UPDATE10022018/414 Uitverkoop op de financiële markten wereldwijd

Kenners, waaronder deze blogger, hebben eerder al gewaarschuwd dat er een koerscorrectie aan zat te komen. De opmars die de aandelenmarkten vorig jaar doormaakten werd voor een groot deel gestuwd door het stimulerende beleid van centrale banken. Die hielden de rentes kunstmatig laag en steunden de markten met omvangrijke opkoopprogramma’s. Maar het gegeven: dat na een rentedaling naar nul procent uiteindelijk een keerpunt komt waarna de rente naar boven gaat bewegen. En zodra de markt een renteverhoging verwacht gaan beleggers hun winsten incasseren. En zodra het aanbod groter wordt dan de vraag resulteert dat in lagere koersen. Ik keek deze week naar een interview met Barbara Baarsma, hoogleraar economie aan de Universiteit van Amsterdam en kroonlid van de Sociaal-Economische Raad en werkzaam als directeur Kennisontwikkeling bij de Rabobank. In Nieuwsuur werd haar de vraag voorgelegd wat de rode cijfers op de beursvloeren betekenen voor de echte economie. De economie groeit als kool, maar toch staat Nederland er structureel niet goed voor, waarschuwt de 47-jarige topeconoom Barbara Baarsma. Dat de koersen deze week wereldwijd daalden met 8% is, voor haar, geen reden voor paniek. Zij bepleitte zelfs het tegendeel: de gedaalde koersen benoemt ze als ‘best wel gezond’. Het ging al een heel lange tijd omhoog en nu zakt het wat af.” “Op onze economische groei zal het op korte termijn geen invloed hebben. De economie op lange termijn is een ander verhaal. “Als die bewegingen op de beurs ons iets moeten leren, dan is dat dat die ook in ons persoonlijke leven kunnen optreden. Wees daar weerbaar voor.” Volgens Baarsma is het daarom belangrijk om inzicht te hebben in je eigen financiële situatie. Voor de crisis was de tendens dat voor mensen de toekomst er redelijk florissant uitzag: de verwachting was dat ze hun huis voor een goede prijs konden verkopen, dat ze de zekerheid hadden van een vaste baan en dat het met hun pensioen wel goed zat. Nu tien jaar later, zien de verwachtingen er heel anders uit. Al die zekerheden staan nu op losse schroeven: velen hebben hun vaste arbeidscontract verloren en werken nu op tijdelijke/contractbasis of als zzp’er. Velen hebben hun sociale vangnet (ww, zorg en pensioenopbouw) verloren. De jaarlijkse loonsverhogingen zijn niet voor iedereen meer ‘normal as usual’. Het overgrote deel van gepensioneerden hebben al zes jaar jaarlijks geen inflatiecorrectie meer ontvangen, waardoor de koopkracht voor die groep met 10% is afgenomen. De sociale zekerheden hebben veel in waarde ingeboet. Baarsma zegt daarover: “Dat bleek toen ineens allemaal heel anders te zijn. Ik hoop dat de bewegingen op de beurzen mensen bewust maakt van het feit dat veranderingen steeds sneller gaan. Het gaat niet alleen maar omhoog, het kan ook naar beneden.” We moeten ons bewust zijn van onze eigen verantwoordelijkheid voor onze financiële zelfredzaamheid, aldus Baarsma. “Je moet weten wat je wilt, bijvoorbeeld een huis kopen of wat eerder stoppen met werken. En je moet weten wat je middelen zijn. Zit daar een gat tussen dan kan sparen of beleggen een optie zijn. Maar bijvoorbeeld ook meer uren werken.” Daarbij komt dat technische ontwikkelingen zo snel gaan dat iedereen zal moeten worden bijgeschoold als een permanente educatie, die aansluit op de vraag op de arbeidsmarkt. Dus ook tot op latere leeftijd. Daarbij komt dat fiscaal financiële ontwikkelingen vragen om een grotere deskundigheid op velerlei gebied. Door de onzekerheden rond de pensioenopbouw en pensioenuitkeringen adviseert mevrouw Baarsma mensen een ‘spaarpotje’ voor de oude dag op gaan opbouwen. Maar dat is gemakkelijker gezegd dan gedaan, nu de rente zo extreem laag is. Daarvoor suggereert ze beleggingen, als maatwerk, te gaan bouwen. Maar ik moet haar teleurstellen, vermogensadviseur die daarvoor ‘zekerheid’ kunnen geven, zijn er niet en komen er ook nooit. Daarvoor zijn de toekomstbeelden, op dit moment, veel te vaag. Niet alleen over de stijging van de rente op de langere termijn, neem bijvoorbeeld de 10-jarige hypotheekrente, de invloed daarvan op de woningprijzen (hogere hypotheeklasten dan wel minder vriendelijke fiscale aftrek van de betaalde annuïteiten hebben een daling van de prijzen van koopwoningen tot gevolg), de ontwikkeling van de inflatie, de gevolgen van de Brexit en de prijs die de overheid, het bedrijfsleven en de burgers moeten gaan opbrengen om de afspraken zoals vastgelegd in het Klimaatverdrag van Parijs (1975) te realiseren. Zo simpel als mevrouw Baarsen het schetst, is het zeker niet. Daar komt nog bij dat de Commissie de Wit heeft geadviseerd om de ‘zekerheid’ die financiële instellingen aan spaarders geven, het deposito-garantie-stelsel, van €100.000 per persoon, per bank, zou kunnen worden verlaagd naar €50.000. Dat zal het vertrouwen van spaarders in het bankwezen ook aantasten, met alle ongewenste ontwikkelingen van dien.

Ik deel het standpunt wel dat de onrust van de laatste twee weken op de financiële markten, verklaarbaar is, De zeepballon veroorzaakt door de alsmaar stijgende aandelen- en obligatiekoersen was zo ongezond dat een terugval al enige tijd verwacht werd. In 2 weken verloor de AEX ruim 8% in waarde. Ik schat de overwaarde op de markten zeker wel 20% en dat zou ertoe kunnen leiden dat de AEX op korte termijn door de 500 punten kan zakken. Alles zal afhangen met welke snelheid de rente gaat stijgen, de overliquiditeiten worden afgeroomd en de reactie daarvan op de koopkracht (inflatie). Ik hou de optie open dat rode cijfers op de beursvloer in de komende weken tot de mogelijkheden behoort. DFT schreef daarover: de beweging op de Dow Jones is de sterkste daling sinds begin januari 2016 (-6,2%) en sinds de verkiezing van president Trump. Toen de Amerikaanse yield, het effectieve rendement, op Amerikaanse staatsobligaties opliep, sloeg vrijdagavond „paniek” toe, aldus econoom Koen Bender van Mercurius Vermogensbeheer. Beleggers drukten vaker op de verkoopknop van hun aandelen dan op ’kopen’. Men is onzeker geworden over wat er gebeurt met de rente. Dat volgt overigens op de forse rally die we in januari hebben gehad op de aandelenbeurzen. Een aantal grote banken heeft vanwege die stijging geadviseerd even aan de zijkant te gaan staan”, stelt hij. „Terwijl de economische groei gewoon goed blijft.” Het effectieve rendement, de yield, van deze beeldbepalende Amerikaanse tienjaars staatsobligaties versterkte naar 2,859%. Die betere beloning voor obligatiebeleggers is slecht voor de kopers van meer risicovollere aandelenbeleggingen. De Amerikaanse treasuries worden al enige weken fors verkocht. De markt verwerkte ook het Amerikaanse banenrapport, dat met 200.000 stuks veel beter was dan analisten vooraf hadden ingeschat. Het bericht over de groei van de lonen per uur is cruciaal geweest voor de uiteindelijke daling op de laatste beursdag, aldus econoom Bender van Mercurius. Die lonen bleven lang achter bij de ontwikkeling van de economie. De stijging met 2,9% afgelopen maand vergeleken met dezelfde maanden vorig jaar is de sterkste groei sinds 2009. Dat wakkert bij beleggers de angst voor verdere prijsstijgingen, meer inflatie aan”, aldus Bender. Daaronder Wal-Mart, met 500.000 werknemers een van de peilstokken in de economie. Bender: „Hun werknemers kunnen met de krappe arbeidsmarkt er net zo goed voor gaan kiezen om hamburgers te bakken bij McDonald’s. De loonstijging is nodig om personeel vast te houden.” ING verwacht een inflatie tot 3% deze zomer in de Verenigde Staten, terwijl de economie al met 3% stijgt. Beleggers moeten met de stijgende marktrente gaan afwegen in hoeverre de aandelen op de beurs zullen stijgen. Of die meer opleveren dan andere beleggingsvormen of sparen op termijn gaan bieden”, aldus Bender. „Zij zijn afgelopen maanden verwend geraakt, met omhoog kruipende beurzen. Een terugval van 1% was al veel.” Computeralgorimtes van handelaren verklaren deels de versterkte daling in de late uren afgelopen vrijdag, zeggen analisten. Die software heeft vooraf ingestelde begrenzingen. Zakt de beurs daar doorheen, dan wordt automatisch verkocht. De computerprogramma’s reageren ook op die van de concurrent. Dat zorgt tot zekere hoogte voor een domino-effect. „De beleggers concluderen kennelijk: de groei van rendement op aandelen, die al fors is geweest, moet de komende tijd wel erg sterk zijn om dit niveau te kunnen blijven houden. Dus stappen ze even uit.” Wat ook meespeelt is dat Fed-voorzitter Janet Yellen is vertrokken. Aan haar opvolger Jerome Powell zal de markt nog moeten wennen. “Deze daling is historisch gezien niet zo gek. Ik verwacht maandag ook een herstel in de handel. Beleggers verwerken komende twee, drie weken nog veel bedrijfsresultaten van afgelopen kwartaal. Dan komen ze meer tot rust”, zegt Bender. Op de achtergrond speelt mee dat in de nacht van donderdag op vrijdag het Congres akkoord is gegaan met een federale begroting voor 2 jaar, met een verwacht tekort van $1.200.000.000.000, dat de overheid moet gaan lenen in de markt. Veel bedrijven zullen gehoor gaan geven aan de oproep aan bedrijven om salarissen van werknemers te verhogen, menen economen van ING.

Wall Street beleefde maandag de grootste verliesbeurt in tijden. De Dow-Jonesindex sloot uiteindelijk 4,6% lager op 24.345,75 punten. De brede S&P 500 leverde 4,1% in tot 2648,94 punten. Technologiegraadmeter Nasdaq speelde 3,8% kwijt tot 6967,53 punten. In het vervolg gingen de beurzen in Azië en Europa dinsdag eveneens flink omlaag. Beleggingsstrateeg Ralph Wessels (ABN Amro MeesPierson) schrijft de wereldwijde neergang op de beurzen toe aan de stijging van de obligatierentes in de afgelopen weken. „Vooral de snelheid waarmee de lange rentes zijn opgelopen, boezemt angst in. Mede door de angst dat de inflatie gaat oplopen. In de VS ging de 10-jaarsrente in een paar weken van 2,4% naar 2,8%. Beleggers vragen zich af of het beeld dat ze eerder hadden, aangepast moet worden. Wij zien al dat ze meer renteverhogingen door de Amerikaanse Fed en zelfs van de ECB inprijzen.” Wessels meent dat er nu wel erg veel negativisme is. „En dat terwijl het onderliggende beeld van de economie en de bedrijfswinsten gewoon goed is. Beleggers doen er verstandig aan rustig te blijven. De commotie over het onverwachte vertrek van de president-commissaris van ABN Amro brengt de bank schade toe. De correctie zouden ze zelfs kunnen aangrijpen om aandelen voor de lange termijn te kopen.” Dat stelde bestuursvoorzitter Kees van Dijkhuizen deze week door te benadrukken dat de publicaties van deze week over het voortijdig opstappen van de president-commissaris Olga Zoutendijk ‘niet behulpzaam voor de bank, klanten en werknemers’ zijn. Meer woorden wilde de ceo bij de presentatie van de jaarcijfers echter niet kwijt over de kwestie. „Ik respecteer haar beslissing”, was de korte verklaring. Zoutendijk verraste maandagavond met de mededeling dat zij haar taken als president-commissaris bij ABN Amro per direct neerlegt. Een dag later haalde voormalig ceo Gerrit Zalm in het FD naar haar uit, door te stellen dat de benoeming van Zoutendijk de bank ‘schade berokkent’. De ECB gaat een onderzoek instellen. Koninginnendrama bij ABN Amro. De leiderschapsstijl van mevrouw Zoutendijk is intern onderwerp van gesprek geweest. Deze discussie heeft bijgedragen aan het besluit van mevrouw Zoutendijk om niet voor een tweede termijn in aanmerking te willen komen”. Wel voegde de bank er aan toe dat de berichtgeving ‘geen recht doet aan de bijdrage’ van Zoutendijk. Op de vraag wat de grootste prestaties van de opgestapte president-commissaris zijn geweest, antwoordde Van Dijkhuizen dat zij ‘een grote uitdager’ was: „Zij daagt mensen uit, ze staat open voor verandering. Er is de afgelopen jaren veel veranderd in de bank. Daar is zij zeker verantwoordelijk voor.”

Amerikaanse banken beperken de toegang voor klanten tot bitcoins en andere cryptomunten steeds verder. Op Wall Street zijn betalingen met een creditcard bij Citgroup, Bank of America en JPMorgan niet meer mogelijk. Dat blijkt uit een rondgang van persbureau Bloomberg bij de banken. Die noemen als reden voor de blokkade dat de risico’s voor hun klanten te groot zijn. Zij doelden vooral op het verwacht sterke waardeverlies. Zaterdag noteerde de munt nog op $9300, een stijging met 7% net als veel andere crypto’s als ethereum, litecoin en ripple fors terugkwamen, maar zakte afgelopen week naar bijna $8000, maar noteerde vandaag $8544. Die noemen als reden voor de blokkade dat de risico’s voor hun klanten te groot zijn. Klanten zouden de creditcardbetalingen niet kunnen terugbetalen als de munten zoals veel economen voorspellen niets meer waard worden. Dat probleem speelt voor de banken niet met de gewone betaalkaart. In Nederland bestaat voor zover bekend geen verbod. Wel waarschuwen toezichthouders AFM en De Nederlandsche Bank voor de enorme prijsschommelingen. Banken zijn net als in Nederland beducht om mee te werken aan witwaspraktijken, bitcoins zijn daarvoor in het verleden gebruikt. Verdiensten uit drugs- en wapenhandel zijn via bitcoins in dollars en euro’s uitgekeerd.  Bezitters van cryptomunten als bitcoin zijn boos op de grote Binance-beurs. Het platform, waar in de digitale munten kan worden gehandeld, ging donderdag een uur dicht voor onderhoud. Door problemen was de beurs echter ruim 31 uur gesloten. De handel op Binance ging vrijdag omstreeks 11.00 uur (Nederlandse tijd) weer, met horten en stoten, van start.

Drs Mathijs Bouman stelt in het Radarwerk de vraag waar 4 decennia hard werken en ondernemen heeft geleid. En voor wat? Voor niets! Jaar na jaar zetten werknemers en ondernemers hun beste beentje voor, in de hoop op een klein beetje meer inkomen en iets meer koopkracht. Maar desondanks gingen Nederlandse huishoudens er sinds 1977 bijna geen cent op vooruit. Dat was deze week de schokkende conclusie van een artikel van Rabobank. Het besteedbaar inkomen is in veertig jaar nauwelijks toegenomen, schreef de bank. ‘De vruchten van economische groei vertalen zich niet in huishoudinkomen.’ Wie zijn er dan wel rijk geworden van al onze ijver? De overheid, die de lasten flink verhoogde. En de bedrijven, die hun werknemers tot het uiterste uitwrongen. Oh ja, per persoon gingen we er overigens wel op vooruit, want het gemiddelde aantal mensen per huishouden daalde flink. En dat de overheid steeds meer geld nodig heeft, komt vooral door de gestegen zorgkosten, waar diezelfde gezinnen natuurlijk gebruik van maken. Als we de zorg uit eigen zak moesten betalen was het besteedbaar inkomen de afgelopen decennia veel meer gestegen. Het is dus deels een definitiekwestie: wat beschouw je als inkomen en wat niet? Deze kanttekeningen maakt Rabobank overigens ook in het artikel. Maar ze waren blijkbaar geen reden om de alarmistische tekst (“groei vertaalt zich niet in huishoudinkomen”) af te zwakken. Zo kon afgelopen week toch het idee postvatten dat de Nederlander er in koopkracht al veertig jaar lang nauwelijks op vooruitgaat en dat de consument sinds eind jaren zeventig op de nullijn staat. Daarop kwamen reacties. Dhr van Dijk schrijft:

Het artikel lezende denk ik:
1. dat de bevolking gemiddeld ouder is geworden, heeft gespaard (toen rente nog gewoon was), hogere pensioenen uitgekeerd heeft gekregen. Zodat ouders ook wat konden doorschenken aan de kinderen.
2. de huizenprijzen zijn gestegen.
3. men is prioriteiten gaan stellen. De volle, gezellige inrichting van vroeger is veranderd in het kale interieur van nu. Dus geen bankstel meer om de 2 jaar. De aangeharkte tuinen zijn veranderd in het onderhoudsarme tegeltableau. De leeftijd van het wagenpark is omhoog gegaan. De nieuwgekochte auto wordt niet langer 2, 3 jaar later ingeruild voor de volgende.
4. technische vooruitgang heeft de kwaliteit van vele apparaten verbeterd; ze zijn samengevoegd in één installatie. En dat alles tegen een lagere prijs.
5. tot 2008 werd ontbrekend inkomen vaak bijgeleend. “Het PL-etje”. Hoeveel gezinnen zijn er tegenwoordig met te hoge schulden? Hoeveel waren dat in 1977?

Dhr van Amstel’s schrijft: die veronderstelde hogere welvaart van dhr. Bouman gaat hand in hand met significant hogere schulden en een verhoogde arbeidsparticipatie van de moeders die voor een groot deel zijn moeten gaan werken om de extra m2, vakanties en auto te kunnen betalen. (ja, ja, feministen roept u maar, het ging natuurlijk allemaal om de zelfstandigheid van de vrouw! 😉 )

Dit weekend schrijven de economen Rick van der Ploeg en Willem Vermeend over de presentatie door de Europese Commissie van de economische vooruitzichten van de EU voor 2018 en 2019. Dit jaar wordt de gemiddelde groei in de EU-landen geraamd op 2,3% en voor 2019 wordt uitgegaan van 2%. De beste prestaties in de afgelopen tien jaar. Enkele citaten: in veel landen neemt de aandacht toe voor een evenwichtige verdeling van de vruchten van de economische groei. Voor deze verdeling wordt vaak het nationaal inkomen tot uitgangspunt genomen. Daarbij wordt bezien hoe dat verdeeld is over het bedrijfsleven, de overheid en de huishoudens en of deze aandelen in de tijd veranderen. Volgens verschillende onderzoeken, onder meer recent door Rabo Research, hebben in de afgelopen decennia in Nederland het bedrijfsleven en de overheid een steeds grotere aandeel gekregen ten koste van de huishoudens. In de jaren zeventig lag het arbeidsinkomen gemiddeld op circa 78% en nu rond 73%. Voor deze daling worden verschillende verklaringen gegeven. Zo is de machtspositie van de vakbonden, mede door het dalende en vergrijzende ledental, sterk af genomen. Daardoor is de invloed bij de onderhandelingen met de werkgevers over de hoogte van de cao-lonen en andere arbeidsvoorwaarden minder groot geworden. Bij de afname speelt ook de automatisering en de opmars van flexibele arbeidscontracten een rol. De toename van het aandeel van de overheid heeft vooral te maken met hogere overheidsuitgaven, zoals voor zorguitgaven en het onderwijs. Deze extra uitgaven hebben ook geleid tot een hogere belasting- en premiedruk op huishoudens en daardoor tot een lager netto besteedbaar inkomen. De sterkste stijging van het aandeel in het nationaal inkomen zien we bij bedrijven. Ze zijn de winnaars en dat geldt ook voor de aandeelhouders, ook wel aangeduid als de kapitaalbezitters waaronder velen die een pensioen hebben. Bedrijven hebben de afgelopen jaren geprofiteerd van de internationale ‘belastingoorlog’ tussen landen waarbij in veel landen de winstbelasting, ook in ons land, is verlaagd. Het ziet er naar uit dat deze trend waarbij de vruchten van economische groei steeds meer terecht komen bij het kapitaal voorlopig niet zal stoppen en dat huishoudens veel minder zullen profiteren. De daling van het arbeidsinkomen zien we ook in andere westerse landen. De kans is groot dat door digitalisering en robotisering van productieprocessen er zelfs een versnelling zal optreden.

©2018 hannesdewitte@gmail.com

Slotstand indices d.d. 9 februari 2018; week 6: AEX 518,33; BEL-20 3876,33; CAC-40 5079,21; DAX 30 12.107,48; FTSE 100 7092,43; SMI 8682,00; RTS (Rusland) 1185,79; DJIA 24190,90; NY-Nasdaq 100 6412,68; Nikkei 21382,62; Hang Seng 29507,63; All Ords 5937,50; SSEC 3.129,85; €/$ 1,225225; BTC/USD volatile: $8.544,00; 1 troy ounce goud $1315,70, dat is €34.547,01 per kilo; 3 maands Euribor -0,329% (1 weeks -0,38%, 1 mnds -0,37%), 10 jarig Nederlandse Staat 0,78%; 10 jaar VS 2,852%; 10 jaar Duitse Staat 0,749%, 10 jaar CHF (Zwitserse franken) 0,19%. Een liter diesel hier aan de pomp €1,229.

Dit bericht is geplaatst in Financieel/economisch. Bookmark de permalink.