UPDATE04082011

En niet alleen in Amsterdam (-2,91% en -3,17%) kwam de klap op de aandelenbeurzen gisteren en vandaag hard aan. Ook in Brussel met -1,69% en -2,84%, in Parijs met -1,93%en 4,0%, in Frankfurt en in Londen met -2,3% en 3,1% en 3,03% in Athene met -3,76% ( de laagste stand sinds 1997). Financials kregen het gisteren hier en daar zwaar te verduren: SocGen -8,7%, Credit Agricole – 6,5%, ING -4,3% en de Commerzbank -3,7%. Ook vandaag waren de verliezen voor de financials zwaar: Aegon –4,46%, ING -5,39%. Goud $1672,70, dollar wat beter op 1,4158.

10-jarig Spaanse en Italiaanse Staat noteren >6%. Om de financiële crisis binnen de eurozone af te koelen is de Europese Centrale Bank (ECB) deze week wellicht begonnen om staatsobligaties te kopen van Spanje en Italië. Een activiteit waartoe ze statutair niet gemachtigd zijn. De Spaanse economie is groter dan die van Griekenland, Ierland en Portugal tezamen. Een Spaanse financiële crisis zou een klap zijn voor de eurozone, maar een dreigend wegzinken van Italië kan de eurozone zelf in gevaar brengen. De Italiaanse schuldenberg is zo groot als die van Griekenland, Ierland, Portugal en Spanje samen. De economie groeit daar nog nauwelijks. Een Italiaans en/of Spaans bankroet zou grote schade toebrengen aan een aantal grote banken, zowel nationale als internationale, waardoor de crisis zich zou kunnen uitbreiden naar andere (euro)landen. Het is nog maar de vraag of het noodfonds van de EU voldoende geëquipeerd is om een hulpplan voor Spanje en/of Italië te kunnen uitvoeren. Silvio Berlusconi stelde gisteravond beleggers gerust met de mededeling dat de economische fundamenten van Italië voldoende 'solide' zijn. De Italiaanse regering moet, volgens de Italiaanse president, zo spoedig mogelijk belastinghervormingen goedkeuren en zorgen voor een belastingregime dat ,,gunstiger is voor gezinnen, werknemers en bedrijven''. Ook op de arbeidsmarkt zijn hervormingen nodig, met als doel een hogere economische groei te bewerkstelligen.

De werkgelegenheid van het Amerikaanse bedrijfsleven is in juli afgenomen. De activiteit in de Amerikaanse dienstensector zwakte onverwacht af. De index die de bedrijvigheid weergeeft daalde van 53,3 in juni tot 52,7 in juli. Economen hadden gerekend op een stijging. Dit nieuws overschaduwde een kleine meevaller over de Amerikaanse banenmarkt. Uit cijfers van salarisstrookverwerker ADP bleek dat de werkgelegenheid in het Amerikaanse bedrijfsleven in juli iets sterker is gegroeid dan economen hadden verwacht. De fabrieksorders daalden in juni met 0,8 procent ten opzichte van de voorgaande maand. Economen hadden een afname met 0,7 procent voorspeld. In mei namen de bestellingen bij de fabrieken volgens een nieuwe raming nog met 0,6 procent toe. Eerder werd voor die maand een groei van 0,8 procent gemeld. In totaal werd in juli in het Amerikaanse bedrijfsleven voor 66.414 personen ontslag aangevraagd. Dat was bijna 60 procent meer dan in juli 2010. Het aantal ontslagaanvragen lag voor het laatst in maart 2010 zo hoog. De orders voor duurzame goederen namen volgens een nieuwe schatting in juni met 1,9 procent af op maandbasis. Eerder werd voor die maand een krimp van 2,1 procent gemeld.

Ik doe nu een stapje terug en ga in de geschiedenis terugkijken naar het verloop van de crash van oktober 1929 en de daarop gevolgde Groote Depressie. Reden om dat te doen is de vraag in hoeverre er momenteel sprake zou kunnen zijn van een bearmarket, een double dip, een recessie in wording die gaat uitgroeien naar een depressie, een economische krimp die eraan komt waaraan een koopkrachtverlies scenario wordt gekoppeld.

De wereld, en met name de VS, beleefde in de jaren 20 van de vorige eeuw een vorm van hoogconjunctuur: the roaring twenties. Als gevolg hiervan stegen de aandelenkoersen en ook andere beleggingsproducten tot enorme hoogten, aandelen werden op de beurs veel meer waard dan redelijk was. De onderliggende economie was echter ongemerkt in kracht verminderd, zonder dat dit op de beurs tot uiting kwam. Beleggers verkeerden in een euforie, en de prijzen van de aandelen werden steeds maar verder opgejaagd, dit tegen alle economische logica in. In de zomer van 1929 begon duidelijk te worden dat de economische cyclus op het punt stond in een neerwaartse spiraal te raken. Veel bedrijven merkten dat de markt verzadigd was en krompen hun productie in. De eerste ontslagen vielen, waardoor bestedingen afnamen, en ook andere bedrijven in de problemen kwamen. Steeds meer bedrijven krompen in of vielen om. In de zomer van 1929 vlakten de koersen steeds verder af. Toen vond Black Thursday plaats. Donderdag 24 oktober 1929 begonnen de aandelenkoersen op de New York Stock Exchange extreem te dalen. In de paniek die hierdoor ontstond probeerden beleggers hun aandelen te verkopen, waardoor de koersen volledig inzakten. Aan het einde van de dag (die de geschiedenis zou ingaan als Zwarte Donderdag) waren de meeste aandelen sterk gedaald. Na een kleine opleving daalden de koersen later nog verder. Het dieptepunt van de markt zou uiteindelijk pas bereikt worden op 8 juli 1932 op een niveau van 41,22. Dat niveau was voor het laatst gezien in de negentiende eeuw. Het zou nog tot 1954 duren voordat de koersen weer op het niveau waren van het hoogtepunt in 1929 van 381,17. Door de crisis konden veel leningen niet terugbetaald worden waardoor banken failliet gingen. Dit had een sneeuwbaleffect tot gevolg waardoor de verslechterende economie versneld in een depressie terecht kwam. Deze beweging werd nog extra gevoed door de deflatie (geldontwaarding) die daardoor ontstond en mede door het instorten van de handel belandde vervolgens de hele wereld in een laagconjunctuur.

Na de misère van 1929 was 1930, zeker in Nederland, niet eens zo'n slecht jaar. Pas in de loop van 1931 verergerde de situatie zodanig dat een min of meer ‘gewone’ financiële crisis overging in ‘de depressie van de jaren dertig’, in een ongebruikelijk lange krimp van de economie. 1931 was het jaar van het uiteenvallen van het systeem van de gouden standaard. Dit was een systeem van vaste wisselkoersen, die vastgeklonken zaten aan een gefixeerde prijs van het goud. Het was een systeem dat niet automatisch werkte: het werd gemanaged door centrale banken, onder andere via de rentestand, en het ging ervan uit dat overheden zich min of meer aan vaste regels hielden – het begrotingstekort moest binnen redelijke grenzen blijven en niet met de bankbiljettenpers gefinancierd worden. (herkennen wij dit handelen van de ECB en de FED, red). Maar in 1931 bleek het systeem niet meer te handhaven. De zwakke internationale positie van de Duitse economie leidde in de zomer tot een de facto uit de gouden standaard stappen van dit land (door het betalingsverkeer te bevriezen). De grote klap kwam echter in 19 september 1931, toen het Verenigd Koninkrijk – de spil van het hele systeem (wereldleider met het Engelse pond als reservevaluta) – er gedwongen uit moest stappen. Dit leidde tot zoveel onzekerheid in het internationale economisch systeem, dat de wereldhandel (opnieuw) sterk kromp en kapitaal massaal teruggetrokken werd uit nu niet meer veilig geachte gebieden, waardoor de wereldeconomie verder uiteen viel.

De vraag die voorligt luidt: in welke mate wijzen de economische en financiële parameters op aanwijsbare ontwikkelingen die zich hebben afgespeeld in 1931 en die uiteindelijk hebben geleid tot 'de Groote Depressie van der 30er jaaren'. Het Westen is verdeeld in 2 continenten: de Verenigde Staten van Amerika en Europa. De financieel/economische basis wordt gevormd door het kapitalisme met een vrije markt module. Voor de goede orde: dat betekent niet dat een vrijemarktbeleid arme landen ook rijker maakt. Wel kunnen rijken rijker worden en armen armer. De president van de VS is vandaag 50 geworden: de democraat Barack Obama. Europa kent een vorm van economische samenwerking in de Europese Unie, die bestaat uit 27 soevereine staten. Verder vormen 17 van de 27 landen een muntunie met de euro als betaalmiddel. De economische en financiële stromen zijn gemondialiseerd. De VS kent problemen en Europa ook. Een aantal vallen onder dezelfde noemer. Een meerderheid van de Amerikaanse kiezers keuren het functioneren van de President sterk af. Deze week is evident geworden dat de kop van de President in een strop zit en dat een klein deel van de rechtervleugel van de Republikeinen, de Tea Party, de toekomst van het land en de president in handen heeft. Althans zeker tot 23 november a.s. Het schuldenplafond is deze week weliswaar verhoogd van $14.300 mrd naar $16.400 mrd, maar $1.500 mrd, waarvoor nog nieuwe bezuinigingen moeten worden ingevuld door een Speciale Commissie (voor 23 november a.s.) lost de geldproblemen niet op, maar schuift ze naar voren. Officieel hebben de VS nog een AAA-rating, maar in werkelijkheid is dat al lange tijd niet onderbouwd. De korte termijn problemen zijn: hoe krijgen we de vastgoedmarkt weer tot leven, wat moet er gebeuren om de economie te stimuleren, hoe krijgen we de 14 miljoen werkelozen weer aan de slag. De hebzucht waart rond, ieder voor zich en God voor ons allen. De chantage van de Tea Party om desnoods de kredietwaardigheid van de VS op te offeren aan de volgens Obama broodnodige belastingverhogingen en stimuleringsplannen voorspelt weinig goeds. De door Bush ingestelde tijdelijke belastingverlaging voor mensen met een inkomen van : $250.000 per jaar loopt in 2012, het jaar van de Presidentsverkiezingen, af. De democraten willen deze rijke Amerikanen dit voordeel afnemen, de Republikeinen willen dat, op dit moment, zeker niet. Problemen in de VS worden gevormd door: een formeel werkeloosheidspercentage van 9,2%, een meer realistisch cijfer arbeidslozen is het dubbele. 45 mln Amerikanen moeten in leven worden gehouden met voedselbonnen. De economische groei ligt nog net boven de nulgrens, De groei van het bbp loopt terug en bedraagt nog maar 1,3% (2e kwartaal 2011). Het consumentenvertrouwen neemt af: de consumentenuitgaven kwamen in het 2e kwartaal onder druk te staan. De economie in de VS stagneert. Ziet de toekomst er voor het 2e halfjaar er rooskleuriger uit? Daar ziet het niet naar uit. De vastgoedmarkt ligt er troosteloos bij. Het bedrijfsleven kondigt nieuwe ontslagen aan. Dat betekent dat ondernemers geen verbetering zien in de nabije toekomst. Kortom, de economie aan de overzijde van de oceaan piept en kraakt.

Europa heeft een gebrek aan daadkracht van zijn politieke elite. Geen visie op de toekomst, geen perspectief voor de zwakkere Zuid-Europese landen van de eurozone. De politici hebben 10 jaar toegekeken hoe 'goed' het wel niet in Griekenland ging. En toen uiteindelijk, 1,5 jaar geleden, de Grieken met hun billen bloot moesten, kwam er geen daadkrachtige aanpak. Ik schrijf het nog maar eens, maar deze stelling is niet alleen voor Griekenland bestemd. Nee, het is op alle eurolanden, ook de rijkere, van toepassing. Het oplossen van schuldenproblemen moet niet gezocht worden in bezuinigingen: belastingen verhogen, sociale uitkeringen verlagen, openbaar vervoer duurder maken, zorgkosten uit de dekking van de zorgpolis halen (hoger eigen risico). De samenleving moet wel hervormd worden. In Griekenland b.v. Met een veel zwaardere fiscale discipline, arbeidsrechten en -plichten moeten worden aangepast aan die in andere eurolanden, corruptie bestrijden, versterking van de (export)industrie e.d. Dat moet nu gebeuren en niet morgen, maar een nieuwe bezuinigingsronde doorvoeren levert het tegengestelde resultaat op van wat men ervan verwacht. Wat dat oplevert is een verdere daling van de koopkracht, toenemende economische krimp, sociale onrust. Overigens geldt dat ook voor Nederland. Bezuinigen, de €18 mrd van Rutte-1, levert alleen iets op als er sprake is van een krachtige economische groei. In alle andere gevallen levert het uitsluitend teleurstellende resultaten op. De overheid moet maatregelen nemen waardoor de economie gaat aantrekken. De regering moet niet bot gaan snijden. De EU kent een schuldencrisis. De 2 partijen zijn de politici van de eurozone, samen met de EU, het IMF en de ECB, tegen de financiële markten. De politici zijn de regie kwijtgeraakt. Ze lopen achter de markten aan. Ze kunnen het voortouw niet in handen krijgen. Er is geen visie voor het oplossen van de schuldencrisis, maar ook niet voor de Verenigde Staten van Europa. De soevereiniteit van de 27 landen staat niet ter discussie. Ook de eurozone kent problemen: de economische groei neemt af, de werkeloosheid is hoog (zeker in Spanje waar 40% van de jongeren geen werk heeft), de staatsschulden zijn overal fors gestegen. Ook Nederland, een van de rijkste landen van de eurozone, voldoet niet aan de eisen van het Verdrag van Maastricht. Het begrotingstekort mag 3% van het bbp zijn, maar is 4%. De staatsschuld mag 60% van het bbp zijn en is 70%. Veel beter dan de 150 van Griekenland, de 120 van Italië en de 96 van België. De groei van de economische activiteit in de eurozone is in juli op het laagste niveau in bijna 2 jaar tijd beland. De index waarmee de groei van de industriële productie en de dienstensector in de eurozone meet, kwam in de maand juli uit op 51,1. Dit is de laagste score in 22 maanden. Een score lager dan 50 wijst op krimp van de economie. De groei lag in Duitsland en Frankrijk op het laagste niveau sinds 2009, en in het bij de financiële markten onder vuur liggende Spanje was zelfs weer sprake van krimp. Een belangrijke reden voor de kleinere productiegroei in de industrie was het opdrogen van nieuwe orders. Ook de groei van de export nam af. Er komen nog wel steeds nieuwe banen bij in de eurozone. Het aantal nieuwe arbeidsplaatsen in Duitsland, de motor van de Europese arbeidsmarkt, neemt echter wel af. De effecten van de dalende economische groei kunnen ernstig zijn. ,,De lagere groeiverwachting kan leiden tot vacaturestops bij bedrijven, wat het economisch herstel alleen maar moeilijker maakt.''

De inflatie in Nederland is in juli gestegen naar 2,6 procent. In juni bedroeg de inflatie nog 2,3 procent. Na het lage niveau in juli 2009 is de inflatie de afgelopen twee jaar opgelopen, meldt het CBS. De inflatie is afgelopen maand vooral gestegen door hogere prijzen van pakketreizen naar het buitenland, benzine en aardgas. Lagere prijzen van aardappelen en kleding drukten de inflatie. De gemiddelde huurverhoging was in juli 1,7 procent. Voor de meeste huurwoningen is dit jaar een maximale huurstijging van 1,3 procent wettelijk toegestaan. Maar voor een klein deel zijn fors hogere stijgingen mogelijk, waardoor het gemiddelde boven 1,3 procent uitkomt. Volgens de Europese geharmoniseerde berekeningsmethode is de inflatie in Nederland vorige maand gestegen naar 2,9 procent. In de eurozone was de inflatie 2,5 procent. De Nederlandse inflatie is daarmee voor het eerst na november 2009 hoger dan die van de eurozone.

De economie in de eurozone is volgens de Europese Centrale Bank (ECB) de laatste maanden afgezwakt. ECB-president Jean-Claude Trichet zei te verwachten dat het groeitempo de komende maanden gematigd zal zijn. Trichet zei verder dat de inflatie de komende tijd duidelijk boven de 2 procent zal blijven. De centrale bank mikt op een inflatie van iets onder de 2 procent. Hij benadrukte dat het belangrijk is dat de hogere inflatie niet leidt tot zogenoemde tweederonde-effecten. Hierbij gaat het bijvoorbeeld om oplopende lonen. De ECB stelt verder een nieuw leenprogramma in voor Europese banken. Zij kunnen voor een periode van 6 maanden geld lenen bij de centrale bank. De maatregel is een reactie op de onrust op de financiële markten. De afgelopen dagen zijn Italiaanse en Spaanse staatsobligaties verder onder druk komen te staan wat de zorgen over de Europese schuldencrisis weer heeft doen oplaaien. Vorig jaar is de ECB begonnen met het opkopen van staatsleningen van eurolanden die in de problemen komen. Het doel hiervan is de prijs van de obligaties te ondersteunen. Trichet zei dat het opkoopprogramma doorgaat. Op een top van Europese regeringsleiders is vorige week afgesproken dat het Europese noodfonds EFSF de bevoegdheid krijgt op deze manier in te grijpen op de markt. Trichet zei dat als deze bevoegdheid er is de ECB kan terugtreden.

Tot slot de vraag of we ons momenteel bevinden in het depressie-scenario 1931? Mijn antwoord is: ja. De dollar, als reservevaluta, ligt er zwak bij. De macht van de VS, als wereldleider, is deze week aangetast door de wijze waarop het schuldenplafond is 'geregeld'. De monetaire bobo's hebben geen zicht meer over de wijze waarop financiële problemen dienen te worden opgelost. De economie in de VS ligt er verwaarloosd bij. In Europa melden zich steeds meer landen bij het noodhulploket in Brussel voor financiële bijstand, ook voor banken in de problemen. De groei hapert en het consumentenvertrouwen ligt laag. De banken hebben veel te hoge risico's geaccepteerd bij de handel in financiële producten (derivaten) en bij beleggingen. Er worden door d beleidsmakers dezelfde fouten gemaakt als 90 jaar geleden. Wat dat betreft hebben we kennelijk niets geleerd, ondanks Keynes, van de fouten in de 30er jaren. De acceptatie van landen met een hogere inflatie in de eurozone zijn de zwakke broeders duur geworden. De prijzen en lonen daar zijn gestegen. Dat is goed geweest voor de rijkere eurolanden voor wat betreft de exportmogelijkheden maar die import moest betaald worden en nu krijgen de rijkere landen de rekening daarvan gepresenteerd. Eerst hebben we de goederen geëxporteerd en vervolgens hebben we de rekeningen betaald, eigenlijk geleend. Maar daar zit het probleem: die zijn niet meer in staat de rente- en aflossingen aan onze banken terug te betalen. Vanuit Brussel en Frankfurt wordt alles in het werk gesteld de euro te redden en alle 17 eurolanden aan boord te houden. Er staan teveel indicatoren op oranje/rood om daarin te kunnen geloven. De rijkere eurolanden stellen gelden beschikbaar om de armere landen te redden (voor rekening en risico van de belastingbetalers) in plaats van die gelden te gebruiken voor het geven van nieuwe impulsen voor economische groei. De ernst van de situatie waarin we ons bevinden klinkt door in de financieel/economische data die ons dagelijks bereiken. Met name de aantallen werkplekken die gesaneerd gaan worden wereldwijd. Daar wordt niemand vrolijk van. Een herhaling van het depressie-scenario 1931 betekent dat we nog lang niet uit de problemen zijn. In financieel opzicht gaan er hervormingen plaatsvinden, waarbij geld vernietigd gaat (net zoals de laatste 2 weken is gebeurd met de lagere aandelenkoersen) worden: een proces waarbij (spaar)geld als sneeuw voor de zon verdwijnt, doet altijd au soms wel au-au. Een economisch herstel zal nog jaren op zich laten wachten: zeg 4 misschien wel 5 jaar. Eerst moet de ballast van het bijna afgesloten lange golf van Kondratieff, ik heb daar eerder al eens over geschreven, zijn afgestoten voordat een nieuwe golfbeweging van, stel 60 jaar, kan opstarten. Ik vond op internet nog de volgende informatie over Nikolai Dmyitriyevich Kondratieff (1892 – 1938) van de hand van Tom Lassing. De basis van de Kondratieff theorie ligt in het communistische Rusland begin 20e eeuw. Het is een bijzonder verhaal van een man die uiteindelijk een bijzonder, maar niet bijster gelukkig leven heeft geleid. Kondratieff zal waarschijnlijk later als één der opmerkelijkste economen in de geschiedenis gezien gaan worden. Misschien wel juist omdat hij zijn theorie in opdracht van zijn communistische regering schreef. Een regering die hem zo dankbaar was, dat hij naar de Goelag gestuurd werd, alwaar hij uiteindelijk ter dood gebracht werd. De val van het communistische systeem gaf hem zijn uiteindelijke gelijk. De inzichten die Kondratieff de wereld heeft gegeven, zijn van onschatbare waarde. Zijn theorie kan worden uitgelegd in de vorm van een economie die door tijden van lente, zomer, herfst en winter gaat. Zo is het verhaal voor iedereen te begrijpen. De winstgevende inflatie periode staat voor de lente. Stagflatie staat voor de zomer. Winstgevende deflatie staat voor de herfst en deflatie zelf staat voor de winter. We zagen winstgevende inflatie in de periode 1949-1966, stagflatie in 1966-1982, winstgevende deflatie in 1982-2000 en zijn daarna in de winter deflatie terechtgekomen. Die brengt ons dan naar een depressie. Geen leuk vooruitzicht, maar zo werkt het met de seizoenen.

Dit bericht is geplaatst in Financieel/economisch met de tags , , , . Bookmark de permalink.