UPDATE12112016/350 de EU heeft in haar grondbeginselen opgenomen dat zij een vrijemarkteconomie zal zijn

Ik begin dit blog niet met de fabelachtige overwinnaar van de presidentsverkiezingen en de inauguratie van Donald Trump op 20 januari aanstaande tot de 45ste President van de Verenigde Staten, maar met een aantal uitspraken van de 90-jarige republiekeinse econoom: Alan Greenspan, die van 11 augustus 1987 tot en met 31 januari 2006 voorzitter van het Federal Reserve System en van de Federal Open Market Committee.was. Volgens hem zal de rente op termijn vanzelf terugkeren naar het historische gemiddelde van 4% tot 6%. Een oplopende inflatie zal deze trend in gang zetten, zo verwacht de voormalig voorzitter van de Federal Reserve. In een interview met Bloomberg zegt hij dat de rente op Amerikaanse 10-jaars leningen (laatste notering van deze week 2,159 tegen een week geleden op 1,7879, bij een oplopende inflatie heel snel kan stijgen. Greenspan zegt nu al tekenen te zien van een oplopende inflatie, waarmee uiteindelijk een einde zal komen aan een tijdperk van extreem lage rentes. “Er is maar één richting waarin de rente op lange termijn kan bewegen en dat is omhoog.” Dat is een gevaarlijke ontwikkeling, want bij een oplopende rente en een daling van de obligatiekoersen zullen beleggers minder bereid zijn de Amerikaanse tekorten te financieren. Ook merkt Greenspan in het interview op dat in verschillende Westerse landen de productiviteit amper groeit, wat volgens hem het gevolg is van een steeds duurdere verzorgingsstaat. Lees verderop in dit blog over de bijgestelde economische ramingen, waarmee de Europese Commissie deze week naar buiten trad. Somberen, somberen, somberen.

Bloomberg: Hoe lang kan de bull market in staatsobligaties nog doorgaan en wat zal de bubbel laten knappen? Greenspan: Het kan wel eens zo zijn dat we in de vroege fase zitten van een versnellende inflatie. Dat kan de trigger zijn. Maar het is een zeer ongebruikelijke obligatiemarkt, we hebben nog nooit eerder zoiets meegemaakt met zo’n lage rente voor een dergelijk lange periode. De rente is zelfs nog nooit eerder zo laag geweest als nu. Het gevolg daarvan is dat we geen historisch voorbeeld hebben over hoe we hiermee om moeten gaan. We kunnen alleen maar zeggen dat er maar één richting is waarin de markt zich op lange termijn kan bewegen, dat is omhoog.

Even over de verkiezingen: Welke opties heeft de nieuwe president voor de economie? Wat kan de nieuwe president nog doen, gezien de staat van de economie en de balans van de Amerikaanse overheid. Ze moeten eerst vaststellen wat de problemen zijn van de economie. Als je dan luistert naar de debatten, zowel in de voorverkiezing als in de verkiezing, dan zien we dat niemand de fundamentele problemen adresseert. Dat heb ik overigens al vaker gezegd in dit soort programma’s. De ongedekte verplichtingen beknellen de besparingen en daarmee uiteindelijk ook de investeringen. Dat is de grootste reden waarom de productiviteit zo vlak is. Niet alleen in de VS, maar in de hele ontwikkelde wereld.

Tot op heden hebben we altijd meer en meer en meer kunnen lenen. Wanneer stopt dit? Wat kan ervoor zorgen dat we dit pad niet meer kunnen volgen? Het kan bijzonder lang doorgaan, totdat diegene die het geld aan ons uitlenen in opstand komen. Daar zie ik nu nog geen signaal van, maar als de vroege fase van inflatie die zich nu ontwikkelt doorzet, dan kun je vrij snel een zeer grote verschuiving weg van de uitzonderlijk lage rente op 10-jaars leningen zien. Ik denk dat die uiteindelijk richting de 3%, 4% of 5% kan gaan. Dat is wat de rente historisch gezien geweest is, niet alleen de afgelopen honderden jaren, maar ook de duizenden jaren. Dit is een uitzonderlijke periode waarin de rente enkel en alleen laag gehouden is vanwege het feit dat overheden een set omstandigheden in werking hebben gesteld. Dit kan niet eeuwig doorgaan.

Een hogere rente en een hogere inflatie, wanneer wordt dit een probleem? Historisch gezien was 4 tot 5 procent normaal, is dat nu een probleem? Het is een probleem omdat je van het huidige niveau naar 4 tot 5 procent gaat. Als je nu alle schulden van de afgelopen vijf tot tien jaar kunt wegstrepen en met 5 procent zou beginnen, dan zou dat kunnen. Maar er is een hele reeks aanpassingen die pas sinds 2008 hebben plaatsgevonden en die omgekeerd zullen worden. En dat gaat niet lukken zonder problemen. In feite geeft Greenspan geen richting aan welk beleid moet worden uitgevoerd om uit deze monetaire chaos te geraken zonder in financiële problemen verstrikt te raken.

De ratificering van het Verdrag met Oekraïne mag Rutte baren zorgen, maar de problemen voor president Porosjenko zijn groter. De EU heeft dit Associatieverdrag gesloten met de eis dat de corruptie in Oekraïne krachtdadig zou worden aangepakt. Ja, zeiden de Oekraïners dat gaan wij aanpakken. Maar de deskundigen die daarvoor door het Westen werden aangetrokken, verdwenen een voor een weer van het toneel. Het was al langer bekend dat Porosjenko met twee agenda’s werkte: een Europese en een Oekraïense. We hadden het al kunnen weten dat de president de ‘criminele bendes de hand boven het hoofd hield. En dat werd deze week weer eens bevestigd toen de zwaar teleurgestelde Michail Saakasjvili zijn functie als gouverneur van het Oekraïense Odessa neerlegde. Het lukte hem niet om een einde te maken aan de corruptie in Odessa, omdat Porosjenko de corruptie niet aanpakt. Saakasjvili werd anderhalf jaar geleden door Porosjenko zelf aangesteld als gouverneur. Odessa moest een voorbeeld worden voor de rest van het land in de strijd tegen corruptie. Saakasjvili moest daar een leidende rol in spelen en gezien de ambitieuze hervormingen die hij in Georgië doorvoerde, leek hij een logische keuze. Hij verzamelde professionele hervormers om zich heen, maar dat mocht niet baten. Na anderhalf jaar gouverneurschap heeft Saakasjvili amper iets bereikt. De hervormingen die hij probeerde door te voeren keer strandden keer op keer op verzet van de burgemeester van Odessa, Gennadi Troechanov. Hij is lid van de partij van ex-president Viktor Janoekovitsj die in 2014 Oekraïne ontvluchtte vanwege protesten. Een voorbeeld is de aanleg van een nieuwe snelweg in de regio. Voor de aanbesteding daarvan was slechts één kandidaat: het bedrijf van burgemeester Troechanov. President Porosjenko zou volgens Saakasjvili niets gedaan hebben aan deze corrupte praktijken. “Hij heeft geen vinger uitgestoken”, zegt Saakasjvili. Vorig jaar kregen minister van binnenlandse zaken Arsen Avakov en Saakasjvili ruzie over hervormingen die volgens Saakasjvili niet van de grond kwamen in Oekraïne. De woordenwisseling liep hoog op en uiteindelijk gooide Avakov een glas water in het gezicht van Saakasjvili. Michail Saakasjvili zet zijn strijd tegen de corruptie voort. Hij heeft aangekondigd een nieuwe politieke partij op te gaan richten. “Ik zal mijn strijd tegen corruptiebendes voortzetten. Ik geef niet op.” Hij wil ‘zo snel mogelijk op een vreedzame wijze dat er’ vervroegbare parlementsverkiezingen worden uitgeschreven. Hij wil de politieke elite, de boeven, gaan hervormen. Hij gaat met zijn partij volksvertegenwoordigers in het parlement brengen die niet de belangen behartigen van de bestaande politieke partijen, de oligarchen of hun eigen financiële belangen, maar die van hun vaderland. Ik geef niet op. Hij bekritiseerd de huidige president, de chocoladefabrikant, Petro Porosjenko omdat hij van twee walletjes eet: die van de Westelijke leiders, die hij naar hun mond praat en tegelijkertijd de corruptie van de olichargen en ‘vriendjes op strategische posities, toestaat. In ieder geval niet hard aanpakt. Porosjenko heeft het ontslag van de gouverneur geaccepteerd. Grijpt Europa hier nu in of kijkt Brussel de andere kant op. De twijfels die er reeds waren over de aanpak van de diepgewortelde corruptie in Oekraïne, worden door het vertrek van de gouverneur van Odessa en de onderbouwing van zijn ontslagbrief leggen het beleid van president Porosjenko, steun verlenen aan de corruptie-bendes, bloot. Als de positie van Porossjenko niet stevig wordt aangepakt door de EU-regeringsleiders door de ratificering van het Associatieverdrag EU/Oekraïne niet wordt stilgelegd, wordt dat de zoveelste blunder van het politieke beleid van de EU. In eigen huis heeft premier Rutte, met veel tegenzin van de Tweede Kamer, toestemming gekregen om nog zes weken op zoek te gaan in Brussel naar een oplossing voor aanpassing van de tekst van het associatieverdrag met Oekraïne. Vorige week vroeg Rutte de Kamer al om uitstel tot half december als de Europese regeringsleiders elkaar ontmoeten, om verder te onderhandelen. Een meerderheid gaat daarmee akkoord. D66-Kamerlid Verhoeven zei dat hij akkoord gaat met zes extra weken. “We zien dan wel weer waar hij mee komt”, aldus de D66’er. Rutte gaf toe dat hij al voor het raadgevende referendum meer had moeten doen om het “geopolitieke” belang ervan beter te benadrukken. Ook zei hij dat het een terecht verwijt is dat de oplossing voor de impasse die na de volksraadpleging is ontstaan veel te lang op zich laat wachten. Een motie van wantrouwen haalde het niet, maar de premier kreeg wel forse kritiek tijdens het debat aan zijn adres. Partij voor de Dieren-leider Thieme waarschuwde dat het niet aan de premier is om te bepalen wat een ‘nee’ betekent. Ook SP-Kamerlid van Dijk benadrukte dat er naar het volk geluisterd moet worden. CDA-leider Buma zei in het debat dat hij tegen referenda is, maar dat de uitkomst van dit referendum wel gerespecteerd moet worden. “De democratie is geen speeltuin”, aldus Buma. Volgens hem is het oneerlijk om de uitkomst van een referendum alleen te respecteren als het je uitkomt. Premier Rutte vroeg Buma het kabinet te steunen, maar de CDA’er antwoordde dat hij niet verwacht dat het kabinet met een goede oplossing komt.

Met het aanstellen van financieel topman Kees van Dijkhuizen als nieuwe baas van ABN AMRO heeft minister van Financiën Jeroen Dijsselbloem zijn zin gekregen. Het kabinet wilde als opvolger van Gerrit Zalm geen internationaal gelouterde zakenbankier, maar een maatschappelijk geworteld figuur, met gevoel voor politieke verhoudingen. Jarenlang was van Dijkhuizen topambtenaar op de ministeries van Economische Zaken en Financiën. De laatste vijf jaar van zijn ambtelijke carrière was hij Thesauriër-Generaal, oftewel schatkistbewaarder. De toezichthouder moet nog wel akkoord gaan met de benoeming. Wilde uitspattingen kleven hem niet aan. En dat was precies de bedoeling, met een financiële sector die de handen van het publiek nog steeds niet op elkaar krijgt. Dijsselbloem zou zich intern zelfs hebben laten ontvallen dat hij ‘geen tweede Hamers’ wilde als topman van ABN AMRO, meldde het Financieele Dagblad op basis van bronnen bij de staatsbank. Daarmee wordt verwezen naar ING-topman Ralph Hamers, die de kranten vooral haalt met het verhogen van zijn salaris en het ontslaan van duizenden medewerkers. Van Dijkhuizen kwam vorig jaar heel even in het nieuws, toen De Volkskrant ontdekte dat hij een van zijn nevenfuncties niet op de website van de bank vermeld had. Van Dijkhuizen is namelijk bestuurslid bij de Stichting Bewind, de financiële holding van koning Willem-Alexander en leden van de koninklijke familie. De stichting houdt onder meer toezicht op het vermogen en de erfenissen van de Oranjes. Openbaar melden zou niet gedaan zijn vanwege ‘de hoge sensitiviteit (gevoeligheid)’, zei Van Dijkhuizen in een reactie. Hij werd destijds gedekt door Dijsselbloem, die hem nu dus ook de topfunctie bij ABN Amro bezorgt.

De peilingen in de VS hebben er fors naastgezeten: niet de gedoodverfde democratische presidentskandidaat Hillary Clinton, maar de alom afgewezen republikein Donald Trump kreeg minder stemmen dan Clinton maar hij kreeg wel meer kiesmannen achter zich. Bij deze verkiezingen werd niet de 45e President van de VS gekozen maar de kiesmannen die op 19 december aanstaande de volgende president van de VS kiezen. Het is een formele zaak maar kiesmannen hebben niet de plicht om de presidentskandidaat te kiezen van de Staat die ze vertegenwoordigen. Theoretisch is het nog mogelijk dat in een staat Trump de meeste kiesmannen heeft, maar dat een of meerdere kiesmannen toch op Clinton hun stem uitbrengen. Maar de achterstand in kiesmannen is Clinton 228 en Trump 279, bij een meerderheid van 270 van de 538 kiesmannen. De opkomst was 55,6% van de kiesgerechtigden. Reacties op de de overwinning van Donald Trump zorgt voor een schokgolf op het politieke wereldtoneel. ‘De wereld vergaat niet, maar wordt wel een stuk gekker’, reageert de Duitse minister van justitie, Heiko Maas. Bij de PVV is de uitslag reden voor een feestje. Uitbundig zegt Geert Wilders “ook wij Nederlanders zullen ons land terugveroveren!” op Twitter, waar hij de uitslag ‘een revolutie!’ noemt. Tegen Trump zegt hij ‘Uw overwinning is belangrijk voor ons allemaal!’. De PVV-leider ziet overeenkomsten tussen zichzelf en Trump. Beide danken ze hun populariteit aan ontevreden kiezers die zich niet vertegenwoordigd voelen. Ook de PVV-fractievoorzitter in de Eerste Kamer, Marjolein Faber, was dolgelukkig. “Wat een geweldig nieuws! Het volk heeft gesproken!”: belangrijke swingstaten als Florida, Michigan en Ohio gingen naar Trump. Een groot aantal wereldleiders hebben Donald Trump gefeliciteerd met zijn overwinning. Ook de Russische president Poetin stuurde een felicitatietelegram. Hij spreekt daarin de wens uit dat hij en Trump kunnen samenwerken en de relatie tussen Rusland en de VS kunnen verbeteren. Poetin wil met Trump afspraken maken om internationale problemen op te lossen en te werken aan de ‘mondiale veiligheidsuitdaging’. De aanpak van het conflict in Syrië is volgens hem een eerste test. De samenwerking moet gebeuren op basis van gelijkwaardigheid en respect, schrijft hij. “Dat is in het belang van de Verenigde Staten, Rusland en de hele wereld.” Ook China vindt het belangrijk dat de relatie met de Amerikanen goed blijft. President Xi Jinping heeft met Trump gebeld en gezegd veel belang te hechten aan de Chinees-Amerikaanse relatie. “Ik kijk ernaar uit om met jou samen te werken om de beginselen van het conflictloze, wederzijdse respect en de win-winsamenwerking overeind te houden”, zei Xi Jinping tegen Trump. Ook vanuit Brussel zijn gelukswensen naar Trump gestuurd. De voorzitter van de Europese Raad, Donald Tusk, en Jean-Claude Juncker, die de Europese Commissie voorzit, hebben Trump uitgenodigd voor een VS-EU-top. Ze willen daar afspraken maken over het gezamenlijke beleid voor de komende jaren. Problematisch is dat Trump vrijwel geen kennis bezit over Europa en de Europese Unie. Hij ziet het nut niet in van de NAVO en al helemaal niet omdat de Europese Leden van de NAVO al decennia lang niet hebben voldaan aan hun financiële verplichtingen en meegelift hebben op de militaire investeringen van de VS. De ministers van Buitenlandse Zaken van de EU komen waarschijnlijk aanstaande zondag in Brussel bijeen om de gevolgen van de verkiezing van Trump voor de trans-atlantische samenwerking te bespreken. Dat gebeurt op initiatief van de Duitse minister Steinmeier. De voorzitter van het Europees Parlement, Martin Schulz, zei verrast te zijn door de uitslag van de verkiezingen. “Ik had echt rekening gehouden met een overwinning voor Hillary Clinton. Maar dit is een ‘brexitnacht’ in Amerika, wat hij daarmee ook moge bedoelen.” Volgens Schulz is het een rebellie tegen de gevestigde politiek. En ik vrees dat het dat ook is: een machtsgreep naar rechts. Schulz stelt dat ‘het moeilijker zal worden om met de VS samen te werken.’ De parlementsvoorzitter onderstreepte de vergaande economische en politieke samenwerking tussen de EU en de VS. ‘De EU is vastbesloten die relatie te behouden. We hopen dat dat ook geldt voor de toekomstige Amerikaanse president.’ “In Brussel werd nauwelijks rekening gehouden met een overwinning voor Trump”. De NATO maakt zich grote zorgen over de toekomstige positie van de Amerikanen binnen de NATO. Het bondgenootschap is volgens de Republikein “niet meer van deze tijd”. Trump zei begin april op een campagnebijeenkomst in Racine (Wisconsin) dat NAVO-bondgenoten van de Verenigde Staten het nalaten om hun deel van de kosten te betalen. “Of ze betalen alsnog, inclusief de tekorten uit het verleden, of ze stappen uit het verbond.” “Als de NAVO daardoor uit elkaar valt, dan valt de NAVO maar uit elkaar”, liet Trump weten. Minister Hennis van Defensie ondersteunde de stellingname van Trump: natuurlijk moeten wij zelf onze broek ophouden. Trump zei eind maart al tegen de The New York Times open te staan voor het oprichten van een alternatieve organisatie, die zich bezig zou moeten houden met het bestrijden van terrorisme. Ook liet de president zich negatief uit over de relatie van de Verenigde Staten met Saudi-Arabië. Het land zou volgens hem niet voldoende betalen voor Amerikaanse bescherming. Ondanks de harde woorden aan het adres van buurland Mexico en de Mexicanen, heeft de Mexicaanse president Pena Nieto na Trump’s zege gezegd dat hij de samenwerking met de VS wil intensiveren, “op basis van wederzijds respect”. Trump zei tijdens zijn campagne keer op keer dat hij van plan was een muur te bouwen langs de Amerikaans-Mexicaanse grens, om illegalen tegen te houden. Trump voegde daaraan toe dat hij de Mexicanen voor de kosten van de bouw zou laten opdraaien. “Betalen voor een muur is niet wat wij voor ogen hebben”, zei de Mexicaanse minister van Buitenlandse Zaken op de tv. Maar ze voegde eraan toe dat de Mexicaanse regering in de afgelopen maanden voortdurend contact heeft gehouden met campagnemedewerkers van Trump om zaken af te stemmen. De Duitse bondskanselier Merkel heeft Trump ook gefeliciteerd. Zij heeft hem aangeboden om nauw te samenwerken en ze wees Trump op de verantwoordelijkheid die de Verenigde Staten hebben op het wereldtoneel. Op diplomatieke wijze verpakte Angela Merkel haar zorgen in een hartelijke boodschap. De Duitse bondskanselier biedt Trump haar nauwe samenwerking aan op basis van ‘gedeelde waarden als respect voor menselijke waardigheid ongeacht afkomst, geslacht of religie’. Andere Duitse politici gaven blijk van hun gemengde gevoelens. De Duitse minister van Defensie noemde de overwinning een ‘grote schok’ en de verkiezingsuitslag ‘een stem tegen Washington en tegen de gevestigde orde’. Marine Le Pen stuurde bijna anderhalf uur voordat de uitslag bekend werd gemaakt al een bericht: Félicitations au nouveau président des Etats-Unis Donald Trump et au peuple américain, libre ! MLP. Jean-Marc Ayrault, de Franse minister van Buitenlandse Zaken, is een stuk minder enthousiast. Trump betekent volgens hem meer onzekerheid voor de Franse politiek. Zijn overwinning noemde hij ‘een waarschuwing voor Europa’. Europese politici moeten volgens hem meer aandacht besteden aan de boodschap van Trump-stemmers. “Een deel van de kiezers voelt zich in de steek gelaten”. “Europa kan niet treuzelen na de Brexit, en na de verkiezing van Trump en alle vragen die dat met zich meebrengt. Europa moet de handen meer ineen slaan, actiever zijn en offensiever, al is het alleen maar om zichzelf te verdedigen.” Voordat Theresa May deze zomer aantrad als premier, bekritiseerde ze Trump vanwege zijn plan om moslims uit de Verenigde Staten te weren. ‘Verdelend, onbehulpzaam en fout’, vond May toen. Zijn opmerking dat sommige delen van Londen zó geradicaliseerd zijn dat de politie er niet meer durft te komen, deed ze af als ‘onzin’. “Het laat zien dat hij niet begrijpt wat er in Groot-Brittannië gebeurt.” Maar nu de Britten op het punt staan de Europese Unie de rug toe te keren, slaat May een opvallend mildere toon aan. Ze liet weten dat haar land en de VS ‘sterke partners blijven in handel, veiligheid en defensie’. “Groot-Brittannië en de Verenigde staten hebben een solide en speciale relatie gebaseerd op vrijheid, democratie en ondernemerschap. Ik kijk uit naar de samenwerking met Donald Trump om de veiligheid en welvaart van onze landen te waarborgen.” De Waalse deelregering reageerde scherp: “”Er breken donkere tijden aan.” De Belgische premier Charles Michel heeft, nadat hij Trump had feliciteerd, zijn bezorgdheid geuit over de vrede, de veiligheid en de stabiliteit in de wereld. De Belgische minister van Buitenlandse Zaken Didier Reynders hoopt dat Amerika niet op zichzelf zal terugplooien, een tendens die hij ook in Europa en zelfs in eigen land ziet. “Wanneer Le Pen Trump feliciteert, is alles gezegd. Er breken donkere tijden aan”, tweette Waals minister-president Paul Magnette. Ook Rudy Demotte, minister-president van de Franse gemeenschap, reageerde via Twitter: “Walgelijk: de VS lijkt zich in een rampzalig avontuur te storten”. Groen(links)-voorzitster Meyrem Almaci ziet de overwinning van Trump als slecht nieuws voor de wereld, de economie en het klimaat.

De EU kan volgens hem een leidende rol in de wereld spelen door verder te integreren. De christendemocraten, sociaaldemocraten en Groenen zijn dezelfde mening toegedaan. Het Front National, de PVV, de AfD en UKIP verwelkomden de overwinning van Trump. Ook zij beschouwen Trumps komst naar het Witte Huis als een opsteker voor hun partijen in Europa. Wat wij deze week geleerd hebben is dat de Amerikaanse kiezer geen problemen heeft gehad met de schuttingtaal die Trump maandenlang heeft gesproken, geen boodschap heeft gehad, net zomin als zondigen tegen de politieke correctheid. Ik vrees dat zijn, rechtse, beleid ook zal doordringen tot de Europese politiek in Brussel en bij de EU-lidstaten. Hij heeft al meerdere malen laten blijken dat hij weinig opheeft met vrijhandelsverdragen. Het is dan ook de vraag of hij nog verder wil onderhandelen over TTIP. Voor wat betreft het Klimaatverdrag van Parijs kan hij pas na 3 jaar uitstappen.
Europese politici moeten meer aandacht gaan besteden aan de boodschap van de Trump-stemmers. “Een deel van de kiezers voelt zich in de steek gelaten”. “Europa kan niet treuzelen na de Brexit, en na de verkiezing van Trump en alle vragen die dat met zich meebrengt. Europa moet de handen meer ineen slaan, actiever zijn en offensiever, al is het alleen maar om zichzelf te verdedigen. S&P pleegt de aanname dat de krachtige politieke instituties in de Verenigde Staten de onvoorspelbaarheid van de onervaren president Donald Trump waarschijnlijk in goede banen kunnen leiden. Dat stelde kredietbeoordelaar Standard & Poor’s. De keuze voor Trump vergroot de onzekerheid rond de Amerikaanse economie, aldus S&P. Het ratingbureau houdt zich echter vast aan het verschil tussen campagneretoriek en echte beleidsvoorstellen. Daarbij verwacht het bureau dat de ‘checks and balances’ in het politieke systeem grote uitwassen in het beleid kunnen voorkomen. Op het gebied van immigratie en handel voorziet S&P geen maatregelen die de groei van de Amerikaanse economie ernstig zullen schaden. S&P handhaaft zijn oordeel over de kredietwaardigheid van de VS, die bij het bedrijf op AA+ staat. Dat is één stap onder het hoogst haalbare predicaat, AAA, dat Nederland heeft.

Het beleid van Trump zal waarschijnlijker nationalistischer worden als het onder Obama was. Na de verkiezingswinst van Donald Trump zijn er twijfels ontstaan over de min of meer aangekondigde renteverhoging van de FED. De grootste crediteur van onroerendgoedmagnaat Donald Trump is de Deutsche Bank. Dit meldt de economische krant Das Handelsblatt. Trump is als zakenman nog al eens failliet gegaan en dat schrikt geldschieters af. Tal van Amerikaanse banken zoals Citigroup en JP Morgan, zouden Trump op afstand houden, maar de Deutsche Bank omschrijft het Handelsblatt als ,,de trouwe bank van de toekomstige president”. Amerikaanse media schatten dat de tot president gekozen magnaat voor zeker 100 miljoen dollar in het krijt staat bij de bank uit Frankfurt. Dat zou een derde van de totale schuld van Trumps imperium inhouden. Deutsche Bank is in Amerika in tal van conflicten verwikkeld. Zo hangt de bank een boete van vele miljarden boven het hoofd wegens laakbare praktijken met hypotheken. Het is ongewenst dat de president van de VS grote financiële verplichtingen heeft bij een Duitse bank, die in de problemen zit. Zo wie zo zou de combinatie van projectontwikkelaar en president niet mogelijk moeten kunnen zijn.

Overwegingen bij de komst van een nieuwe bewoner van het Witte Huis, door Menno Tamminga De oplossingen van Trump zoekt hij in het opstarten en onderhoud plegen in de Amerikaanse infrastructuur als met het wegenstelsel, inclusief bruggen en rioloen. Tenminste als het Congres daarvoor de nodige gelden beschikbaar stelt. Wedden dat Donald Trump zijn verkiezingsprogramma niet heeft laten doorrekenen door het Amerikaanse equivalent van het Centraal Planbureau? In Nederland zou hij zich dan buiten de politieke discussie plaatsen. Hier zien de meeste partijen het rapportcijfer van het CPB als een keurmerk. Trump niet. In zijn overwinningsspeech kondigde hij plompverloren aan dat de economische groei onder president Trump zal verdubbelen. Hoe doet ‘ie dat? Door schulden te maken, nog meer schulden en daarna nog meer schulden. De politicus Trump is geen ideoloog zoals wij die gewend zijn. Hij heeft een stel overtuigingen en vuistregels. Daarmee moet de VS het doen. Van huis uit is hij een projectontwikkelaar. Schulden waren zijn levensader. Dat blijft zo, ook in het Witte Huis. En daar moeten we het mee doen. Moeten we daar blij mee zijn en waarom? Om die vraag te beantwoorden is het zinvol om de vergelijking te trekken tussen 1980 en nu. In 1980 won Ronald Reagan (Republikein) de verkiezingen. Zijn presidentschap markeerde het eind van de naoorlogse periode waarin de overheid een steeds grotere (economische) rol was gaan spelen. Ambtenaren waren niet de oplossing, zij waren het probleem, poneerde Reagan. Liberalising was het nieuwe credo. Weg met die regels tegen economische machtsconcentraties. Tegen speculatie in de financiële wereld. In 1980 was de economie belabberd, de rente op kredieten liep al snel richting 20% en de VS voelden zich een gevangene van oliekartel OPEC. De economische groei schoot omhoog. En waar staan we nu na 35 jaar neo-liberaal beleid? En nu? De banengroei is gezond, werkloosheid daalt, de VS zijn zelfvoorzienend in energie, de rente is ultralaag en de VS beschikken over de technotijgers van onze tijd: Apple, Google, Facebook, Amazon. Een fiks deel van de Trump-aanhang die vroeger misschien op een Democraat zou stemmen, mist hoop. Hoop op banen met een beter inkomen. Hoop dat hun kinderen het beter zullen hebben dan zijzelf. De trends in de economie en de samenleving (duurder onderwijs, duurdere zorg, banen vretende automatisering, afnemende vakbondsmacht) werken in het nadeel van al diegene die zonder werk thuis zitten: de boze witte mannen? Lees Poorer than their parents, een rapport uit augustus van de denktank van adviesbureau McKinsey. De elite-adviseur van de ondernemers. Een van de uitkomsten: 81% van de Amerikaanse huishoudens kampt sinds 2005 met een stagnerend of dalend inkomen. Het is een mondiale trend. In Nederland is het 70% van de huishoudens. De meeste hebben alleen dankzij overheidssubsidies een hoger beschikbaar inkomen. Wie zijn met name de klos? Niet alleen de werknemers met een lage opleiding.

Ariëtte Dekker interviewt Bas van Bavel (Breda, 1964), hoogleraar sociale en economische geschiedenis aan de Universiteit Utrecht. De geschiedenis leerde van Bavel dat iedere vrijemarkteconomie na een periode van welvaart steevast ten onder gaat. De onze zal het ook zo vergaan, voorziet hij. „Als de markt dominant wordt, ontstaat er een race to the bottom.” Van de naoorlogse westerse samenleving, met relatief grote gelijkheid tussen bevolkingsgroepen, zal weinig overblijven. Binnen enkele decennia zal een groot deel van de bevolking haar politieke en economische vrijheid kwijtraken, stelt prof van Bavel in zijn recentelijk verschenen boek The Invisible Hand?. Hij betoogt hij dat maatschappijen die de vrijemarkteconomie omarmen op de lange duur geen ongebreidelde welvaartsgroei tegemoetzien, maar eindigen in een scherpe tweedeling, met de ondergang tot gevolg. De onderzoeksgroep waaraan Van Bavel leiding geeft, werkte vijf jaar lang met zes man aan verschillende deelonderzoeken met als eindresultaat dit boek, waarin de economieën van Irak in de zesde tot de elfde eeuw, van Italië in de elfde tot de zestiende eeuw en van De Lage Landen in de dertiende tot de achttiende eeuw worden geanalyseerd. Dit zijn volgens Van Bavel de meest pregnante voorbeelden van de weinige echte markteconomieën die er zijn geweest. Uit het onderzoek blijkt dat de welvaartsontwikkeling van deze gebieden steeds een vergelijkbaar cyclisch patroon volgt. Van Bavel doet in zijn boek ook voorspellingen voor de huidige westerse economie. En die zijn somber. <citaat> Wij leven in een tijd waarin voetstoots wordt aangenomen dat de markt het enige legitieme mechanisme is om de economie te ordenen. Er heerst een geloof dat wij allemaal op weg zijn naar een eindbestemming, de moderne samenleving, waarin wij in vrijheid leven en waarin de vrije markt economische groei en welvaart brengt. Maar aan die overtuiging lag helemaal geen wetenschappelijk bewijs ten grondslag. We wisten volstrekt niet of die vrije markt in het verleden wel welvaart en voorspoed had gebracht.” ……. Dat hebben we heel scherp gedefinieerd. Bepalend is niet of de eindproducten vrij verhandelbaar zijn, want dat is in heel veel samenlevingen het geval, maar of grond, arbeid en kapitaal – zeg maar de bouwstenen van de samenleving – via de vrije markt uitgewisseld worden.” Uit ons onderzoek blijkt dat drie vrijemarkteconomieën allemaal dezelfde cyclus doormaakten. Steeds ontstaat een samenleving uit een periode van onrust en opstanden, waarna een situatie ontstaat van grote gelijkheid voor burgers, zowel in politiek opzicht als in welvaartsniveau. Door de vrijemarkteconomie stijgt in eerste instantie de welvaart verder, maar al snel ontwikkelt zich een kleine elite die meer profiteert dan de rest en die ook politieke macht verwerft. Om haar macht en invloed te behouden, schermt deze elite zich steeds verder af en begint zij dwangmiddelen toe te passen. Voor de opgepotte rijkdom vindt zij steeds minder rendabele toepassingen binnen die samenleving en het geld wordt in speculatieve beleggingen gestopt of erbuiten geïnvesteerd. Dan zet de daling van de welvaart in en raakt de maatschappij in verval.” Hoe verliep dat proces in de Nederlandse geschiedenis? In de twaalfde en dertiende eeuw waren er opstanden tegen het gezag. Boerenopstanden zoals de Kennemer Opstand en de West-Friese Opstand. Maar ook in de steden waar de gilden zich tegen de bisschoppen en de stadsadel keerden. Daarna ontstond grote gelijkheid. Nederland was in de dertiende en veertiende eeuw een van de meest egalitaire gebieden ter wereld. Heel veel mensen konden deelnemen aan de politieke besluitvorming. Weliswaar lokaal, maar van een centrale staat was nog geen sprake. Het particulier grondbezit was wijdverbreid, mede doordat de graaf van Holland kolonisten eigen grond had gegeven in de ingepolderde gebieden. Midden zestiende eeuw ontstond een kantelpunt, toen rijke stedelingen grond opkochten en dat gingen verpachtten en geld uitleenden in de vorm van krediet. Steeds meer burgers verloren hun economische zelfstandigheid en werden afhankelijk. De economische groei stagneerde, het bruto nationaal product begon te dalen. De reële lonen van arbeiders lagen eind zeventiende eeuw onder die van 1300.” U maakt korte metten met de populaire gedachte dat de Vereenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) ons land grote welvaart bracht. Toen de VOC in 1602 werd opgericht bevond Nederland zich al in een neergaande fase. De VOC kreeg vanaf het begin een deel van het geweldsmonopolie van de staat toebedeeld en was uiteindelijk alleen profijtelijk door de dwang die men overzees toepaste. In mijn ogen zijn de voorlopers van de VOC, de zogenaamde partenrederijen, in de late middeleeuwen een veel beter voorbeeld van economisch succes. Dat waren samenwerkingsverbanden tussen kapiteins die hun schepen en geld inbrachten en kleine investeerders, die samenwerkten in een vennootschap of coöperatie. Maar naarmate de aandelen daarvan meer verhandelbaar werden, belandden ze bij beleggers en kregen de kapiteins steeds meer de positie van een loonarbeider, om over de positie van de bemanningsleden maar te zwijgen.” “Ons onderzoek toont aan dat de kapitaalmarkt niet de aanjager van de economische groei is, maar juist het gevolg ervan. Er accumuleert vermogen bij een kleine elite en dat zoekt een uitweg. Dan vormt zich een markt waarop kapitaal verhandeld wordt. Maar de welvaart van de betreffende samenleving is dan al over haar hoogtepunt heen.” We zien nu parallellen met de huidige situatie in West-Europa en de VS? „Ik bekijk modern West-Europa en Amerika als één geïntegreerd marktsysteem waarvan de ontwikkeling vroeg in de negentiende eeuw begon. Deze economieën zijn sterk verweven geraakt en worden gedomineerd door de markteconomie, aanvankelijk met positieve effecten op de groei maar inmiddels met toenemende ongelijkheid en negatieve effecten. Binnen dat systeem loopt Amerika zo’n dertig jaar voor op Europa. Dit blijkt met name uit de grote vermogensongelijkheid en de wijze waarop vermogenden politieke invloed uitoefenen. In de VS stagneert de koopkracht voor de laagste groepen al sinds de jaren 60. De gemiddelde koopkracht stijgt ook in Nederland al langdurig niet meer. Slechts 17% van de bedrijfswinsten wordt productief geherinvesteerd, het laagste niveau sinds de Tweede Wereldoorlog. Het meeste vermogen wordt gestoken in financiële markten, speculatie of beleggingen elders in de wereld. De vermogensongelijkheid heeft ondertussen een recordhoogte bereikt.” Heeft Europa niet een veel sterkere sociale basis dan Amerika? „Vergis je niet, de EU heeft in haar grondbeginselen opgenomen dat zij een vrijemarkteconomie zal zijn. Elke vorm van concurrentiebeperking is in principe verboden. In Nederland verdwijnen langzaam maar zeker alle alternatieve vormen van verdeling en toewijzing van grond, arbeid en kapitaal: kartels zijn verboden, de publiekrechtelijke bedrijfsorganisatie bestaat nauwelijks meer, woningcorporaties verkopen hun bezit op de markt, zuivel- en kredietcoöperaties openen zich voor de kapitaalmarkt, onderlinge verzekeringsmaatschappijen, familieondernemingen en grote boerenbedrijven worden overgenomen of verdwijnen. Die mix zorgde naar mijn overtuiging voor het evenwicht. Ik zeg niet dat één systeem zaligmakend is en dat de vrije markt als uitwisselingsmechanisme fout is, maar als de markt dominant wordt, gaat het mis. Dan ontstaat een race to the bottom. Het idee dat de vrije markt de welvaart brengt en de overheid die welvaart herdistribueert is onjuist, want de vrijemarkteconomie holt die welvaart op de lange termijn zelf uit.” Dat belooft niet veel goeds. „Ik ben van nature een optimistisch mens, maar ik denk dat we het kantelpunt al te ver voorbij zijn. Dat lag in de VS in de jaren 60 en in Europa in de jaren 90. Ik denk dat mede door dit onderzoek duidelijk wordt hoe uitzonderlijk de naoorlogse decennia in Europa zijn geweest, met historisch gezien een zeer gelijke verdeling van vermogen en politieke invloed. Onze generatie ziet die periode als een soort onwrikbaar ijkpunt en denkt dat dat de natuurlijke staat van de dingen is, maar het is juist de uitzondering.” Is er dan helemaal niets meer te redden? „In mijn ogen is de enige manier om de spiraal van groeiende tweedeling te doorbreken het gelijkwaardig belasten van inkomsten uit arbeid en inkomsten uit vermogen. Maar daarvoor zou weer een verstrekkende sociale omwenteling nodig zijn. Want het is naïef te verwachten dat de marktelite zou meewerken aan de afbraak van een systeem waarmee ze haar bevoorrechte positie heeft verworven.”

De Europese Commissie laat deze week weten dat door een toenemend protectionisme en de mogelijke gevolgen van de verkiezing van de 45ste Amerikaanse president en de Brexit een tragere economische groei in de EU kan gaan ontstaan. Brussel sombert en stelt de prognoses neerwaarts bij. De groei in de eurolanden volgend jaar wordt aangepast van 1,8% naar 1,5%. De vooruitzichten voor Nederland zijn afgenomen van 2,0% naar 1,7%. Als gevolg van de Brexit zal de Engelse groei naar 1% dalen. Bij dit proces, zoals dat wordt geschetst door de EC nemen de politieke risico’s in Europa en daarbuiten toe: protectionisme, nationalisme, deglobalisering en isolationisme. Ook is de EC bezorgd over de in 2017 aangekondigde verkiezingen in een aantal EU-lidstaten. Gevreesd wordt voor een verdere opkomst van populistisch rechtse partijen door de zege van Trump, die zijn intrek neemt in het Witte Huis. Ook in het bankwezen ziet de EC gevaren ontstaan, doordat de banken te weinig investeringen financieren. Daar komt bij dat het verdienmodel van banken te lage resultaten boekt. De investeringen lijden onder de bijgestelde groei, maar ook het monetaire beleid is daar debet aan. De EC houdt de paraplu boven de EU-lidstaten maar daar zit ook een deel van het probleem. De lidstaten slaan de dringende adviezen van Draghi in de wind, waar hij al een jaar op aandringt dat de overheden infrastructurele projecten voor de komende decennia naast zich neerleggen. Vanuit het neo-liberale financieel/economische beleid hebben schuldverlaging en begrotingstekorten een hogere prioriteit dan het geven van investerings impulsen.

©2016 hannesdewitte@gmail.com

Slotstand indices 11 november 2016; week 45: AEX 445,41; BEL 20 3.491,41; CAC-40 4489,27; DAX 30 10.667,95; FTSE 100 6730,43; SMI 7.880,29; RTS (Rusland) 970,15; DJIA 18847,66; NY-Nasdaq 100 4.751,951; Nikkei 225 17374,79; Hang Seng 22.498,66; All Ords 5446,60,10; SSEC 3196,043; €/$ 1,0856; goud $1127,60; dat is €36.377,89 per kg, 3 maands Euribor -0,312% (1 weeks -0,379%, 1 mnds -0,374%), 10 jarig Nederlandse Staat 0,462%, 10 jaar VS 2,159%. Een liter diesel hier aan de pomp €1,159, elders €1,119. 

Dit bericht is geplaatst in Financieel/economisch. Bookmark de permalink.