waardedalingen heeft een groot aantal huizenbezitters te maken met woningen die ‘onder water’ staan. De onzekerheid over de economie is ondanks lichtpuntjes nog steeds erg groot. In deze situatie zal een groot deel van het nettobedrag dat van de loonstijging ( na belasting) overblijft niet leiden tot extra consumentenbestedingen, maar tot extra besparingen of schuldaflossingen. Door de dalende koopkracht is bij veel burgers de economische crisis in Nederland verergerd. Maar die daling is in hoofdzaak veroorzaakt doordat de opeenvolgende kabinetten door belasting- en premieverhogingen de netto-inkomens van burgers hebben aangetast. Daarmee moeten we stoppen. Politiek Den Haag is dan ook de echte boosdoener van de te lage bestedingen in ons land. Daarom moeten de nettolonen niet worden verhoogd door extra loonstijgingen met funeste gevolgen, maar door een verlaging van belastingen en premies. Einde citaten.

Slotstand indices 15 november 2013/week 46: AEX 395,34; BEL 20 2.877,67; CAC 40 4.292,23; DAX 30 9.168,69; FTSE 100 6.693,44; SMI 8327,31; RTS (Rusland) 1444,24; DJIA 15961,70; Nasdaq 100 3422,579; Nikkei 15165,92; Hang Seng 23028,57; All Ords 5.396,20; €/$ 1,3498; goud $1290,40, dat is €30.721,36 per kg, 3 maands Euribor 0,218%, 10 jarig 2,0480%.

Dit bericht is geplaatst in Financieel/economisch met de tags , , , . Bookmark de permalink.