UPDATE07112015/297 Koop goederen ‘van Hollandse bodem’

De Russische president Vladimir Poetin is voor het tweede jaar op rij verkozen tot de machtigste persoon op aarde door het Amerikaanse Forbes Magazine. Poetin wordt in de rangschikking gevolgd door de Duitse bondskanselier Angela Merkel en de president van de Verenigde Staten, Barack Obama. De top vijf wordt verder aangevuld met Paus Fransiscus en de Chinese president Xi Jinping. Volgens Forbes wordt de jaarlijkse lijst gebaseerd op "een stemming door een panel vanForbes-redacteuren, die aspecten meewegen als financiële bronnen, de omvang en het gebruik van macht en het aantal mensen waar zij invloed op hebben". Naast het grote aantal regeringsleiders bestaat de lijst van de 73 machtigste personen voornamelijk uit bestuurders en ondernemers. Zo staat bijvoorbeeld een medeoprichter van Google Larry Page op plek tien, de CEO van Facebook, Mark Zuckerberg, op plek negentien en Tim Cook, bestuursvoorzitter bij Apple, op plek 27 van de lijst.

Erdogan is de grootste hindernis naar een stabiel Turkije. De AK Partij heeft afgelopen zondag bij de verkiezingen een meerderheid teruggekregen, maar deze is niet groot genoeg voor Erdogans lopende 'presidentiële project'. Zo streeft hij naar een stelsel waarbij de president net als in bijvoorbeeld in Frankrijk en de VS ook praktisch de baas van de regering is. Officieel heeft de president in Turkije nog steeds een ceremoniële rol. Om dat te veranderen kan de regering een referendum houden en daar zijn 330 parlementsleden voor nodig. De grondwet kan door een meerderheid van 367 parlementariërs worden gewijzigd. De AK Partij haalde 316 van de 550 parlementszetels. De internationale waarnemers van de Raad van Europa en de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE) spreken over niet geheel democratisch verlopen verkiezingen. Er zou sprake zijn geweest van 'geweld en intimidatie'. Er viel voldoende te kiezen, maar de verkiezingen werden gehinderd door geweld, beperkingen van de vrijheid van meningsuiting en aanvallen op campagnemedewerkers en de media. Vooral in de twee weken voor de verkiezingsdag werden veel activisten – van met name de oppositionele Koerdische HDP-partij – aangevallen en opgepakt. De verkiezingen worden niet neergezet als 'een feest van de democratie': ze waren verre van vrij en eerlijk. De oppositie werd verhinderd om campagne te voeren en werden kritische media gesloten dan wel gedwarsboomd. Daarmee werden mensenrechten geschonden. Weliswaar stemden 49% op de AKP, maar dat was het resultaat van de bangmakerij door Erdogan, die angst voor zaaide, op een moment dat de Turken niet opnieuw met chaos zouden worden geconfronteerd. Maar de vraag is hoe Erdogan met de (mensen)rechten omgaat van de 51% van de Turken die niet op de AKP gestemd hebben. Ofwel, heel direct, hoe gaat de nieuwe Turkse regering de relatie met de Koerden gaat vormgeven?

De cijfers die van over de oceaan ons bereiken vallen soms mee, soms ook tegen. Gaat de FED op korte termijn de rente verhogen, dan wel kijken ze de ontwikkeling van de economie en de werkgelegenheid nog even aan. Deze week meldt het Institute of Supply Management (ISM) dat de bedrijvigheid in de industrie in de Verenigde Staten in oktober amper is gegroeid. De inkoopmanagersindex van het ISM, die de bedrijvigheid weerspiegelt, kwam uit op 50,1, tegen 50,2 een maand eerder. De groei is nog maar minimaal. Het is de zwakste meting van de industriële bedrijvigheid in de VS door het ISM sinds mei 2013. Amerikaanse fabrikanten hebben onder meer te kampen met een zwakkere vraag in het buitenland. Wel draait de Amerikaanse auto-industrie sterk dankzij een sterke binnenlandse verkoop. De groei van het aantal banen in de VS is in oktober wat teruggevallen. In de private sector zijn er vorige maand 182.000 banen bijgekomen, tegen 200.000 in de maand ervoor. Het aantal eerste aanvragen voor een werkloosheidsuitkering in de Verenigde Staten is vorige week toegenomen tot 276.000. Een week eerder werden 260.000 aanvragen geteld. In oktober zijn er in de VS 271.000 nieuwe banen bijgekomen, veel meer dan verwacht. In september waren dat er slechts 137.000. Het werkloosheidspercentage kwam uit op 5,0%, dat percentage zien veel economen namelijk als 'volledige werkgelegenheid'. Bovendien bleek dat de gemiddelde uurlonen met 0,4% zijn toegenomen op maandbasis. Dat betekent dat Amerikaanse burgers ook weer meer geld te besteden hebben. En aangezien de economie in de VS voor zo'n 70% om consumptie draait, is dat goed nieuws. Mocht de Fed de rente optrekken, dan zou het de eerste renteverhoging in de VS zijn in negen jaar tijd. Het belangrijkste rentetarief staat al tijden op het extreem lage tarief van 0 tot 0,25%. Beleggers houden de ontwikkelingen op de arbeidsmarkt nog scherper in de gaten dan anders, met het oog op een mogelijke Amerikaanse renteverhoging.

DFT: Het Duitse modehuis Hugo Boss is in het derde kwartaal op een lagere winst uitgekomen onder druk van de zwakkere verkopen in China en de Verenigde Staten. Het nettoresultaat zakte met 23% in vergelijking met een jaar eerder, tot €88,5 mln. De omzet nam met 4% toe tot €744 mln, maar dat was enkel te danken aan gunstige wisselkoerseffecten. Vorige maand kwam Hugo Boss met een winstwaarschuwing voor het gehele jaar vanwege de lastige omstandigheden in China en de VS. Dat had gevolgen voor de koers van het aandeel.

Het is niet overal rozengeur en maneschijn. Het merendeel van de short-posities in Nederlandse beursgenoteerde bedrijven wordt door partijen uit de VS ingenomen. Dat meldt de Autoriteit Financiële Markten (AFM) in een overzicht van de eerste drie jaar van zijn short sell-register. Sinds 1 november 2012 moeten marktpartijen hun netto shortpositie bij de AFM melden als die de grens van 0,5% overschrijdt, of als die vervolgens met minstens 0,1%punt wordt uit- of afgebouwd. De AFM heeft in de afgelopen drie jaar één keer een bestuurlijke boete opgelegd vanwege een te late melding. In dat verband zijn 26 waarschuwingen uitgedeeld. Gemiddeld ontvangt de toezichthouder 25 meldingen per dag. Afgelopen zomer werd de tienduizendste melding ontvangen. Bijna de helft van de meldingsplichtigen beschikt over een netto short-positie in het aandelenkapitaal van één onderneming. Een wat technisch verhaal. Maar de kwintessens ervan is dat beurspartijen in de VS meer waarden van Nederlandse bedrijven hebben verkocht dan dat ze in positie hebben. Marktpartijen doen dat als ze verwachten dat ze later deze stukken goedkoper kunnen terugkopen dan waarvoor ze verkocht zijn.

DFT: Aegon is door de internationale toezichthouder Financial Stability Board (FSB) opgenomen in de lijst van negen zogeheten systeemrelevante verzekeraars. Die bedrijven zijn zo groot dat er een gevaar ontstaat voor de hele financiële sector als ze in de problemen komen. Aegon vervangt op de lijst, die jaarlijks wordt samengesteld, het Italiaanse Generali. Opname in de groep van verzekeraars die als 'too big to fail' worden gezien, dat zou kunnen betekenen dat voor Aegon strengere kapitaaleisen gaan gelden dan voor andere verzekeraars. In voorstellen die momenteel de ronde doen, wordt van de grote verzekeraars een aanzienlijk grotere buffer tegen mogelijke verliezen geëist dan van kleinere financiële bedrijven. Aan de definitieve eisen, die in 2019 moeten gaan gelden, wordt nog gewerkt. Naast de hogere kapitaaleisen is het toezicht op de systeemrelevante bedrijven strenger dan voor andere verzekeraars. De FSB is een samenwerkingsverband van de financiële autoriteiten van ruim twintig landen, met als doel om regels voor en het toezicht op de financiële sector te coördineren. Oppassen dus en ontwikkelingen blijven volgen.

We wisten al dat er bij de vestiging van ABN Amro in Dubai misstanden waren geconstateerd in de periode dat ABN Amro was genaturaliseerd. Dijssel heeft daarover de Kamer al geïnformeerd. Nu is ook bekend geworden dat de staatsbank in totaal circa €1,2 mln boetes heeft gekregen. Volgens de toezichthouders De Nederlandsche Bank (DNB) en Dubai Financial Services Authority (DFSA) schoten medewerkers van ABN in Dubai ernstig tekort bij het voorkomen van witwaspraktijken. Daarbij was er ook onvoldoende controle vanuit het hoofdkantoor in Amsterdam op het filiaal in Dubai. ABN AMRO moet €625.000 betalen aan DNB. Daarnaast legde de DFSA een boete op van $640.000 (€586.000). De onregelmatigheden kwamen aan het licht bij een intern onderzoek dat de bank instelde na meldingen van twee klokkenluiders. Daarbij bleek dat er transacties plaatsgevonden hebben, die volledig in strijd waren met regels die bijvoorbeeld witwassen van crimineel geld en financiering van terrorisme moeten voorkomen. Bankmedewerkers hadden te weinig zicht op de identiteit van de klanten en de herkomst van hun vermogen. Ze hielden te weinig toezicht op transacties. Negen betrokken medewerkers zijn inmiddels ontslagen, waaronder de Nederlandse landenmanager van het filiaal in het Emiraat. ABN heeft de banden met ongeveer tachtig klanten en ,,een aantal'' intermediairs in Dubai te hebben verbroken. Bij het interne onderzoek, dat heeft plaatsgevonden, zijn volgens ABN Amro geen bewijzen gevonden dat er daadwerkelijk sprake is geweest van witwassen. Toch geeft Dé Bank aan niet in beroep te gaan tegen de opgelegde boetes.

Op de beurs in Frankfurt werd Volkswagen, op geruchten over uitbreiding van het dieselschandaal, hard geraakt. Beleggers deden het aandeel van het Duitse autoconcern van de hand, op het nieuws dat in de VS ook sjoemelsoftware zou zijn gevonden in de zwaardere 3 liter-motoren van Volkswagen en met modellen van Porsche en Audi. Daarbij komt dat, naar nu blijkt, er ook fouten zijn gemaakt met metingen van CO2-uitstoot bij benzineauto's. Het aandeel lag er deze week aangeboden bij. De koers is inmiddels gedaald naar minder dan de helft van de notering in maart van dit jaar van € €255. VW laat weten dat er onregelmatigheden in de meetapparatuur van CO2-niveaus in mogelijk honderdduizenden (benzine-)auto's zijn opgetreden. Dit betekent dat het concern nog eens 800.000 wagens terug moet roepen. Verder wordt de verkoop van dieselmodellen van de Porsche Cayenne voorlopig gestaakt in de VS. De Cayenne is de SUV en tevens het pronkstuk van de fabrikant van luxe bolides. Vorige week, schreef ik al dat VW, bij de presentatie van de resultaten over het derde kwartaal, een bedrag van €6,7 mrd gereserveerd was voor de vervanging van de sjoemelsoftware. Inmiddels dringt het door dat alleen al wat betreft de schadevergoedingen die overheden rond de wereld gaan eisen, omdat er jarenlang te vuile VW's hebben rondgereden, bedragen van €20 en zelfs €30 miljard geëist gaan worden. De hoogste baas liet ook weten dat de wedloop om de titel grootste ter wereld geen prioriteit meer heeft. ,,Het gaat er niet om 100.000 auto's meer of minder te verkopen dan een grote concurrent'', aldus Mathias Müller. ,,Het gaat veel meer om kwalitatieve groei.'' Beleggers in Europa verliezen daardoor het vertrouwen in de automobiel-industrie waardoor de koersen van autobedrijven aan de beurs daalden, wegens gebrek aan vertrouwen Hoewel de economie in Duitsland behoorlijk last heeft van het schandaal rond Volkswagen, geeft de solide binnenlandse vraag bij onze oosterburen goed tegenwicht. Dat stelt althans James McCann, Europees econoom bij Standard Life Investments. Volgens Mccann is de reputatie van Duitsland als maker van kwalitatief hoogwaardige producten geschaad door de perikelen rond autoconcern Volkswagen. Ook wijst hij er op dat het haperende economische klimaat in veel opkomende landen de export parten speelt. Toch is er geen aanleiding voor pessimisme over de economische gang van zaken in Duitsland doordat de detailhandelsverkopen nog altijd 3,6% hoger liggen dan een jaar geleden, meent McCann. Zou dat het gevolg kunnen zijn van de massale instroom van vluchtelingen of kan er sprake zijn aan gebrek aan vertrouwen en het ontbreken van visie in de euro en de Europese solidariteit? Het goede nieuws uit de binnenlandse economie wordt naar zijn mening mede in de hand gewerkt doordat de groei van de werkeloosheid verder aantrekt en olieprijzen laag blijven. Daarnaast benadrukt McCann dat het ultra-ruime monetaire beleid van de ECB doorwerkt in lage rentetarieven en de lage werkloosheid een impuls kunnen geven aan de lonen. Het zou zo maar allemaal kunnen, maar 'eerst zien en dan pas geloven'. Er is nog geen enkele indicatie hoe groot de gevolgen kunnen worden van de ramp die VW over zichzelf en de Duitse economie heeft afgeroepen. Ook Brussel bemoeit zich ermee. DFT: De Europese Commissie heeft deze week Volkswagen aangespoord haar interne onderzoek te versnellen en uit te breiden. Brussel wil snel weten wat de nieuw gevonden overschrijdingen van CO2-waarden bij benzine-auto’s precies inhouden, welke types auto’s het betreft en waar die zijn verkocht. Volgens de Duitse transportminister Alexander Dobrindt zijn er 98.000 benzinewagens betrokken bij de laatste onthulling van VW dat ook benzinemotoren meer emissie produceren dan officieel aangegeven. Dat brengt het totaal aan in Europa afgeleverde auto’s op 800.000, wagens die vervuilender zijn dan op papier is aangegeven. Inmiddels is de Commissie in contact getreden met de Duitse toezichthouder Kraftfahrt Bundesamt, de Duitse RDW, die moet bekijken of het interne onderzoek van VW volgens de regels verloopt. Zo niet gaan de Duitse overheid en de Commissie een eigen onderzoek beginnen. Volgens woordvoerster Lucia Caudet is de Europese Commissie nog niet zo bevreesd dat de geplande CO2-reductie in 2020 niet kan worden gehaald door het schandaal met Volkswagen. „Door de bank genomen zitten we met de reductie van CO2 nu al onder de doelstellingen voor dit jaar, dus er is wat speelruimte. Maar we moeten eerst alle feiten op tafel hebben voordat we op dit punt definitieve conclusies kunnen trekken.” Mocht toch blijken dat die doelstellingen in gevaar komen, dan kan de Commissie Volkswagen zware boetes opleggen. Alle Europese autofabrikanten hebben zich immers neergelegd bij die doelstellingen om de uitstoot te verminderen. Zo moeten auto’s in 2015 geproduceerd gemiddeld 130 gram CO2 per kilometer uitstoten (5,6 liter benzine per 100 kilometer of 4,9 liter diesel), in de loop van 2020 moet dan verder zijn teruggebracht tot 95 gram. Dat komt neer op een verbruik van 4,1 liter per 100 kilometer benzine of 3,6 liter diesel voor dezelfde afstand. „Laat ik dit echter duidelijk stellen, de Commissie wil de onderste steen boven krijgen. Ten behoeve van de consumenten en het milieu, moeten we zeker stellen dat de automobielindustrie de gereduceerde emissielimieten respecteert,” aldus Lucia Caudet. De Commissie heeft inmiddels ook contact opgenomen met de Amerikaanse milieubewaker Environmental Protection Agency. De lobby-organisatie voor de automobielindustrie in Brussel, de European Automobile Manufacturers Association (ACEA), wacht ook nog op nadere gegevens omtrent de jongste onthullingen bij VW, maar wil bij voorbaat al kwijt te pleiten voor invoering van een nieuwe en meer realistische test (WLTP, Worldwide harmonized Light vehicles test Procedures), die de verschillen tussen laboratoriumtests en de realiteit op de weg moet wegnemen. Het klinkt heel positief. Kennelijk hebben een ramp van de omvang van VW nodig om alle partijen tot de orde te kunnen roepen.

DFT: Na de jobstijding van nieuwe manipulatie bij VW zijn onze oosterburen bezorgd over de toekomst van Europa’s grootste autobouwer. De beurskoersen doken afgelopen week flink in de min; drie miljard euro werd verpulverd. Verbijsterd vragen onze oosterburen zich nu af, wanneer de bodem van de put bereikt is. De DAX steeg deze week van 10.850,14 naar 10.988,03. De koers van het aandeel VW daalde de afgelopen 3 maanden met 37% (van €193,62 naar €121,50) maar de laatste vijf beursdagen steeg het aandeel weer enigermate (van €115,80 naar €121,50). Zaterdag stapte onverwachts hoofdontwerper Walter Maria de Silva op. Pas nadat de beurs in Frankfurt dinsdag gesloten was gaf het wereldconcern uit Wolfsburg schoorvoetend toe dat er naast ’dieselgate’ ook bij de CO2-uitstoot bij benzineauto’s is gemanipuleerd. „Vanwege de omvang van het schandaal en de schade voor onze hele autobranche is het niet meer genoeg om de opheldering als show te simuleren”, eist Oliver Krischer van de oppositionele Groenen. Dat het gesjoemel een puur Duitse aangelegenheid zou zijn, wil er bij vele Oosterburen allang niet meer in. De minister van Transport, Alexander Dobrindt, kondigt aan dat dieselauto’s aan strenge controle onderworpen gaan worden, en dat die ook voor de modellen van buitenlandse fabrikanten gaan gelden. Duitsland is trots op zijn eigen imago als wereldkampioen milieubescherming. In tientallen steden gelden milieuzones, waarin alleen schone auto’s mogen rijden. De lucht van de burgers werd niet alleen met de zogenaamde ’Clean Diesel’ van VW vervuild, maar nu dus ook met benzinevoertuigen. Degene die de rotzooi bij Volkswagen moet opruimen is Matthias Müller. Maar of hij wel de aangewezen persoon daarvoor is, wordt inmiddels betwijfeld. Müller was voorheen chef bij Porsche, precies daar waar momenteel ook snelle bolides zoals de Cayenne in de Verenigde Staten onder verdenking staan. Dezer dagen discussieerde zelfs de Bondsdag, het parlement in Berlijn, over de manipulatie bij Volkswagen. Kanselier Merkel wil verhinderen dat de autobranche, die zo ongelooflijk belangrijk is voor economie, export en werkgelegenheid, verder in het geding komt. Zeker nu ook bij die andere nationale trots, Deutsche Bank, gesjoemel aan de oppervlakte komt en en voetbalbond DFB van corruptie en belastingontduiking verdacht wordt. Men vraagt zich over de grens af waarom Volkswagen lagere CO2-waarden aan de autoriteiten meldde, dan ze in werkelijkheid gemeten hadden. En waarom de Duitse RDW, en het ministerie van Verkeer zich om de tuin lieten leiden – terwijl elke auto nauwkeurig wordt toegelaten en aan de APK moet voldoen. De invloed van de autolobby op hoge politici in Berlijn en Brussel wordt nu extra onder de loep genomen. De lijntjes zijn kort. Bij de vertegenwoordiging van Volkswagen op de prachtboulevard Unter den Linden in Berlijn is lobbyist Thomas Steg de baas. Hij was jarenlang woordvoerder van Merkel en weet precies waar en wanneer hij de wetgeving conform de VW-wensen kan beïnvloeden. Niet alleen de regering in Berlijn is laks voor het wereldrijk uit Wolfsburg. De overheid zit ook nog aan tafel bij de autofabrikant. Twintig procent van de aandelen bezit Nedersaksen. De premier van die deelstaat is gelijktijdig toezichthouder. ’Autopaus’ Ferdinand Dudenhöffer, hoogleraar economie, vindt die invloed te groot: „Daarnaast moet VW misschien wel enkele van haar twaalf merken verkopen.” Maar het zal uiteindelijk allemaal wel loslopen, vermoeden verschillende commentatoren: „Toyota en GM kwamen na recordboetes ook weer op de rails.” Het VW-dossier is onderdeel van een wereld die in beweging is, waar de panelen verschuiven en waar niemand een heldere visie heeft, over waar we naar toe gaan en en via welk traject.

De bedrijvigheid in de Chinese industrie is in oktober verder afgenomen, maar minder dan verwacht. Dat blijkt uit de inkoopmanagersindex van Caixin en marktonderzoeker Markit. De index noteerde een stand van 48,3 tegen 47,2 in september. Dat betekent dat er nog steeds sprake is van krimp. De SSEC steeg toch naar 3590,032. 

De laatste maanden waarschuw ik vrijwel ieder weekend voor ongewenste bijwerkingen van het monetaire beleid van kwantitatieve verruiming, dat Draghi uitvoert. Mijn vrees is dat het disconto zich ontwikkelt naar een negatieve rente (spaarders moeten dan de bank rente gaan betalen om hun spaargeld te bewaren), de inflatie zich (onder meer door de lage olieprijs) verder in een deflatie (goederen worden goedkoper) ontwikkelt en het ruime geldbeleid niet leidt naar aantrekkende investeringen maar wordt opgenomen door handelaren op de financiële markten die daarmee speculeren op stijgende koersen op de effectenmarkten. Hieronder twee vreemde berichten, waardoor ik mij afvraag waar het Bestuur van de ECB nu staat en wat de positie is van Draghi. Topbestuurders van de ECB hadden in de periode augustus 2014 en 2015 regelmatig afspraken met medewerkers van banken en vermogensbeheerders, slechts dagen en soms zelfs enkele uren voordat de ECB belangrijke beleidsbeslissingen nam. Dat blijkt uit de agenda’s van zes leden van het bestuur van de ECB, die zakenkrant Financial Times in handen heeft. De afspraken die ECB-bestuurders Benoît Cœuré en Yves Mersch hadden met medewerkers van UBS op de dag voor een beleidsvergadering over de rente in september 2014, doet de wenkbrouwen fronzen. Cœuré ontmoette ook mensen van BNP Paribas en BlackRock. Vítor Constâncio, vice-president van de ECB, en Peter Praet, een Belgische hoofdeconoom, ontmoetten deze zomer tijdens de dagen waarop het Griekse faillisement naderde mensen van Algebris, een Brits hedgefonds. In die dagen hield de ECB dagelijkse vergaderingen over het doorzetten van de steun aan Griekse banken. Praet sprak in juni ook met BNP Paribas Fortis en Pimco. De genoemde banken en de fondsen Algebris en Pimco weigerden om commentaar te geven op de ontmoetingen vlak voor deze belangrijke Bestuursvergaderingen van de ECB. Ook alle bestuurders van de ECB wilden geen commentaar geven. Een ECB-woordvoerder zei, in een reactie, dat het belangrijk is voor beleidsmakers om te praten met belanghebbenden. „Ook om de financiële markten goed te kunnen begrijpen. Want op die manier komt monetair beleid in de werkelijke economie terecht.” Het andere bericht gaat over de President van de ECB. DFT: Hoewel ECB-voorman Mario Draghi bij de laatste rentevergadering in oktober de deur wijd open leek te zetten naar een uitbreiding van de kwantitatieve verruiming (QE) op korte termijn, is een verdere monetaire versoepeling nog geen uitgemaakte zaak. Dat stellen economen van de Rabobank nu. Ze wijzen erop dat Draghi recent in een interview heeft gezegd dat meer QE nog steeds een ‘open vraag’ is en dat ECB-lid Ewald Nowotny zich terughoudend heeft opgesteld om het maandelijkse opkoopprogramma van staatsobligaties te verhogen, waardoor het onzeker is dat de pakjesboot van de ECB in de maand van Sinterklaas en de Kerstman daadwerkelijk gaat uitpakken. Daarbij komt dat bekend werd dat de industriële activiteit in de eurolanden in oktober wat sterker is gegroeid dan eerder werd gedacht, waardoor de hoop op snelle ondersteuning door de ECB ook wat minder voor de hand ligt. Eind oktober liet Benoit Coeure, een ander bestuurslid van de ECB, nog weten voorstander te zijn, onder bepaalde omstandigheden, extra maatregelen in te zetten om de inflatie te ondersteunen. De ECB is al geruime tijd bezig om de zeer lage inflatie aan te jagen richting de doelstelling van 2%. Het laatste, mij bekende cijfer is -0,3%. Een andere ontwikkeling is een renteontwikkeling in de richting van een negatieve rente in Zwitserland. Een gevolg daarvan is dat in Zwitserland spaarders hun geld van de bank ophalen in biljetten van CHF 1000. Ik las ook: Die Gefahr von Negativzinsen bleibt weiterhin hoch. Die Schweiz setzt hier auf jeden Fall aktuell ein Zeichen – und es ist kein positives Zeichen. Vor allen Dingen deutet sich keine schnelle Wende bei den Zinsen an. Das zeigt sich eben auch an dem massiven Programm zum Aufkaufen von Anleihen durch die Europäische Zentralbank (EZB). So plant deren Chef Mario Draghi sogar noch eine Ausweitung dieses Programms. Das eigentliche Ziel ist es, die Inflation wieder auf ein normales Niveau von 2,0% zu bringen. Doch das gelingt überhaupt nicht. Es bleibt weiterhin die Gefahr groß, dass die Euro-Zone in eine Deflation abrutscht.

De groei van de bevolking houdt in Nederland de vraag naar huizen en de prijzen daarvan op peil. Hetzelfde geldt voor het Verenigd Koninkrijk en Ierland. Dat stelt kredietbeoordelaar Moody's in een verschenen rapport over de huizenmarkt in een aantal Europese landen. ,,De groeiende bevolking in deze landen, in combinatie met een te laag woningaanbod en een robuuste economische groei, vormt een fundament voor de huizenprijzen. Dat draagt bij aan het terugdringen van verliezen op woninghypotheken'', aldus Moody's. De kredietbeoordelaar verwacht dat het aantal 25- tot 35-jarigen, de hoofdmoot van het aantal mensen dat voor het eerst een huis koopt, grotendeels op peil blijft tot 2020. Dat geldt voor Nederland en het Verenigd Koninkrijk. In Ierland zal deze groep krimpen, maar bieden het economische herstel en de aantrekkende arbeidsmarkt compensatie. Moody's verwacht dat de Nederlandse bevolking met 1,5% zal groeien in de jaren tot en met 2020, terwijl voor het Verenigd Koninkrijk een toename met 3,2% wordt voorzien. Het groeitempo in Ierland zal in de komende vijf jaar dalen naar 0,2% en voor Italië rekent Moody's nagenoeg op een halvering, ten opzichte van de afgelopen vijf jaar, tot 1,7%. De Spaanse bevolking zal met 1,3% krimpen. ,,Een tragere bevolkingsgroei en een zwakke economische ontwikkeling zal opwegen voor de vraag naar huizen in Italië'', aldus Moody's. ,,In Spanje en Ierland zullen steeds meer starters zich een huis kunnen veroorloven dankzij de gunstige vooruitzichten voor de werkgelegenheid en de inkomens en het nog lage prijspeil.

De Colombiaanse centrale bank heeft zijn belangrijkste rentetarief fors verhoogd. Het gaat volgens persbureau Bloomberg om de grootste rentestijging in meer dan tien jaar tijd. Ook zijn andere maatregelen aangekondigd. In Colombia wordt momenteel alles op alles gezet om de snel oplopende consumentenprijzen in het land een halt toe te roepen. De centrale bank verhoogde de rente van 4,75% naar 5,25%. De inflatie in het Zuid-Amerikaanse land steeg afgelopen maand naar 5,35%. Dat de prijzen zo hard oplopen heeft onder meer te maken met de weersomstandigheden. Die zijn de laatste tijd erg ongunstig voor de landbouw, waardoor veel etenswaren duurder zijn geworden. Daarnaast zijn de importprijzen toegenomen doordat de Colombiaanse peso flink in waarde is gezakt.

Vier grote Griekse banken moeten hun kas aanvullen met bij elkaar €14,4 mrd, heeft de Europese Centrale Bank (ECB) gezegd na het uitvoeren van diverse stresstesten. De banken hebben het extra kapitaal nodig omdat ze anders zouden kunnen omvallen. Het gaat om de National Bank of Greece, de Piraeus Bank, Eurobank Ergesias en de Alpha Bank. De ECB geeft hen tot gisteren de tijd om plannen voor het herkapitaliseren in te dienen. Het is belangrijk dat de Griekse geldverstrekkers snel weer voldoende buffers hebben, omdat voor hen een belangrijke rol is weggelegd bij het weer een beetje op de been helpen van de Griekse economie. Griekenland ging afgelopen zomer nog bijna bankroet. Pas op de valreep gingen de Grieken akkoord met afspraken met schuldeisers. Dat de banken in het land al die tijd overeind konden blijven, is mede te danken aan noodsteun van de ECB. Dat laatste is zeker waar. Maar het is de vraag in welke mate het vertrouwen in de Griekse banken is toegenomen zodat beleggers weer willen investeren in risicodragende investeringen. Daarbij komt dat de Grieken ook veel geld moeten investeren in de opvang en huisvesting van vluchtelingen tot volgend jaar zomer. Daarvoor moet geld op de plank komen.

Steeds sterker op de voorgrond verschijnt het beeld over instabiliteit van de Europese Unie. Hoe wankel dan wel hoe sterk is de EU? De gemeenschap wordt getest op solidariteit over de opvang van (oorlogs)vluchtelingen. Daarover ontstaan verschillen in de interpretatie tussen de rijkere en de armere landen, tussen Oost en West, tussen macht en onmacht. Merkel zei het nog enigermate terughoudend maar wel met een waarschuwing dat de vluchtelingencrisis de eenheid binnen Europa op de proef gaat stellen. Jean-Claude Juncker, voorzitter van de Europese Commissie, heeft moeite de neuzen van de 28 EU-lidstaten allemaal centrum-links gericht te krijgen en voerde de druk op om de afspraken over de quotering van 160.000 vluchtelingen nu uit te gaan voeren. Ook hij sprak twijfels uit over de toekomst van een verenigd Europa. Het is natuurlijk een lachertje dat al 116 vluchtelingen op de plaats van bestemming zijn aangekomen. Anderzijds wordt de telling niet correct uitgevoerd, want de vluchtelingen die rechtstreeks naar Nederland gaan, duizenden per week, worden kennelijk niet meegeteld. Overigens ben ik van mening dat Griekenland, Italië en de Balkanlanden niet opgezadeld kunnen worden met de opnamestop die Duitsland en Zweden doorvoeren. Daar komen twee aspecten bij als we kijken naar de Europese Eenheid. De Europese Commissie, lees elders in dit blog, heeft in april vorig jaar Nederland al laten weten dat het verlenen van fiscale voordelen aan banken, voor zogenaamde risicovolle obligaties, zogenaamde coco's, als niet toestane staatssteun kunnen worden aangemerkt. Dijssel is voorzitter van de Eurogroep en trekt zich daar kennelijk niets van aan en dient een wet in bij ons parlement waarin hij dat voor de banken even regelt. De vraag is waarom de overheid aan de banken jaarlijks een douceurtje van enkele honderden miljoenen wil toekennen. Uiteindelijk krijgen de burgers dat op hun bordje. Want iemand moet die rekening wel betalen. Estonian Air, de nationale luchtvaartmaatschappij van Estland, houdt alle toestellen aan de grond nu het rond de €85 mln aan reeds ontvangen staatssteun terug moet betalen van de Europese Commissie. Op de eigen website laat Estonian Air weten dat het vanaf 10 november 2015 stopt met vliegen. De regering in Tallinn moet van de Europese Commissie ook afzien van het plan om de al jaren noodlijdende maatschappij een nieuwe financiële injectie te geven van €40 mln. De steunmaatregelen zijn volgens de Commissie strijdig met de EU-regels voor staatssteun omdat ze concurrentievervalsend zijn. DFT: Groot-Brittannië stapt uit de Europese Unie als andere EU-landen niet instemmen met David Camerons eisen voor hervorming van de Unie. De Britse premier zal in een krachtige waarschuwing komende week laten weten dat het menens is, aldus verschillende media. In een brief aan EU-president Donald Tusk schrijft Cameron dat hij wil onderhandelen over het Britse lidmaatschap en de eisen daarvoor. "Als we geen akkoord kunnen bereiken en als er niet naar onze zorgen wordt geluisterd, wat waarschijnlijk niet gebeurt, dan moeten we ons opnieuw afvragen of de Europese Unie goed voor ons is", zal Cameron in de brief laten weten. Cameron heeft uit zowel binnen- als buitenland kritiek gekregen omdat hij geen details geeft over de Britse eisen. Volgens mediaberichten wil hij de arbeidsregels voor EU-migranten aanscherpen. Daarnaast pleit hij voor minder integratie in de EU en meer macht voor nationale regeringen om Europese wetgeving te kunnen blokkeren. Cameron heeft veel vaker over het Britse EU-lidmaatschap gesproken, maar volgens kenners is zijn waarschuwing nog nooit zo krachtig geweest. De Britse premier vindt de huidige situatie onacceptabel.

Ik begeef mij nu op een heel onzeker terrein, waar ik geen ervaring mee heb. Zondagavond gekeken naar een aflevering van Tegenlicht, over bitcoins Ik citeer uit de aankondiging: wat als wij zonder banken zelf geld zouden kunnen creëren dat niet te vervalsen is en in waarde niet af- maar juist toeneemt. Geld dat in één muisklik zonder transactiekosten wereldwijd kan worden verstuurd. Lang deden overheden en banken Bitcoin af als onveilig en enkel interessant voor criminelen. Maar met horten en stoten bleef de bitcoinkoers door stijgen en langzamerhand wordt Bitcoin ook door banken en overheden gezien als een uitvinding waar zij niet om heen kunnen en die misschien wel een digitale versie van goud zou kunnen zijn. Ik ben van de generatie waarin geld nog werd gegarandeerd door edele metalen als goud en zilver. Onze munten vanaf een rijksdaalder waren van zilver en droegen de zilverwaarde in zich. We kenden ook munten als de gouden vijfjes en tientjes en heel incidenteel is er wel eens een gouden twintigje uitgegeven. Ook bankbiljetten werden gedekt door edele metalen en later ook door valutareserves. De Nederlandsche Bank publiceerde vroeger iedere dinsdag de weekstaat, waarin verantwoording werd afgelegd over het gevoerde geldbeleid. Geld heeft maatschappelijk bezien drie functies: het is ontstaan als een ruilmiddel (ik koop een brood en betaal dat met geld), het is een rekeneenheid (een standaard monetaire meeteenheid voor het meten van de waarde-kosten van goederen, diensten of activa.), en het is een vorm van bezit (spaargeld). Dat is verleden tijd. Wij hebben nu geld dat zijn waarde niet ontleent aan de hoeveelheid goud die het vertegenwoordigt maar aan het vertrouwen dat men er goederen, en diensten mee kan kopen. Het wordt fiduciair geld genoemd. Inmiddels is geld 'lucht' geworden en in die context zet ik ook bitcoins neer. Ze worden aangemaakt door super slimme computers, zonder dat daar een tegenprestatie voor wordt verlangd. Er zijn geen plafonds, er is geen toezichthouder, er is geen stabiele wisselkoers, het wordt door niemand gegarandeerd middels risicodragend vermogen en financiële buffers. Deze week steeg de waarde van de bitcoin t/o de € van 294,90 naar een slotstand van 356,66, met een top midweeks van 445,84. Dat kan niet serieus zijn, een stijging van 21% in vijf werkdagen, en zeker niet vertrouwenwekkend. Het is een illusie zonder enige inhoud. Althans zo kijk ik ernaar. Marktvorsers echter noemen meerdere verklaringen voor de forse koersstijging. Zo komt er de laatste tijd veel vraag vanuit China. De Chinese handel in bitcoins ligt de laatste twee weken twee tot drie keer zo hoog als gemiddeld. Dat zou te maken kunnen hebben met restricties die de Chinese overheid heeft ingesteld op de hoeveelheid geld die inwoners kunnen opnemen in het buitenland. Dat zou de interesse voor de digitale munt aanwakkeren. Maar er gaan ook verhalen over een piramidespel in China, waar bitcoins bij gebruikt worden. Bitcoin kun je, in de meest positieve benadering, zien als een financieel product, ik schrijf hier nadrukkelijk niet dat het 'geld' is, in de cloud. Er wordt gesteld dat het veilig is, maar daar heb ik grote twijfels over. Of met bitcoins monetair beleid kan worden gevoerd, economisch beleid kan worden geactiveerd, ik zie het niet. Het wordt neergezet als 'het nieuwe goud' maar het is niet fysiek, het is slechts 'in the cloud'. In hoeverre wordt de privacy gewaarborgd van mensen die de bitcoin gebruiken? Niet dus. Welke beveiliging is er ingebouwd om cybercriminasliteit buiten het systeem te houden? Hoe het systeem werkt is mij niet duidelijk: je kunt rechtstreeks transacties overal ter wereld doen en het geld zonder tussenkomst van 'banken' overboeken. Maar dat kan ik met VISA ook. Het lijkt mij een ideaal systeem van criminelen, om het monetaire systeem op te blazen. In feite is het hele systeem gebaseerd op 'lucht', geld dat geen enkele waarde vertegenwoordigt. Bitcoin is een decentrale digitale munteenheid, een product dat niet eerder in de geschiedenis van de mensheid is voorgekomen? De uitgifte van nieuwe bitcoins en de controle van transacties worden geregeld door het Bitcoin netwerk zelf. Wat dat ook moge zijn. Het Bitcoin netwerk bestaat uit mensen, ik zou liever zeggen fantasten, die er zelf voor gekozen hebben om bitcoin-software te draaien. Deze bitcoin software maakt via het internet connectie met elkaar waardoor er een wereldwijd betalingsnetwerk ontstaat zonder centrale autoriteit of knooppunt. Dat wordt als een pré gezien, maar ik blijf liever met mijn benen op de grond staan. Voor mij is het hele project een gokpaleis waar slimmeriken in heel korte termijn miljardairs kunnen worden. Dat wil niet zeggen dat het huidige financiële stelsel betrouwbaar is en veilig. En ja, dat is in mijn beleving soms ook een gokpaleis, met alle emotionele uitingen die wijn kennen. Het scheppen van geld zonder waarde (nul-renters) leidt ook in ons financiële stelsel, tot chaotische situaties. Begin jaren negentig ging het bedrijf Enron zich toeleggen op handel: de kernactiviteiten verschoven van gaslevering naar kopen en verkopen van leveringscontracten op de termijnmarkten. In korte tijd investeerde Enron ook miljarden in water, telecommunicatie, metaal, chemie, internet, verzekeringen en andere producten en diensten. Het bedrijf werd hét grote voorbeeld voor iedereen die meende dat in de nieuwe economie snel veel geld te verdienen viel. Maar Enron hield de vinger niet bij de lei en gaf meer uit dan er binnenkwam. En de verliezen werden uit de boeken gehouden, door schimmige constructies met honderden dochterondernemingen. Toen het bedrijf uiteindelijk over de kop ging, bleek dat managers miljoenen in hun zak stopten, accountants bewijsmateriaal vernietigd hadden en dat er bijna duizend dochterondernemingen waren opgezet om belasting te ontduiken en de boekhouding op te pimpen. Na onderzoek door de Amerikaanse financiële controlecommissie werd niet alleen duidelijk dat het bedrijf zijn winsten lange tijd fors had overdreven, maar zou ook blijken dat Enron $20 mrd in het rood stond. In december 2001 was de energiereus failliet en stonden 21.000 werknemers op straat. Niet alles wat glimt is goud. Bitcoins worden gemaakt door het Bitcoin netwerk zelf. Om bitcoins te kunnen verdienen kan je meedoen aan het Bitcoin netwerk en de rekenkracht van je computer (of speciale hardware) inzetten om bitcoin-transacties te verifieren en op te slaan. Als je hiervoor kiest doe je meteen mee aan een soort van loterij die je elke 10 minuten kan winnen. Als je de winnaar bent krijg je 25 bitcoins en dan begint de loterij weer opnieuw en maakt iedereen weer kans. Dit proces wordt ook wel mining genoemd. Op deze manier worden de bitcoins gelijkmatig verspreid in het netwerk. Elke 10 minuten komen er dus 25 bitcoins bij en over een paar jaar zal dat gehalveerd worden naar 12,5 enz tot er uiteindelijk 21 miljoen bitcoins in omloop zullen zijn. De tegenwaarde hiervan is ca €10.000.000.000. De prijs van Bitcoin wordt niet door een centrale instantie bepaald. Bitcoins worden op vele verschillende plekken verkocht en verhandeld en iedere plek heeft zijn eigen in en verkoopprijs. Er is wel een gemiddelde koers die verkregen wordt door het gemiddelde te nemen van alle grote zogenaamde exchanges en wisselkantoren. Onder andere de Rabobank en de Nederlandsche Bank waarschuwen voor mogelijke risico's die de Bitcoin met zich mee kan brengen. Of, en zo ja wanneer de Bitcoin in Nederland een wettig en veilig betaalmiddel kan worden, is dus nog verre van zeker en zal de toekomst moeten uitwijzen. Nergens kan ik vinden of tegoeden in Bitcoins ook rente opleveren. Is het mogelijk om kredieten af te sluiten in Bitcoins? Als dat technisch niet tot de mogelijkheden behoort kan de wisselkoers tot oneindige hoogten stijgen. Bitcoins vertegenwoordigen geen enkele waarde, het is maar wat de gek ervoor over heeft en hoe lang het vertrouwen in dit product standhoudt. In een uitspraak van 14 mei 2014 oordeelde de Rechtbank Overijssel dat de Bitcoin wettelijk niet als geld gezien kan worden, maar net als zilver en goud een ruilmiddel is. Dit heeft naar het oordeel van de rechtbank tot gevolg dat men in geval van wanprestatie geen recht heeft op vergoeding van schade geleden door verschillen in de wisselkoers (zogenaamde koersschade). In de Tegenlicht aflevering van 8 november wordt aandacht geschonken aan “Don’t Own, Enjoy”. Deze aflevering gaat op zoek naar het einde van het productiemodel waarin mensen werken om dingen te kunnen kopen. En waar we met een razende vaart het einde van de aanwezige grondstoffen in zicht zien komen en onze afvalbergen zien groeien. We staan op de grens van een wezenlijke gedragsverandering. We willen steeds minder bezitten, we willen gebruiken en we willen ervan genieten. Wat betekent dat voor de manier waarop producten gemaakt worden, voor de status die we aan bezit ontlenen, voor innovatie en voor economische groei?

De Zweedse regering, die een ruimhartig asielbeleid voert, verwacht dit jaar 160.000 asielaanvragen. Stockholm vraagt hulp van andere Europese landen, omdat er onvoldoende lokaties zijn, waar de vluchtelingen kunnen worden opgevangen. De Zweedse imigratiedienst gaat aan Brussel financiële steun vragen. In het kader van de afgesproken quotering van 160.000 vluchtelingen over de 28 EU-landen dit jaar, zijn er al 116 op de toegewezen plek, in Finland, Luxemburg en Zweden, aangekomen.

De euro-economie blijft herstellen, zij het in een gematigd tempo. Ondanks de hulp van lagere olieprijzen zit de internationale ontwikkeling tegen, zoals de afkoeling in de opkomende landen en voortdurende geopolitieke spanningen. Dat is te lezen in de zogeheten herfstprognose van de Europese Commissie. De groei in de eurozone zal dit jaar 1,6% bedragen, stijgend naar 1,8% in 2016 en 1,9% in 2017. Voor de Europese Unie als geheel zijn deze cijfers respectievelijk 1,9%, 2% en 2,1% in 2017. Het herstel is niet evenredig verdeeld over alle lidstaten en de particuliere consumptie neemt verder toe in 2016 en 2017. De geprognosticeerde groei in Zweden, Letland, Litouwen, Ierland, Polen, Slowakije, Roemenië, Malta en Luxemburg ligt hoger dan in Nederland, Engeland, België, Portugal, Frankrijk, Italië, Kroatië, Oostenrijk, Duitsland, Hongarije en Bulgarije. Alle prognoses over de economische groei in relatieve zin. De werkgelegenheid blijft echter een punt van zorg: in de eurozone dit jaar 11,0%, volgend jaar 10,6% en in 2017 10,3%. Pas in 2017 trekt de inflatie pas weer aan naar 1,6%. Hoe serieus moeten deze prognoses van Brussel worden genomen? In haar winter prognose, 3 kwartalen geleden, werd voor dit jaar de Griekse groei nog op 2,5% en voor volgend jaar op 3,6% gesteld. Nu worden begroot een negatieve groei (krimp dus) van 12,4% en 1,3%. Pas in 2017 zouden de Grieken pas weer in de groei komen met 2,7%. Dat cijfer is dan wel beter dan de begrote groei voor Nederland van 2,3%. Volgens de verantwoordelijke eurocommissaris Moscovici betekent de instroom van de vele vluchtelingen in de EU in de komende jaren een extra groeipotentieel van 0,2 tot 0,3%. Deze laatste opmerking komt niet als een verrassing. De enorme toestroom van vluchtelingen naar de rijkere EU-landen vanuit het Midden Oosten brengt lasten met zich mee, opvang, bed, bad en brood en leefgeld. Daartegenover leveren deze vluchtelingen nog geen tastbare bijdrage aan het nationaal inkomen. Vooralsnog kosten ze nog jaren geld. Dus ja, tegen Brussel, de vluchtelingenstroom levert reuring op economisch gebied en levert zo een onverwachte bijdrage aan de economische groei en nee, tegen Brussel, de lasten die het met zich meebrengt gaan uiteindelijk ten laste van een stijgende EMU-schuld: wel lasten, geen opbrengst. Voor Nederland ziet de Commissie een duidelijke verbetering in 2016 door de beloofde belastingverlaging van €5 mrd. Hierdoor wordt de consumptie positief beïnvloed. De Commissie verhoogde daarom de verwachtingen voor de economische groei in ons land. Voor dit jaar rekent 'Brussel' op 2% groei, voor 2016 op 2,1% en op 2,3% in 2017. Hierdoor kan ook het Nederlandse schatkisttekort teruglopen van 2,1% dit jaar 1,5% in 2016 en 1,2% in 2017.

Minder goed nieuws voor Evi. Van Lanschot heeft in het derde kwartaal samen met zijn klanten behoorlijk last gehad van het wisselvallige beursklimaat. Dat blijkt uit een handelsbericht van de vermogensbeheerder. De bank zag het vermogen van zijn klanten ten opzichte van eind juni met €2 mrd afnemen tot €56,5 mrd. Zelf voelde het bedrijf de onrust doordat de inkomsten uit provisies licht daalden. Ook de rentebaten bleven door de lage rente onder druk staan, terwijl de kosten licht opliepen. Het aanhoudend economisch herstel vertaalde zich wel opnieuw in een daling van de voorzieningen op kredieten. Verder werd het resultaat in het derde kwartaal gedrukt door een eenmalige last van €23 mln als gevolg van de verkoop van slechte vastgoedleningen. Concrete winstcijfers maakte Van Lanschot niet bekend. Al eerder maakte credit rating agency Fitch bekend dat de rating van van Van Lanschot Bankiers verlaagd werd van A- naar BBB+. De vooruitzichten voor de bank voor vermogende particulieren zijn stabiel, aldus de kredietbeoordelaar. De motivatie voor de afwaardering is dat het een uitdaging voor Van Lanschot zal zijn om met name de winstgevendheid te verbeteren ,,onder voor Europese banken steeds lastiger marktomstandigheden''. Fitch erkent dat de bank vooruitgang heeft geboekt aan de hand van de in 2013 herijkte strategie maar denkt dat een verdere verbetering ,,geleidelijk zal zijn en voor een deel zal afhangen van een aantrekkende Nederlandse economie''. Daarmee zit van Lanschot in een groepje banken met onder meer Deutsche Bank en RBS.

Ik heb zo mijn twijfels over de werkelijke redenen die de Europese banken-toezichthouder EBA heeft door voor 2016 nieuwe stresstests aan te kondigen voor de 53 grootste banken in Europa. In tegenstelling tot voorgaande jaren zal dat onderzoek zwakke banken echter niet verplichten om extra kapitaal op te halen. In het onderzoek dat vanaf het eerste kwartaal van volgend jaar wordt uitgevoerd wordt geen minimale kapitaaleis gehanteerd. De stresstest is volgens de EBA vooral bedoeld om toezichthouders, banken en andere marktpartijen van informatie te voorzien waarmee op consistente wijze vergelijkingen kunnen worden gemaakt. Vorig jaar moesten Europese banken wel aan kapitaaleisen voldoen in de stresstest van de EBA. Voor die test zakten 24 banken, die samen bijna 25 miljard euro extra kapitaal moesten ophalen om gaten in hun financiering te dichten. Zoals gezegd een vreemd bericht. In blog 244 dd 1 november 2014 schreef ik al over “twijfels die werden uitgesproken over de degelijkheid waarmee de ECB 128 grote banken heeft gescreend. De vraag is 'waar de zombiebanken' zijn gebleven? Analisten, het IMF en de OESO waren de laatste jaren ervan overtuigd dat in het Europese bankwezen 'zombiebanken' aanwezig moeten zijn die voor enkele honderd miljarden euro's ondergekapitaliseerd zouden zijn. Uit de stresstest zijn deze niet komen bovendrijven en dan rijst de vraag of ze verdwenen zijn, of zijn ze gered met overheidsgeld dan wel door de ECB niet zijn getest. In dat laatste geval zou dat betekenen dat de ECB het toezicht op deze zombiebanken op 4 november niet overneemt, maar dat overlaat aan nationale centrale banken, waar ze zijn weggestopt. Het is een optie die ik niet uitsluit, maar ik vraag mij wel af welke prijs daarvoor betaald moet gaan worden om deze zombiebanken, als ze bestaan, in rustiger vaarwater te brengen? De ECB is inmiddels begonnen met de inkoop van obligaties van banken zodat er bij deze banken weer ruimte op de balans ontstaat. Later volgen ook herverpakte pakketjes met of zonder giftige inhoud.” Een jaar geleden werd in de markt uitgegaan dat het Europese bankwezen voor tussen de €200 en €400 mrd ondergekapitaliseerd zou zijn, terwijl de EBA (ECB) rapporteerde over €80 mrd. Verder had ik toen kritiek dat er niet was getoetst op een deflatiescenario. Mijn grootste kritiek betrof de hoogte van de buffers, het risicodragend vermogen gerelateerd aan het balansvermogen (en niet aan het kernkapitaal). De norm die door de EBA zou zijn gebruikt zou veel te laag zijn gehouden, stel 5% in plaats van 8% dan wel 120%. Als een realistische norm zou zijn doorgerekend zou een derde van alle grote Europese systeembanken in problemen zijn gekomen. Op BNR zegt Kees de Kort, macro-econoom, over de aangekondigde stresstest in 2016, dat hij nog steeds het idee heeft dat er nog heel veel problemen bij Europese banken onder het bankentapijt verstopt liggen. Recentelijk zijn bij een Oostenrijkse badbank de waarden van vastgoedgoed bezittingen, dan wel de waarde van kredieten waar vastgoed als onderpand dient, getaxeerd. Daaruit bleek dat de door accountants goedgekeurde jaarrekeningen veel te hoge waarderingen zijn toegekend aan het vastgoed. Het is dan ook de vraag waarom de ECB/EBA geen geen minimale kapitaaleis gehanteerd bij de komende stresstests. Weet de ECB nu echt niet hoe de grote systeembanken er financieel voorstaan of is de reden 'eigen behoud'. Interessant om te weten is welke gevolgen de nu al 7 maanden lopende monetaire verruiming (QE), gepaard gaand met extreem lage rentetarieven, heeft voor de bankbalansen.

De prijzen van woningen en appartementen schieten volgend jaar met 2,75% tot 4,75% verder omhoog, verwachten economen van de Rabobank. Als ik deze kop boven een artikel zie staan vraag ik me direct af 'waarop baseren die economen zich'? In 2016 zullen minimaal 175.000 en maximaal 195.000 woningen van eigenaar wisselen, zo voorspelt Rabobank in het nieuwe Kwartaalbericht Woningmarkt. Hiermee is de huizenmarkt terug op het niveau van voor de crisis. Op Zeeland na, zit de huizenverkoop overal in het land in de lift. De stijging van de verkoopprijzen wordt voor een groot deel veroorzaakt door het dalende aanbod van te koop aangeboden huizen, voorziet woningmarkteconoom Pieter van Dalen. Dit wordt nog eens extra aangejaagd door de opgeleefde economie, arbeidsmarkt en koopkracht, plus de extra nieuwbouw en aanhoudende lage rente. Nieuwe oververhitting van de woningmarkt wordt vooralsnog niet verwacht, zeker niet op korte termijn. Met gemiddeld elf woningen hebben kopers nog altijd meer keuze dan voor de crisis, toen dit op zes tot zeven lag. Daarbij is de prijsstijging in perspectief nog mild. De nominale verkoopprijs van dit jaar ligt immers nog altijd 16,5% lager dan tijdens het toppunt van de woningmarkt in 2008. De swing waarin de woningmarkt terecht komt kan de economie op zijn beurt nog eens extra aanjagen. Door de stijgende huizenprijzen komen de woningen van ruim driehonderdduizend huishoudens dit jaar en volgend jaar weer boven water. Het gaat om 150 duizend in 2015 en maar liefst 172 duizend in 2016. Deze huishoudens krijgen zo wat meer te besteden en zitten voor de arbeidsmarkt niet meer vast aan een onverkoopbare woning. Een einde aan de onderwaterproblematiek verwacht Van Dalen pas over een jaar of tien. Hij voorziet dat het aantal woningen dat onder water staat pas na 2025 onder de 100 duizend daalt. Wel is een aardige daling inmiddels een feit. Zo stonden begin vorig jaar ruim een miljoen woningen onder water. Begin 2016 worden volgens de rekensom van Rabobank nog 730.000 huishoudens door deze ellende getroffen. NU.nl: Een geheel ander beeld schetst een nieuw rapport in opdracht van de Woonbond en koepel van woningcorporaties Aedes. Circa 547.000 huishoudens verdienen te veel om in een sociale huurwoning te wonen. De aanpak van de overheid om deze 'scheefwoners' te laten doorstromen naar duurdere woningen is een complete mislukking geworden. Een politieke blunder van de eerste orde. Op zich is het aanpakken van scheefwonen een goed zaak, maar dan moet het kabinet wel zorgen voor doorstroming naar beschikbare en betaalbare woningen. Nog eens 332.000 huurders wonen eigenlijk te duur in relatie tot hun inkomen. Zij krijgen daardoor meer huurtoeslag dan nodig is, constateert de NOS. Deze groep zou juist in een goedkopere huurwoning moeten wonen. Ruim een kwart van alle huurders is scheefwoner. Dit zijn zowel mensen die in een te goedkoop huis wonen als huurders in een te dure woning. Volgens de NOS stelt driekwart van de 57 geraadpleegde woningcorporaties dat het kabinetsbeleid om scheefwonen tegen te gaan: niet werkt. Minister Stef Blok (Wonen) gaf corporaties de gelegenheid om de huren voor de hogere inkomens extra te verhogen. Probleem bij deze doorstromingsprikkel zou echter het grote verschil zijn tussen de maximale huur in corporatiewoningen (€710) en de prijzen van huurwoningen in de vrije sector. In de Randstad kost het huren van een vrijesectorwoning minstens €900 per maand. In meerdere rapporten is inmiddels geconcludeerd dat er te weinig betaalbare vrijesectorwoningen zijn voor huishoudens die te veel verdienen voor een sociale huurwoning.

Banken schrijven de regering geen wetten voor. Belanghebbenden worden wel bijna altijd geraadpleegd en mogen ook suggesties doen bij het maken van een wet. Dat stelt minister Jeroen Dijsselbloem (Financiën). "We laten ons door niemand de wet voorschrijven", aldus de bewindsman. Maar als er goede suggesties komen, worden die overgenomen. De Tweede Kamer vroeg aan de minister een reactie op een publicatie in het NRC over de invloed van banken op wetgeving. De vragen kwamen toen bekend werd dat ING vorig jaar belangrijke onderdelen van een wet zou hebben geschreven. Die wet geeft Nederlandse banken een belastingvoordeel van €350 mln per jaar op een speciaal type obligatie (schuldbewijs bij lening), zogenaamde coco's. Volgens Dijssel waren dergelijke obligaties vroeger ook aftrekbaar. "Het is een groot misverstand" dat het om iets nieuws gaat, aldus de bewindsman. Hij zegt dat de invloed van ING op de wet zeer beperkt is geweest. De regering zelf vond de nieuwe regeling nodig: "Het is een zelfstandig besluit. Daar hebben we geen ING-lobby of bankenlobby voor nodig." De minister verdedigt dat de aftrekpost uitsluitend voor banken geldt. Hij wijst op de speciale voorwaarden waaraan banken moeten voldoen, in tegenstelling tot andere beursgenoteerde bedrijven. Dijsselbloem verwacht dan ook niet dat Brussel de aftrekpost als ongeoorloofde staatssteun beschouwt. Hij benadrukt dat andere EU-lidstaten de regeling ook kennen. Dat kan wel zo zijn maar vorig jaar april heeft de EC, op vragen van Nederland over een nieuw type obligatie, dat fiscale maatregelen die alleen banken bevoordelen 'waarschijnlijk' een vorm van ongeoorloofde staatssteun zijn. De zaak draait om een ingewikkeld en risicovol soort obligatie, de coco genaamd. Met coco’s kunnen bedrijven geld ophalen net als bij een normale obligatie, maar als het bedrijf vervolgens in de problemen komt vervalt de obligatie. Dat betekent dat de geldschieter dan zijn inleg kwijt is en de schrijver van de obligatie het geld inneemt. Daardoor betaalt de uitlenende partij een zeer royale rente om dat risico te compenseren. Omdat in geval van nood het uitgeleende geld "ingenomen" kan worden door het bedrijf dat de coco uitgeeft mag het bedrag als eigen vermogen (buffers) meegerekend worden. Daarmee is het product extra interessant voor banken, omdat zij sinds de crisis hogere kapitaalbuffers moeten aanhouden. Banken willen graag dat de rente op deze leningen aftrekbaar wordt van de belasting. De bank stapte naar het kabinet om dit mogelijk te maken, "anders zou de kredietverlening daaronder lijden". Een probleem is dat de belastingdienst geen dekking kon vinden om deze aftrekbaarheid voor alle bedrijven beschikbaar te maken, maar als alleen banken de aftrek krijgen kan Europa dat zien als ongeoorloofde staatssteun. Daarop heeft het kabinet een wet aangenomen waarin is geregeld dat die fiscale aftrekbaarheid voor banken coco's wordt vastgelegd. De EC zegt nog niets te weten van deze wet. Volgens 'bronnen' heeft ING actief geïntervenieerd bij het vinden van de juiste formulering om terugvordering van de fiscale voordelen voor het bankwezen te vinden. De minister ontkent dat min of meer en hoe Brussel hierin niet toegestane staatssteun ziet is ook niet duidelijk.

Banken investeren nog altijd behoorlijk in energiebronnen die schadelijk zijn voor het klimaat. Van alle Nederlandse banken is ING het minst groen, zo staat in een nieuw praktijkonderzoek van de Eerlijke Bankwijzer. ING zet met 89% van de investeringen in de energiesector nog altijd veel weg bij vervuilers. De oranje bank investeert met $3 mrd inmiddels wel flink in duurzame energie. Maar volgens de Eerlijke Bankwijzer wordt er met $25 mrd acht keer meer geïnvesteerd in olie, kolen en gas. ING is het niet met de conclusie van de Bankwijzer eens. De bank zegt wereldwijd ‘een van de grootste financiers van duurzame energie projecten’ te zijn en meer te investeren in duurzame energie dan alle andere Nederlandse banken samen. „ING heeft onder meer een leidende rol in Westermeerwind, het grootste near-shore windenergiepark van Nederland dat 160.000 Nederlandse huishoudens van energie zal gaan voorzien. Daarnaast hebben we tal van duurzame energieprojecten in het buitenland. Van windmolenparken op de Filipijnen tot geothermale energie in Indonesië”, aldus een woordvoerder. Volgens de Eerlijke Bankwijzer investeren ook de staatsbank ABN Amro en Aegon meer in fossiele energiebronnen dan in groene. Bij Rabobank is de verhouding fiftyfifty. ASN Bank, Triodos en NIBC scoren veruit het beste in het onderzoek naar investeringen van banken in hernieuwbare energie. Al dan niet toevallig presenteerde de Nederlandse bankensector een speciaal ‘klimaatstatement’, als bijdrage aan de internationale klimaattop die 30 november in Parijs begint. Hierin worden ook de Nederlandse regering en Europa opgeroepen samen te werken voor meer klimaatvriendelijkheid. Onderzoeker Evert Hassink van de Eerlijke Bankwijzer vindt echter dat de banken zelf meer kunnen doen: „Investeerders moeten hun verantwoordelijkheid nemen en de overgang naar een duurzame, klimaatvriendelijke energievoorziening versnellen.” De Nederlandse Vereniging van Banken (NVB) noemt klimaatverandering in een reactie 'een van de belangrijkste vraagstukken van deze tijd'. Volgens de NVB weerspiegelen de leningenportefeuilles van banken echter de huidige afhankelijkheid van fossiele energie in de economie. De banken zeggen te 'streven naar meer transparantie over de gevolgen die hun leningen en investeringen hebben voor het klimaat'. Maar zij vinden dat de aanpak van klimaatverandering de inzet van iedereen vraagt: "Bedrijven en instellingen, overheid en banken."

Het gaat goed met de allerrijksten in Nederland, blijkt uit de nieuwste editie van de Quote 500. Ons land heeft er dit jaar vier nieuwe miljardairs bijgekregen en de vijfhonderd rijkste Nederlanders zagen hun gezamenlijk vermogen voor het eerst sinds de financiële crisis weer met meer dan 10% toenemen. Frits Goldschmeding, de oprichter van uitzendbureau Randstad, eindigde net als vorig jaar als hoogste op de lijst. Zijn vermogen groeide flink, van €3,2 mrd naar €4,7 mrd. Nummer twee blijft investeerder Dik Wessels, met inmiddels €3 mrd. De derde plek wordt wederom ingenomen door mediamagnaat John de Mol, met nu €2,5 mrd. Bij elkaar zijn de vijfhonderd rijkste Nederlanders goed voor een slordige €91,9 mrd. De nieuwe miljardairs zijn onder meer grootindustrieel Wim van der Leegte en biermagnaat Dik Hoyer.

Een verzelfstandigd staatsbedrijf is in grote financiële geraakt, door een mislukt avontuur in Chili. De kiem van het probleem ligt bij een grote opdracht, twee jaar geleden, bij de Koninklijke Nederlandse Munt (KNM) om 850 miljoen peso's te slaan. Er ontstonden problemen bij de productie en de Chileense inspectie keurde de munten uiteindelijk af. De KNM kreeg een boete wegens wanprestatie. KNM verwacht volgens staatssecretaris Wiebes de order na genomen maatregelen goed te kunnen afhandelen. Het moet in juni 2016 zijn afgerond. Directeur Maarten Brouwer stapt hierom begin volgend jaar op. Het staatsbedrijf heeft grote schulden en wordt overeind gehouden door Financiën, dat nog €18,8 mln tegoed heeft van de onderneming in Utrecht waar zo'n 130 mensen werken. De KNM slaat sinds 1807 de Nederlandse munten en is in 1994 verzelfstandigd. "Het liquiditeitsprobleem is bij KNM is van dien aard dat we ons zorgen maken over de toekomst van het bedrijf", aldus een interne notie van Financiën. De onderneming staat sinds deze zomer onder verscherpt toezicht van het ministerie. De staatssecretaris schrijf aan de Kamer dat de grootste financiële zorgen nu beheersbaar zijn. "KNM verwacht dat de grootste operationele problemen onder controle zijn, maar desondanks wordt een substantieel verlies over 2014 verwacht", aldus Wiebes. De accountant heeft de jaarrekening voor 2014 nog altijd niet goedgekeurd. De problemen zullen in "beperktere mate" ook doorwerken in de cijfers van dit jaar. Maar ook intern waren er problemen bij de onderneming. Er zijn "ingrijpende operationele maatregelen" nodig. Een 'chief restructuring officer' gaat het bedrijf herstructureren en bezuinigingen doorvoeren. Vertrekkend topman Brouwers blijft tot het einde van zijn arbeidsovereenkomst als adviseur aan. Financiën werkt aan een "strategische heroriëntatie" van de Munt waarbij ook gekeken wordt of het een staatsbedrijf moet blijven. Hierover zal het kabinet begin volgend jaar de Kamer nader informeren.

De openbaar aanklager van New York is een onderzoek begonnen naar het Amerikaanse olieconcern ExxonMobil over mogelijke misleiding van investeerders en het publiek over de risico's van klimaatverandering en hoe die het bedrijf kunnen raken. Aanklager Eric Schneiderman heeft een dagvaarding gestuurd naar Exxon met een verzoek om informatie, aldus bronnen. Het gaat naar verluidt om gegevens die teruggaan tot de jaren zeventig. Het concern zou bijna veertig jaar hebben gelogen over de impact van klimaatverandering op de resultaten. Onderzoekers van Exxon zouden in de jaren zeventig al hebben ontdekt dat door mensen veroorzaakte uitstoot van schadelijke gassen het klimaat schaadt. Exxon zei de risico's van klimaatverandering zeer serieus te nemen en dat het concern al lang werkt aan mogelijkheden om de uitstoot terug te dringen. Ook heeft het bedrijf naar eigen zeggen investeerders jarenlang geïnformeerd over de zakelijke risico's van klimaatverandering. Het bedrijfsleven moet op zijn tellen passen en geen illusionaire voorstellingen van zaken presenteren. Een goed signaal.

Agenderen: Van 30 november tot en met 11 december 2015 vindt in Parijs de eenentwintigste jaarlijkse klimaatconferentie van de VN plaats: de zogenaamde COP21. COP staat voor de Conference of Parties; hierbij komen alle partijen die onderdeel uitmaken van het UNFCCC, het klimaatverdrag van de Verenigde Naties, bijeen. Doel van de conferentie is een nieuw klimaatakkoord te bereiken, dat in 2020 moet ingaan, wanneer het huidige verdrag (het Kyoto-protocol) afloopt.

Slotstand indices 6 november 2015; week 45: AEX 469,83; BEL 20 3.649,19; CAC 4.984,15; DAX 30 10.988,03; FTSE 100 6.353,83; SMI 8.970,27; RTS (Rusland) 854,34; DJIA 17.910,33; NY-Nasdaq 100 4.707,232; Nikkei 225 19265,60; Hang Sen 22877,35; All Ords 5269,70; SSEC 3590,032; €/$ 1,0741; goud $1089,40; dat is €32.569,77 per kg, 3 maands Euribor -0,073% (1 weeks -0,152, 1 mnds -0,124%), 10 jarig Nederlandse Staat 0,839%, 10 jaar VS 2,3218%. Een liter diesel hier aan de pomp €1,149. 

Dit bericht is geplaatst in Geen categorie. Bookmark de permalink.