UPDATE15072017/385 Grote beleggers trekken aan de bel bij Kamp over beschermmaatregelen voor multinationals

Maandagmorgen meldt Trouw dat op de samenkomst van de G20 in Hamburg ‘de mondiale vrijhandel overeind is gebleven maar dat er in het klimaatverdrag scheurtjes zijn ontstaan’. De G19 zijn erin geslaagd om Trump binnenboord te houden, behalve dan op het vlak van het klimaat, het milieu en de verduurzaming. Vanuit diplomatiek oogpunt was het voor mevrouw Merkel een redelijk succes(je). Maar wel met de aantekening dat er niet veel meer te halen viel. Er is geen gedeeld optimisme over waar het naartoe gaat met de wereld. Ongerustheid overheerst, stelde de Frans president Emmanuel Macron. “De wereld is nog nooit zo verdeeld geweest”. Kunnen we met die boodschap dan nog wel spreken van een ‘redelijk succes’. Nee, zou ik zeggen. Ik wil nog wel iets kwijt over het Klimaatverdrag van Parijs. Trump is uit dit Verdrag gestapt, dat onder Obama tot stand is gekomen, omdat de lasten dit Verdrag voor de VS niet in verhouding staan tot andere deelnemende landen. Trump wil wel praten over beheersing van de klimaatveranderingen, maar dan op andere voorwaarden. Er was in Hamburg sprake van een vreemde toezegging aan Trump in de slotverklaring: de VS zullen andere landen helpen schonere en efficiëntere fossiele brandstoffen en hernieuwbare energie te gaan gebruiken. ‘Parijs’ stelt dat we van fossiele brandstoffen af moeten en de VS gaan zich inzetten voor meer (schonere) fossiele brandstof. Turkije wil wel met ‘Parijs’ meedoen, maar heeft het geld niet om bij te dragen aan het klimaatfonds. Oud-President Hollande zou tegen Erdogan hebben gezegd dat ‘daar wel over te praten was’. De G20 veroordeelde in Hamburg protectionisme weer uitdrukkelijk, maar wees er óók op dat landen over legitieme instrumenten beschikken om hun markten te beschermen tegen unfaire praktijken. Daarmee kwam de groep tegemoet aan de protectionistische koers van president Trump. De formulering laat uiteraard de mogelijkheid open dat protectionistisch georiënteerde landen te pas en te onpas die legitieme instrumenten kunnen inzetten. Wordt hier niet voor alle G20-landen, te pas en te onpas, protectionisme toegestaan? Het is de vraag wat de handtekening van Trump onder het vrijhandelsverdrag, met de gemaakte uitzonderingen, waard is. Er wordt wel gezegd dat de VS onder Trump onberekenbaar zijn, maar ook omdat de grootste financieel/economische wereldleider een onbetrouwbaar beleid voeren, dat sterk inspeelt op de vraag of de handel baten oplevert voor de Amerikaanse werknemers en bedrijven. Later deze week was Trump in Parijs voor de viering van de nationale feestdag op Quartorze Juillet. Trump bleef maar handen schudden.

Een Brexit-veto: Een groep Europarlementariërs dreigt tegen alle afspraken met de Britten te gaan stemmen omdat het Verenigd Koninkrijk te vaag blijft over de rechten van EU-burgers na de Brexit. Dat meldde NOS op basis van een brief van de liberale voorman Guy Verhofstadt en ondertekend door de fractievoorzitters van alle grote partijen in het EP. De fundamentele rechten van burgers zijn onvoldoende geborgd, meent de groep. “We zullen er nooit mee instemmen dat rechten met terugwerkende kracht worden afgenomen”, staat in de brief. “We hebben onze zinnen gezet op een ambitieus en progressief terugtrekkingsakkoord en we wensen klaar en duidelijk te stellen dat er voldoende vooruitgang moet worden geboekt alvorens kan worden bepaald hoe de betrekkingen tussen de EU en het VK er in de toekomst zullen uitzien”, schrijven de Europarlementariërs. Rutte liet weten dat hij Nederlanders die in Engeland wonen (en werken), hun Nederlandse paspoort zal afnemen als ze een een Engels paspoort gaan aanvragen. Dat is klare taal, maar de vraag is welke schade dat kan opleveren voor de in Engeland verblijvende Nederlanders. De Europese Unie onderhandelt met het Verenigd Koninkrijk over uittreding van de Britten uit het samenwerkingsverband. De termijn voor die onderhandelingen loopt af op 30 maart 2019. De Brexit is een strijd tussen ‘geven en nemen’, tussen ‘loven en bieden’. En wie dat het beste doet komt als winnaar uit de strijd. De geldbedragen die de Europese Unie van Groot-Brittannië vraagt in het kader van de Brexit-deal „lijken buitensporig” te zijn. Dat zei de Britse minister van Buitenlandse Zaken Boris Johnson. De EU heeft een rekening van tientallen miljarden euro’s aan het Verenigd Koninkrijk gestuurd, mede ter dekking van een deel van de toekomstige EU-budgetafspraken die nog zijn gemaakt tijdens het lidmaatschap. Op de vraag van een parlementariër of de EU moet worden gezegd dat ze „kunnen fluiten naar hun centen”, zei Johnson: „Ik denk dat de bedragen die ik heb gezien onbeschaamd zijn en dat ’fluiten naar hun centen’ in dit geval een volledig gepaste uitdrukking is.” Johnson zei ook dat de regering geen plannen heeft gemaakt voor het geval een overeenkomst met de EU mislukt. Is dat ook een realistische optie?

In blog 383 heb ik al aandacht gevraagd voor een stijging van de lange rente, en dat daar een directe aanleiding voor was. In week 28 zette die ontwikkeling zich door. Bij de aanvang van week 29 wordt gemeld dat geldverstrekkers en huizenkopers op hol zijn geslagen na signalen van de Europese Centrale Bank dat het genereuze steunprogramma voor de eurozone binnenkort wordt afgebouwd. Het aantal hypotheekaanvragen steeg vorige week in heel Nederland met 40%, meldt De Hypotheekshop. Die zijn het gevolg van hogere hypotheekrentes van onder meer ABN Amro, ING, Rabobank en Munt Hypotheken. De geldverstrekkers volgen op hun beurt de rente op de kapitaalmarkt. Die rente, een van de belangrijkste factoren bij het bepalen van de hypotheektarieven, is al twee weken aan het stijgen, en staat nu op zijn hoogste punt in anderhalf jaar tijd. Die forse stijging is weer het gevolg van signalen van de Europese Centrale Bank. In de 6 juli uitgekomen notulen van de laatste ECB-vergadering zien kenners tekenen dat het opkoopprogramma van ‘Frankfurt’ binnenkort wordt afgebouwd. Eerder leek ECB-president Draghi daar in een toespraak ook al op te hinten. Ja, Klaas Knot pleitte daarvoor in Nieuwsuur, maar ik heb Draghi alleen maar horen zeggen dat de ECB het opkoopprogramma niet vervroegd wordt beperkt. Maar goed, de markt is zo instabiel dat er maar weinig informatie nodig is om de markten in beweging te zetten. De Duitse vermogensbeheerder Günter Hannich gebruikt deze informatie om te waarschuwen voor een doemscenario. De bekende belegger Marc Faber, die de crash al nauwkeurig in 2000 had voorspeld, waarschuwt nu nogmaals dat we ons bevinden in een periode met een luchtbel in alle segmenten van de financiële markten. Hij schat in dat wij ons bevinden in een vergelijkbare fase als in de jaren 1999 en 2000, kort voor de toenmalige crash. Hij verwacht dat veel beleggers tot 50 procent van het vermogen zullen verliezen wanneer deze zeepbel barst. De opleving in de economie is vrij zwak in zijn mening en hij voorspelt dat de lonen in de VS binnenkort weer zullen dalen en de economie zal verzwakken. De huidige markt opleving herinnert ook aan de tijd net voor de crash in 2000. Zelfs toen werd beweerd dat er geen limiet op de aandelenkoersen zou zitten en dat de ‘bomen tot in de hemel zouden groeien’. Maar net zoals de bull-markt op dat moment, 17 jaar geleden, zou de beursstijging ook nu het gevolg kunnen zijn van pure speculatie zonder fundamentele achtergrond. In 2000 was er toch nog een redelijk begrijpelijke reden voor de stijging van de aandelenmarkten. Zij voerden aan dat het internet de hele economie zou hervormen zodat dergelijke extreme aandelenkoersen gerechtvaardigd zouden zijn. Maar vandaag de dag is er niet eens een dergelijke rechtvaardiging, zelfs zijn er geen logische argumenten. De luchtballonnen zijn veel groter waardoor de crash van een heel andere orde zal zijn.

Saudi Aramco, de grootste olieproducent ter wereld, verwacht in de nabije toekomst door een gebrek aan investeringen een tekort aan olie. Sinds de daling van de olieprijs zijn oliebedrijven volgens Aramco rond $1 biljoen aan inkomsten kwijtgeraakt. Dat leidde tot minder investeringen, die afgelopen jaren bij een lage olieprijs van onder de $50 per vat al waren teruggelopen. Topman Amin Nasser van Aramco meldt dat de wereld naar een tekort aan olie gaat. Het komt niet meer tot grote nieuwe ontwikkelingen van olievelden. De productie van schalie en alternatieve energie zijn onvoldoende om het wegvallen van de olieproductie op te vangen, aldus Nasser. De landen die zijn aangesloten bij oliekartel OPEC pompen nog altijd meer olie op dan waar vraag naar is. Dat blijkt uit eerste inschattingen van het kartel over de verwachtingen voor de oliemarkt in 2018. De landen ondervinden onder meer concurrentie van de Amerikaanse olieproducenten die vooral hun schalieproductie weten op te voeren. In juni waren de OPEC-landen goed voor gemiddeld 32,6 miljoen vaten olie per dag. Het huidige niveau overstijgt de verwachte vraag van 32,2 miljoen vaten per dag die de OPEC voor 2018 voorziet. Over de eerste zes maanden van het jaar lag de dagelijkse productie gemiddeld 700.000 vaten boven de vraag. De Franse bank BNP Paribas, daarentegen, verlaagt de ramingen van de olieprijzen. De Franse bank denkt dat de olieprijzen de komende tijd veel minder sterk zullen stijgen dan eerder werd gedacht. De stijgende schalieproductie in de Verenigde Staten en de toenemende olieproductie in Libië en Nigeria compenseren de productieverlaging door de OPEC en Rusland, schrijft zakenkrant Financial Times. De bank denkt nu dat de prijs van een vat Amerikaanse olie dit jaar zal stijgen tot $49r. Dat is 8 dollar minder dan eerder voorspeld. Voor een vat Brent is de verwachting nu $51, een vermindering van $9. Voor 2018 rekent de bank nu respectievelijk op prijzen van 45 en 48 dollar, een vermindering van 16 en 15 dollar per vat in vergelijking met een eerdere prognose. De pijs van een vat Amerikaanse olie noteerde maandagmiddag op $43,75 en Brent kostte $46,23 per vat. De markt sloot Brent af op $49,08.

De Tweede Kamer is met zomerreces maar de onderhandelaars en hun secondanten over een nieuw te vormen kabinet werken door. Hoe moeilijk ligt het politieke slagveld erbij. Een kijkje toont ons dat de twee partijen die zich tegen het huidige beleid, zeg Rutte II, keren, de PVV en het Forum, maken nog geen 1/6 deel uit van de 150 kamerleden. De volkspartijen die lang de touwtjes in handen hadden, CDA en de PvdA, bezetten nog maar 28 zetels. De liberalen, de VVD en D66, bezetten een derde van de zetels. Maar de grootste partij verloor ook zetels en gingen terug van 41 naar 33, de instelling van de participatie samenleving en de welvaartsstijging voor bepaalde delen van de samenleving. De linkse partijen (GL, SP, PvdA, PvdD) bezetten een kwart van de zetels. De drie christelijke partijen (CDA, CU, SGP) zijn kleiner dan een vijfde deel. Het politieke speelveld is sterk gefragmenteerd. En Lodewijk Asscher heeft de zaak op scherp gezet. Een poging van Rutte om Asscher bij de les te houden is volledig mislukt. Waarschijnlijk dacht Rutte ‘de wijze waarop ik met Samsom politiek heb bedreven, moet met Asscher ook mogelijk zijn’. Maar Rutte liep een blauwtje.

Nederland heeft ,,een paar honderd Nederlandse” betrokkenen aangetroffen in de zogeheten Panama Papers. Dat zei minister Jeroen Dijsselbloem (Financiën) deze week op een hoorzitting in het Europees Parlement. De Panama Papers zijn in mei 2016 uitgelekte documenten over wereldwijde belastingontwijking en -ontduiking via belastingparadijzen als Panama. In de databank van die documenten heeft de Nederlandse Belastingdienst 986 links naar Nederland gevonden. Na het doorpluizen van andere lijsten op dubbeltellingen bleven er 683 nieuwe gevallen over. De Belastingdienst heeft van 411 de identiteit kunnen achterhalen. Dat blijkt uit een brief die Dijsselbloem eind februari heeft gestuurd in antwoord op vragen van het zogeheten parlementaire PANA-comité over wat Nederland met de informatie van de Panama Papers heeft gedaan. “Van die 411 geïdentificeerde belastingplichtigen was een kwart een individu, 60% een midden- of kleinbedrijf en 15% een grote onderneming”, staat in de brief. De dossiers van 237 personen en bedrijven zijn in behandeling bij gespecialiseerde belastinginspecteurs. Tegen een aantal zijn inmiddels concrete stappen genomen.

De voorzitter van de NVVK, Marco Florijn, de vereniging voor schuldhulpverlening en sociaal bankieren, was te gast bij Nieuwsuur. Hij stelde dat 1,7 miljoen huishoudens problemen hebben met hun financiën, waarvan 560.000 die in grote problemen verkeren. Als oorzaak benoemt hij de ingewikkeldheid van de samenleving, de bureaucratie waarmee de overheid bestuurt en de onmacht van de wetgever om slachtoffers op te vangen en te begeleiden. Ik heb voor deze maatschappelijke problematiek al meerdere malen aandacht gevraagd. De crisis is zogenaamd overwonnen, als we naar Mark Rutte luisteren, maar aan de onderkant van de samenleving verkeren grote groepen mensen in grote ellende en wat de politiek voor hen. Neem de onvrijwillige zzp’ers, waarvan 80% onvoldoende inkomen heeft om de premie te kunnen betalen voor een arbeidsongeschiktheidsverzekering.

Brievenbusfirma’s moeten in de ban. Dat stelt de Europese waakhond in een brief aan de toezichthouders van landen in de Europese Unie. De brievenbusbedrijfjes hebben vaak geen eigen activiteiten anders dan het doorsluizen van de voor belastingheffing belangrijke inkomsten. Nederland strijdt met andere landen om de komst van de lucratieve firma’s. ESMA, onder leiding van de Nederlandse chairman Steven Maijoor, vindt dat de landen meewerken aan een race naar de bodem in belastingheffing. De landen zouden actief brievenbusbedrijfjes moeten gaan bestrijden, stelt de Europese Autoriteit voor Markten en Effecten. Als de postbusbedrijfjes al actief zijn zou het moederconcern ervoor moeten zorgen dat de directie goed grip houdt op wat in de voorpost in het andere land gebeurt. Multinationals tot popgroepen slagen er dankzij de firma’s en trustkantoren in soms geen of een fractie belasting te betalen van wat ze in eigen land zouden moeten afdragen aan hun eigen belastingdienst.

DFT: President Donald Trump is niet van plan om Janet Yellen volgend jaar te nomineren voor een tweede termijn als president van de Federal Reserve, de Amerikaanse koepel van centrale banken. Dat meldden ingewijden aan nieuwssite Politico. Volgens de bronnen bij het ministerie van Financiën, het Witte Huis en op Capitol Hill wil Trump zijn economisch topadviseur Gary Cohn voordragen als nieuwe FED-voorzitter. Als hij de baan zou willen is die waarschijnlijk voor hem. Er zou brede steun zijn in de Senaat voor zijn benoeming tot nieuwe baas van de Amerikaanse centrale bank. Cohn, een Democraat, was voordat hij voor Trump ging werken president bij de Amerikaanse zakenbank Goldman Sachs. Yellen nam in februari 2014 het stokje bij de FED over van Ben Bernanke. Haar termijn loopt tot begin februari volgend jaar.

Aandelen zijn ondanks recente koersrecords goedkoper dan ze lijken. Voor Europese bedrijven is komende kwartalen volgens vermogensbeheerder BlackRock aanzienlijk meer groei mogelijk. Dat kan dankzij de nog altijd lage lonen, die de inflatie laag houden. Bij overcapaciteit van werkzoekenden, en daarmee druk op de lonen, zullen bedrijfsresultaten in Europa in volgende kwartalen gemiddeld nog goed kunnen stijgen. De werkloosheid neemt af, maar pas later zal loongroei het bedrijfsresultaat afremmen, meent BlackRock. Dit is een commerciële benadering. In feite moeten nu eerst de lonen omhoog, waardoor de consument meer gaat besteden en de inflatie gaat stijgen. Het probleem daarbij is dat er een gigantische ballon is met overtollig geld, waar onvoldoende bestedingen voor zijn.

In Europa en Amerika blijven centrale bankiers tobben met de inflatie. Deze thermometer van de economie had al lang op de 2% moeten staan. Het bruto binnenlands product groeit, de orderportefeuilles van bedrijven zijn goed gevuld, de werkloosheid is laag. Wat is er mis? De Amerikaanse centrale bank, de FED, publiceerde midweeks de notulen van haar vergadering in juni. Diverse bestuurders bleken zich zorgen te maken over de lage inflatie. Normaal gesproken stijgt deze als de rente laag is. Bij een lage rente kunnen consumenten en bedrijven goedkoper lenen waardoor geld gaat rollen. Gevolg: meer vraag naar producten en diensten. Bedrijven krijgen zo meer werk en hebben meer personeel nodig. Dat lukt alleen als zij voldoende betalen. De hogere lonen werken door in de kostprijs van het product. Die stijgt en daarmee ook de inflatie. Maar de FED of de ECB kunnen nog zo hard draaien aan de renteknop, er gebeurt nagenoeg niets met de inflatie. De voorzitter van de FED, Janet Yellen, is hier bezorgd over. Die wil maar niet omhoog, wat ze ook doet. Vervelend voor consumenten en bedrijven met leningen. Immers, als de geldontwaarding laag is, blijven schulden zwaar wegen. Dat tikt dubbel zo hard aan als de rente ook nog eens stijgt en mensen meer moeten betalen voor een lening. Daarom moet niemand terug willen naar de hogere rentepercentages van vroeger, zegt voorzitter Janet Yellen. Toch vindt Yellen dat de rente wel iets moet stijgen, want het huidige niveau is abnormaal laag. Dat zal de komende tijd ook gebeuren, met kleine stapjes, in de hoop dat inflatie niet nog verder zakt. Want dat is wat er normaal gebeurt als een centrale bankier aan de renteknop draait. Waarom Yellen het toch aandurft om bij een lage inflatie aan de knop te draaien? Omdat de knop niet goed meer werkt. Als oorzaak noemde Yellen ‘bepaalde prijscategorieën’ en ‘tijdelijke factoren’. Met prijscategorieën bedoelt Yellen de lage olieprijzen, die doorwerken in andere producten. De tijdelijke factoren slaan op de werkloosheid. Die is laag, wat normaal gesproken goed is voor de inflatie. Immers, hoe minder werklozen des te meer salaris werknemers kunnen vragen. Maar dat mechanisme werkt niet meer. Althans, niet als de officiële werkloosheidscijfers als maatstaf worden gebruikt. Volgens die cijfers zijn er inderdaad weinig werkelozen. Maar wat deze cijfers niet zeggen, is hoeveel deeltijdwerkers liever langer willen werken, hoeveel mensen een baantje hebben onder hun niveau en hoeveel Amerikanen buiten het zicht van het systeem zijn geraakt en niet langer voorkomen in de werkloosheidsstatistieken. In mijn vorige blog heb ik al aandacht besteed aan de vervuiling van de werkeloosheidscijfers die onder andere het CBS publiceert. Er is dus veel verborgen werkloosheid waardoor werkgevers niet de noodzaak voelen om meer voor hun personeel te betalen. Het is een probleem dat ook in Europa speelt. Yellen zei dat de FED dit jaar begint met afbouwen van de balans. Die is fors gegroeid omdat de bank op grote schaal obligaties opkocht; een manier om geld te scheppen. Het beleid dat Yellen hier aankondigt is zoiets als ‘de geit en de kool sparen’. De rente moet wel omhoog maar slechts zo beperkt zodat er geen schade wordt toegebracht voor de financiële wereld. Zeg maar: de markten moeten gespaard worden. De vraag is of Yellen dat zelf wel gaat meemaken. President Donald Trump wil haar waarschijnlijk binnenkort vervangen. 7 jaar geleden startte de FED een opkoopprogramma van staatsleningen met als doel een verzwakking van het Amerikaanse economische herstel tegen te gaan. De monetaire wereld dacht dat de Amerikanen de ‘kip met de gouden eieren’ hadden uitgevonden. De hele wereld kopieerde het model van het Amerikaanse monetaire beleid in meer of mindere mate. Nu pas dringt het tot ons door dat de opkoopprogramma’s en de extreem lage rente, die daarvan het gevolg is, volledig zijn mislukt voor de doelstelling die men voor ogen had. We verkeren in een situatie waar geen uitweg meer is. Er is zoveel geld in de markt gepompt dat renteverhogingen, die dringend noodzakelijk zijn, niet kunnen worden doorgevoerd zonder een enorme geldvernietiging te veroorzaken. De schade wordt groot, heel groot, heel erg groot. Ik zeg niet dat die crash deze week plaatsvindt, maar op enig moment in de toekomst gaat dat plaatsvinden. Niet alleen in de VS en Europa, maar wereldwijd: een geglobaliseerde crash.

DFT publiceerde onderstaand artikel van oud-hoofdeconoom Jürgen Stark, dat aansluit op het bovenstaande. <citaat> De Europese Centrale Bank lijkt voor te sorteren op de afbouw van het obligatie-opkoopprogramma. Analisten verwachten dat president Mario Draghi in september aankondigt vanaf 2018 de maandelijkse obligatie-aankopen stap voor stap te verminderen. Stark was hoofdeconoom bij de Europese Centrale Bank totdat hij in 2011 opstapte, uit onvrede over de beslissing in 2010 om staatsobligaties van Spanje en Italië op te kopen. „De ECB rekte daarmee haar mandaat tot in het extreme op. En daarna ging het alleen maar verder.” De ECB stuurt aan op het einde van het opkoopprogramma. Hoe staat de eurozone er nu voor, in vergelijking met de toestand bij de start van het programma? „De eurozone is duidelijk in betere staat. De economische groei is relatief stabiel en een aantal landen is gestart met structurele hervormingen. Maar de problemen die er nog zijn, worden gemaskeerd door de ECB-maatregelen. De inflatie is nog altijd laag. Je kunt het steunprogramma zien als het verstrekken van medicijnen aan overheden en financiële markten. Ze zijn kalm, ondanks de hoge publieke schulden. Maar ze voelen niet de druk om de juiste dingen te doen.” Hoeveel van de economische vooruitgang is toe te schrijven aan de ECB-maatregelen? „Kwantitatieve verruiming heeft een heel beperkte impact op kredietgroei en economische groei. Aangezien de ECB meer dan €2000 miljard in de economie heeft gestoken, is de economische impact extreem bescheiden. Het effect is nog het meest te zien op de rendementen van staatsobligaties, die zijn fors gedaald. Maar dat het economisch herstel meer solide is, is volgens mij niet per se te danken aan ECB-ingrijpen.” Had de ECB al eerder moet afbouwen? „Toen de ECB in maart 2015 begon met het opkoopprogramma, was er angst voor deflatie. Maar die angst was onterecht. De scherpe daling van de inflatie lag aan de daling van de olieprijs. Kwantitatieve verruiming is potentieel een heel krachtig instrument, maar dan moet het heel spaarzaam gebruikt worden. In 2009 startte de VS ermee, al lag de situatie daar anders: de lange rente was hoog terwijl het een marktgebaseerd financieel systeem is. Toen in de eurozone werd gestart met verruiming, waren de lange rentes al heel laag. Bovendien wordt hier de meeste financiering via banken opgehaald. Dan werkt het niet.” Wat zijn de risico’s nu de ECB het beleid weer wil normaliseren? „De ECB zit met een dilemma. Die moet het beleid afbouwen, terwijl overheden en delen van de markt daar aan verslaafd zijn. Dat kan leiden tot abrupte correcties, bijvoorbeeld op de aandelenmarkt. Dat kan zelfs een nieuwe crisis in gang zetten. Om dat te voorkomen, is goede communicatie cruciaal zodat de markt weet welk concept er achter de exit is. Maar die is er tot nu toe niet, de ECB zaait juist verwarring. Bijvoorbeeld met de uitspraken van Draghi in Sintra, waarvan iemand anders binnen de beleidsraad een dag later zei dat hij verkeerd geïnterpreteerd was. De ECB heeft geen visie of concept over de exit-strategie. Ondertussen is de markt voor staats- en bedrijfsobligaties compleet verstoord door de ECB-aankopen. Die markten reflecteren de echte risico’s niet meer. Dat zal gecorrigeerd worden, en dat zal als een schok komen voor landen met hoge schulden.” Denkt u dat een andere president de ECB de goede kant op kan sturen? „De termijn van de ECB-president is acht jaar, en meneer Draghi heeft nog twee jaar en vier maanden te gaan. Het is dus prematuur om nu al over zijn opvolging te speculeren. Maar voor mij is het duidelijk dat er een andere president en samenstelling van de beleidsraad moet komen. Het ECB-bestuur wordt nu gedomineerd door vertegenwoordigers van voormalige probleemlanden. En Draghi doet er alles aan om de herfinanciering voor landen met een hoge schuldenlast gemakkelijk te maken.” Zou Bundesbank-president Jens Weidmann een goede opvolger voor Draghi zijn? „Ik doe niet mee aan die speculaties.” Maar u heeft daarover vast wel een mening. „Die heb ik zeker, maar het is te vroeg om me in die discussie te mengen. Maar ik denk dat de ECB zijn koers moet wijzigen. Want de grenzen tussen monetair en begrotingsbeleid zijn vervaagd. Wat de ECB sinds 2010 heeft gedaan, is het tot in het extreme oprekken van het mandaat. En in de jaren daarna ging het nog veel verder. Dat moeten we weer terugbrengen. Daarnaast zijn centrale banken overbelast met allerlei extra taken als het waarborgen van financiële stabiliteit of toezicht houden op banken. Dat is te veel, ze hebben hun handen al vol aan het onder controle houden van inflatie of het vermijden van deflatie. Het zijn technocraten, geen politici.” Hoe staat u tegenover de redding van twee Italiaanse banken met €17 miljard aan belastinggeld? „Dat is absoluut schandalig. De ministers van financiën van de eurozone hebben een nieuw resolutiemechanisme afgesproken om te voorkomen dat banken gered moeten worden met het geld van belastingbetalers. Vervolgens zijn die stappen in Italië compleet genegeerd. Nota bene met instemming van de Europese Commissie. Een schandaal, maar helaas typerend voor het Europa van vandaag. Regels waar gisteren overeenstemming over bereikt is, worden bij de eerste test al niet nageleefd. Op die manier komt er niet meer draagvlak voor de EU.” </citaat> Onbegrijpelijk dat de EC de Italiaanse regering toestemming heeft gegeven met €17 mrd de staatsschuld van stel 133% bbp verder te verhogen, geld bestemd om zwakke Italiaanse banken overeind te houden. Hoe staat Italië er eigenlijk voor? Trouw bericht dit weekend daarover <citaat> “Is de crisis in Italië voorbij”? Het antwoord daarop is “Ben je gek!’ Nieuwe cijfers laten zien dat de crisis diepe sporen trekt in de Italiaanse samenleving. Supermarkten voor armen moeten uitkomst bieden. Italiaanse politici van regeringspartijen kloppen zich op de borst: hoera, de economie blijft groeien. Vorig jaar met 0,9% en dit jaar waarschijnlijk met 1%. Maar terwijl het met de economie beter gaat, geldt dat niet voor veel Italianen. 4,7 miljoen mensen in Italië leven onder de armoedegrens, laat het Italiaanse statistiekbureau weten. Dat is net geen 8% van de bevolking en bijna drie keer zo veel als in 2006, toen het om minder dan 3% ging. Alleen in Griekenland en een paar landen in Oost-Europa is de situatie nog slechter. Het zijn in Italië vooral gezinnen met twee of meer kinderen die in zo’n crisissituatie terechtkomen. Zij moeten het elke maand met minder dan €1429 doen, te weinig om behoorlijk van te eten, te wonen, te internetten en te sporten. De armoedegrens voor mensen die alleen wonen, ligt rond €635. De cijfers verbazen Gianfranco Sabatini niet. Hij coördineert in Rome een winkel waar de armste mensen uit de wijk elke donderdag gratis boodschappen kunnen doen. Vrouwen met kinderen laden hun wagentjes vol met pakken pasta, blikjes tonijn, flessen olijfolie, zakjes linzen en potten bruine bonen. Sabatini: “Voorheen kwamen hier vooral veel immigranten, nu voornamelijk Italianen. De crisis is voorbij? Ben je gek, de crisis is een tunnel van nog minstens tien kilometer.” Het supermarktje voor de armen zit in een kelder onder een kerk. In Rome heeft de katholieke liefdadigheidsorganisatie Caritas vier van zulke winkels geopend. “Bij mij kunnen vijfentwintig gezinnen terecht”, vertelt Sabatini. “Maar ik heb een wachtlijst. En die is er ook bij de andere drie grotere supermarkten.” In Italië hakte de crisis er stevig in en doet dat nog steeds, ook nu de recessie voorbij is. De werkloosheid steeg van 6% in 2007 naar 12% nu. Dat voelen vooral de gezinnen. De ouders konden eerst best rondkomen, maar dat verandert als een van hen werkloos wordt of beiden hun baan verliezen. De uitkeringen kunnen zo laag zijn dat zelfs een kamer huren onmogelijk is. Die nieuwe groep armen is boven op de groep gekomen die al onder de armoedegrens leefde: gepensioneerden met een klein pensioentje, grote gezinnen en langdurig werklozen. In het supermarktje loopt Silvia Benedetti (49) langs de schappen. Ze zit nu drie jaar zonder werk. Samen met haar man runde ze ooit een pizzeria die nu failliet is. Ze leven van het loon van hun zoon, die bij hen woont. “Ik zoek hard naar een baan, ook als vrachtwagenchauffeur, maar er is niets”, zegt ze met zachte stem. Ze vindt het moeilijk, hier boodschappen doen zonder te betalen, terwijl ze sinds haar schooltijd altijd voor zichzelf heeft kunnen zorgen. “Maar goed, nu pieker ik tenminste niet over of we deze week wel genoeg zullen eten.” Mensen als Benedetti worden door de overheid ondersteund met toeslagen, maar dat blijkt niet efficiënt. Ondanks de €50 mrd die elk jaar opgaat aan armoedebestrijding, neemt het aantal armen alleen maar toe. “Armoede is hier een val, waar je niet meer uitkomt. Dat komt omdat armen slecht worden geholpen. Maria Bezze, een econome uit Vicenza deed onderzoek naar de doelmatigheid van armoedebestrijding in Italië. “Negentig procent van de ondersteuning hier is in geld, terwijl de allerarmsten meer baat hebben bij diensten: bijscholing, cursussen, hulp bij het vinden van een baan, goedkope kinderopvang.” Bezze raadt de regering in Rome dan ook aan snel anders te gaan handelen. “Die kan wel nóg meer geld voor armoedebestrijding uittrekken, maar als de vorm ervan niet verandert, levert het te weinig op.” </citaat> <citaat>

Hoe sterk is Duitse bankensector eigenlijk? Vorig jaar kwam Deutsche Bank ook in de problemen. „Dat was een erfenis van de crisis van 2008-2009 en is terug te voeren op de activiteiten in de VS. Dat heeft dus niks te maken met de schuldencrisis in de eurozone. De hoeveelheid leningen waar niet op wordt afgelost, is bij Duitse banken minimaal, niet te vergelijken met Italië.” Toen werd er gespeculeerd dat de Duitse regering niet zou toestaan dat Deutsche Bank zou omvallen, zelfs al zou het de belastingbetaler geld kosten. „Maar dat gebeurde niet, het bleef bij geruchten. De Duitse overheid heeft juist gehandeld door te verwijzen naar de regels.” Wat zou er volgens u in Europa moeten gebeuren? „Er liggen allerlei ideeën op tafel, van een Europese minister van Financiën en een Europese begroting tot een Europees Monetair Fonds. Maar die aanpak is niet in lijn met de bestaande verdragen. Ik ben een voorstander van het handhaven van de regels die er al zijn. We hebben alle regels die nodig zijn, maar het handhaven hiervan hebben we toebedeeld aan de Europese Commissie, en die heeft op dat vlak van het begin af aan gefaald.” Dus verdere Europese integratie is niet nodig, zo lang we ons maar aan de bestaande afgesproken regels houden? „Nee, het zijn twee verschillende concepten. Of je houdt je aan bestaande regels, dus volgens het Verdrag van Maastricht. Of je volgt een weg richting meer solidariteit. Maar daar is wel een constitutionele verandering voor nodig, en dan moeten landen in de toekomst soevereiniteit overdragen naar supranationaal niveau. En ik weet niet of landen daar al toe bereid zijn.” </citaat>

Als de ECB zijn massale steun aan de markt afbouwt, staan particuliere beleggers snel dompers te wachten. De centrale bank houdt met zijn opkoopprogramma van obligaties namelijk ook zwakke bedrijven overeind, stelt Robeco. „Iedereen kan nu een goedkope financiering krijgen. Ook bedrijven in sectoren zoals de fossiele-energiebranche, die je als belegger normaal zou mijden. De ECB koopt echter alle schuld op, zonder dat er goede analyses van de bedrijfsobligaties worden gemaakt”, zegt Sander Bus. Hij is hoofdbeheerder van het Robeco High Yield Bonds Fonds en recent door onafhankelijk marktonderzoeker Morningstar verkozen tot beste fondsbeheerder in Europa voor vastrentende waarden. Veel Nederlandse particulieren hebben langjarige obligaties, met relatief lage opbrengst maar veel zekerheid, in hun portefeuille. De ECB koopt iedere maand €60 miljard aan staats- en ook bedrijfsobligaties uit de markt op. De spoeling van goed schuldpapier in de markt wordt steeds dunner. Robeco waarschuwt dat de ECB bij het opkopen geen onderscheid maakt tussen obligaties van goede en zwakke bedrijven of sectoren. Beleggers doen er daarom volgens Robeco goed aan de boeken van fondsen grondig te bestuderen. Beleggers wachten op signalen hoe lang Frankfurt de markt zal blijven steunen. Waarschijnlijk in september zal ECB-president Draghi aankondigen dat de centrale bank in stappen minder gaat opkopen. Kommer van Trigt, hoofd Global Fixed Income Macro-team bij Robeco, rekent op snelle afbouw. „Ik denk dat de maandelijkse aankopen van €60 miljard in zes tot negen maanden naar nul gaan.” Dan staan beleggers er opeens alleen voor.

Griekenland hoeft niet meer op de strafbank in Brussel vanwege zijn overmatige begrotingstekort. ,,Dit is een symbolisch moment”, zegt EU-commissaris Pierre Moscovici (economische en financiële zaken). ,,Na zoveel jaar van opofferingen door het Griekse volk plukt het land eindelijk de vruchten van haar inspanningen. Griekenland is klaar om de bladzijde van bezuinigingen om te slaan en een nieuw hoofdstuk te openen van groei, investeringen en werkgelegenheid.” Het land was aan strenge regels gebonden omdat het begrotingstekort als overmatig werd beschouwd. Het tekort bedroeg 15,1% in 2009 en is omgezet in 2016 in een overschot van 3,9%. Een spectaculaire prestatie, aldus Moscovici. Hij stelt de EU-ministers van Financiën voor de procedure voor buitensporige tekorten voor Griekenland te sluiten. Wat voor de Grieken resteert is een extreem omvangrijke staatsschuld van rond de 177% bbp en daar komen ze de eerste decennia nog niet vanaf. In de EU hebben alleen Frankrijk, Spanje en het Verenigd Koninkrijk nog een overmatig begrotingstekort.

De BIS spreekt van een zombiebedrijf als het bedrijf meer dan tien jaar bestaat en de rentelasten hoger zijn dan de inkomsten. Dat was in 2007 nog het geval bij 5% van alle bedrijven in de ontwikkelde economieën, maar door de crisis is dat percentage in minder dan tien jaar tijd verdubbeld tot ongeveer 10%. De sterke toename van het aantal niet-levensvatbare bedrijven is zorgwekkend, omdat centrale banken er de afgelopen jaren juist alles aan gedaan hebben om lenen goedkoop te maken. Als een op de tien bedrijven bij de historisch lage rentestand van dit moment al niet genoeg inkomsten kan binnenhalen, wat voor gevolgen heeft dat dan als de rente weer terugkeert naar het historische gemiddelde van vier a vijf procent? Het beantwoorden van die vraag lijkt mij niet zo moeilijk. Een grondige opschoning kan nieuwe kansen voor ondernemers scheppen.

De pensioenfondsen hebben een behoorlijk eerste half jaar achter de rug. Met dank aan de stijging van de rente en de oplopende koersen van aandelen, zijn bij de fondsen de dekkingsgraden over een breed front gestegen. Toch blijft het grootste deel van de pensioenfondsen onvoldoende solide, ondanks de betere resultaten. Het herstel van de fondsen blijkt uit de oplopende beleidsdekkingsgraden. De dekkingsgraad geeft aan hoeveel geld beschikbaar is om huidige en toekomstige pensioenen te betalen. Bij een dekkingsgraad van 110% is er €1,10 in kas voor €1,00 aan pensioenverplichtingen. Om tegenvallers te kunnen opvangen, zijn fondsen verplicht om een behoorlijke buffer te hebben. Die buffer is minimaal zo’n 5%. Om als gezond fonds door het leven te gaan, is echter een buffer van ongeveer 20% nodig. Volgens de huidige cijfers zijn maar weinig fondsen echt gezond. Met name de grote fondsen zitten nog in de rode cijfers. Pensioenfonds Metaal & Techniek (PMT) eindigt de eerste helft van 2017 op een beleidsdekkingsgraad van 96,6%; fors beter dan eind 2016 (92,8%), maar nog ver beneden het minimum. Ook de fondsen ABP (rond de 96%) en Zorg & Welzijn (rond de 94%) zitten nog diep in het rood. Het pensioenfonds voor de bouwnijverheid komt langzaam richting financiële gezondheid met een beleidsdekkingsgraad in de buurt van 110%. Voor de fondsen die nog ver onder het vereiste minimum staan, begint de tijd te dringen. Als deze fondsen in de komende jaren niet boven dat minimum komen, is een verlaging van de pensioenen onontkoombaar. Het gunstige eerste half jaar heeft voor andere fondsen gezorgd dat ze in veilig vaarwater zijn gekomen. Zo is het fonds Waterbouw uitgekomen op 104,6% (eind 2016: 99,5%); ook het fonds voor Dierenartsen is boven de 100% uitgekomen. De vraag is hoe groot de schade zal zijn die pensioenfondsen voor hun kiezen krijgen als de grote centrale banken, wereldwijd, de kwantitatieve geldverruiming gaan beëindigen en als de obligatiekoersen, als gevolg van een stijgende rente, gaan dalen. Bij dat proces gaat op enig moment de verrekenrente, die de pensioenfondsen moeten hanteren bij de berekening van de dekkingsgraad, ook stijgen. Op dit moment kan de dekkingsgraad, zomaar, weer in zwaar weer terechtkomen. Van groot belang is het dan dat de bestuurders van de pensioenfondsen hun blik op de toekomst scherp houden. Behalve correcties die de centrale banken in het monetaire beleid doorvoeren, moet de politiek ook aan de slag om de fundamenten voor de volgende generatie op te bouwen. Dat vergt visie van de politieke leiders en daar zet ik vraagtekens bij.

Griekenland hoeft niet meer op de strafbank in Brussel vanwege zijn overmatige begrotingstekort. ,,Dit is een symbolisch moment”, zegt EU-commissaris Pierre Moscovici (economische en financiële zaken). ,,Na zoveel jaar van opofferingen door het Griekse volk plukt het land eindelijk de vruchten van haar inspanningen. Griekenland is klaar om de bladzijde van bezuinigingen om te slaan en een nieuw hoofdstuk te openen van groei, investeringen en werkgelegenheid.” Het land was aan strenge regels gebonden omdat het begrotingstekort als overmatig werd beschouwd. Het tekort bedroeg 15,1% in 2009 en is omgezet in 2016 in een overschot van 3,9%. Een spectaculaire prestatie, aldus Moscovici. Hij stelt de EU-ministers van Financiën voor de procedure voor buitensporige tekorten voor Griekenland te sluiten. Wat voor de Grieken resteert is een extreem omvangrijke staatsschuld van rond de 177% bbp en daar komen ze de eerste decennia nog niet vanaf. In de EU hebben alleen Frankrijk, Spanje en het Verenigd Koninkrijk nog een overmatig begrotingstekort.

De dagen zijn geteld voor auto’s met benzine of dieselmotoren. Vanaf 2024 is het rijden in een elektrische auto goedkoper dan vervoer per wagen met verbrandingsmotoren. Vanaf 2035 worden personenauto’s op benzine of diesel helemaal niet meer gemaakt. Dat voorspelt ING in een rapport over de automarkt. Onderzoekers van de bank voorzien de komende jaren een forse afname van de kosten en de verbetering van prestaties van batterijpakketten, terwijl strengere emissie-eisen verbrandingsmotoren flink duurder zullen maken. Een elektrische Volkswagen Golf met een actieradius van 500 kilometer kan daardoor vanaf 2028 goedkoper zijn dan zijn evenknie op fossiele brandstof. Worden ook onderhoudskosten en de prijs van brandstof en elektriciteit meegenomen in de rekensom, dan is elektrisch rijden bij een gemiddelde afstand van 15.000 kilometer per jaar in 2024 al goedkoper dan fossiele voortstuwing. De opkomst van elektrische rijden is een bedreiging voor de Europese auto-industrie, denkt ING. Europese autofabrikanten blinken uit in het zelf bouwen van efficiënte, maar ingewikkelde verbrandingsmotoren, terwijl aan de veel simpelere elektrische motoren vaak in zijn geheel extern worden ingekocht. De bank voorziet dat Aziatische en Amerikaanse makers van batterijen en elektromotoren in het voordeel zijn en zullen proberen een flink deel van de markt naar zich toe zullen proberen te trekken.

Autofabrikant Daimler, het moederbedrijf van Mercedes-Benz, heeft tussen 2008 en 2016 ruim een miljoen diesels verkocht die meer broeikasgassen uitstoten dan is toegestaan. Dat blijkt volgens de Süddeutsche Zeitung uit een onderzoek van justitie in Duitsland. Justitie verdenkt Daimler ervan twee soorten automotoren te hebben gemanipuleerd om schoner voor de dag te komen in testen. Aanklagers deden in mei invallen bij kantoren van Daimler in het kader van een onderzoek naar mogelijke fraude met de uitstootgegevens van dieselauto’s. Ook worden twee personen strafrechtelijk onderzocht. Daimler zegt tegen de Duitse krant mee te werken aan het onderzoek. De autobouwer vreest niet voor intrekking van de goedkeuring voor de betreffende auto’s. Een analist van Bankhaus Metzler schat dat het repareren van de auto’s een half miljard euro kan kosten. ,,De vraag is of ze de regels bewust hebben gebroken of ze te veel hebben opgerekt.” Autofabrikanten liggen onder een vergrootglas sinds in 2015 aan het licht kwam dat Volkswagen op grote schaal geknoeid heeft met uitstootgegevens. Miljoenen dieselauto’s bleken voorzien van sjoemeltechnologie voor tijdens testen. Daardoor hebben auto’s vele malen meer broeikasgassen uitgestoten dan gedacht. Volkswagen reserveerde miljarden euro’s voor de nasleep van het schandaal.

De Verenigde Staten overwegen strafmaatregelen te nemen tegen kleine Chinese banken en bedrijven die zaken doen met Noord-Korea. Dat gebeurt mogelijk al binnen enkele weken, waarschuwden twee Amerikaanse regeringsbronnen. De Amerikaanse sancties zouden volgens een van de bronnen in eerste instantie gericht zijn tegen zogenoemd ,,laaghangend fruit”, zoals kleine financiële instellingen. De VS zouden niet van plan zijn om direct sancties op te leggen aan grote Chinese banken. De VS willen dat Peking harder optreedt om het nucleaire- en raketprogramma van buurland Noord-Korea aan banden te leggen. ,,De president verliest zijn geduld met China”, zei een van de bronnen. De timing en omvang van de maatregelen zou dan ook vooral afhangen van de Chinese opstelling met betrekking op Pyongyang. Een van de functionarissen kondigde aan dat er een ,,agressievere benadering komt bij het sanctioneren van Chinese entiteiten”. Dat zou al gebeuren in de ,,niet al te verre toekomst”. Het Witte Huis wilde niet reageren. Het Chinese ministerie van Buitenlandse zaken benadrukte dat Peking zich verzet tegen het eenzijdig opleggen van sancties door landen. Een woordvoerder van het departement stelde dat de Verenigde Naties betrokken moeten zijn bij het opleggen van strafmaatregelen. De zegsman wees erop dat China VN-resoluties volledig heeft uitgevoerd. Eerst Chinese steun zoeken om dergelijke resoluties door de Veiligheidsraad te krijgen en het land vervolgens unilateraal sancties opleggen komt volgens hem neer op ,,het in de steek laten van je weldoener als je doel is bereikt”.

Pauline Valkenet schrijft dat JPMorgan Chase-ceo Jamie Dimon felle kritiek heeft geuit op de Amerikaanse president Donald Trump en diens economisch beleid. Hij noemde het ’haast gênant om een Amerikaanse burger te zijn als je de wereld rondreist’. In een gesprek met analisten klaagde Dimon dat Amerikanen met ’stom gedoe’ te maken hebben door de overheid.

DFT: Buitenlandse investeerders zijn negatief over een plan van minister Kamp (Economische Zaken) om Nederlandse bedrijven een jaar bedenktijd te geven bij een vijandig overnamebod. De Angelsaksische vermogensbeerders Schroders, Aberdeen, Franklin Templeton en Jupiter hebben Kamp in brieven opgeroepen zijn plan niet door te zetten, meldt de zakenkrant Financial Times. Zij denken dat het voornemen van de minister de Nederlandse economie hen financieel gaat schaden. Het toont de hebzucht en het kortetermijndenken van het kapitalisme aan. Ik vind dat we daar niet aan mee moeten werken en dat de EU daar geen medewerking aan moet geven. Kamp heeft dit jaar een actieve rol gespeeld bij het beschermen van de Nederlandse verffabrikant AkzoNobel tegen de overnameplannen van het Amerikaanse PPG Industries. De bewindsman was eind vorig jaar ook tegen de overname van PostNL door het Belgische Bpost. Vervolgens ging het samengaan van beide postbedrijven niet door. Het ministerie van Economische Zaken stelt in een reactie dat de besluitvorming over het plan van Kamp niet is afgerond en zal worden besproken met alle belanghebbenden. Dat laatste verontrust mij. Beleggers en investeerders willen maar een ding en dat is inkomsten genereren. Maar er staat veel meer op het spel: de positie van de factor arbeid, de werkgelegenheid van de werknemers en de positie van het bedrijfsleven in Nederland en in de EU. Kijk heel goed naar de gevolgen voor de langere termijn.

Slotstand indices dd 14 juli 2017; week 29: AEX 521,07; BEL 20 3902,78; CAC-40 5235,31; DAX 30 12.631,72; FTSE 100 7378,39; SMI 9034,57; RTS (Rusland) 1044,27; DJIA 21637,74; NY-Nasdaq 100 5838,083; Nikkei 225 20118,86; Hang Seng 26.359,38; All Ords 5808,70; SSEC 3,222.417; €/$ 1,147; goud $1228,40; dat is €34.403,20 per kilo; 3 maands Euribor -0,331% (1 weeks -0,379%, 1 mnds -0,379%), 10 jarig Nederlandse Staat 0,697%; 10 jaar VS 2,3055%. 10 jaar Duitse Staat 0,574%. Een liter diesel hier aan de pomp €1,119.

Dit bericht is geplaatst in Financieel/economisch. Bookmark de permalink.