UPDATE02072016/331 Europa bevindt zich op een doodlopende weg …. en nu?

Ik had blog 330 nog maar net gepost of in de media verscheen het bericht dat ‘de ministers van Buitenlandse Zaken van Duitsland, Frankrijk, België, Italië, Luxemburg en Nederland in Berlijn, op 25 juni 2016, hadden gesproken over de Brexit en een groot gebrek aan saamhorigheid onder de andere 27 EU-lidstaten. De ministers erkennen dat onder lidstaten heel verschillende ambities leven als het gaat om Europese integratie. Er werd aangekondigd dat er een plan komt voor een flexibelere Europese Unie, om landen die niet verder willen integreren, toch binnen boord te houden. De gesprekken over het uittreden van Groot-Brittannië uit de EU moeten zo snel mogelijk beginnen. Dat vinden de zes landen die betrokken waren bij de oprichting van de Europese Unie. Vreemd genoeg wordt er niet gesproken over de aanwezigheid van EC-voorzitter Jean-Claude Juncker, de voorzitter van Europese Unie, tot 1 juli nog steeds Mark Rutte, en de President van de Europese Unie, Donald Tusk. Ook de aanwezigheid van een vertegenwoordiging van het Europees Parlement ontbreekt. De vraag is wat er dan nog overeind blijft van de Europese Unie. Over de consequenties van een plan dat wordt uitgewerkt op de wijze waarop het naar buiten is gebracht, is niet lang nagedacht. Het betekent dat de Unie ter ziele gaat en er een entiteit wordt gecreëerd waarin deelnemers kunnen shoppen over onderdelen van het pakket waarin ze wel en waarin ze niet willen participeren. De Eurogroep zal zich tegen zo’n conversie met hand en tand gaan verzetten, want wie gaan dan de verplichtingen op zich nemen van de achtervang voor de door de financiële markten verstrekte leningen aan de zwakke Zuid-Europese landen, waarvoor de 19 eurolanden zich garant hebben gesteld. Het is te hopen dat deze losse flodder van de 6 ministers van Buitenlandse Zaken van de oprichters van de EGKS door de financiële markten niet serieus wordt genomen, maar wordt afgedaan als de zoveelste flater. Voor de goede orde: een unie is een organisatie met leden die een gemeenschappelijk doel nastreven. Als de Europese Unie wordt omgebouwd naar een snoepwinkel waarin lidstaten kunnen winkelen, valt de saamhorigheid, solidariteit, weg. Dan wordt het ‘ieder voor zich en God voor ons allen’. Maar terug naar de realiteit: het schip Europa heeft averij opgelopen, schrijft Cees van der Laan (Trouw). Het AD schreef afgelopen week over Brexit “Wat zijn ze soms lastig, die Britten, maar we kunnen en willen niet zonder ze.” En dan de realiteit voor de Nederlandse financials: op Black Friday verloren vier Nederlandse beursfondsen met een AEX-notering, ING, ABN Amro, Aegon en NN, €10,5 mrd. De grootste aderlating onderging ING met een verlies van €7 mrd. ABN Amro wordt op de beurs €1,7 mrd minder waard, Aegon €1 mrd en NN €700 mln. De dalende beurskoersen van ABN Amro en ASR zorgen ervoor dat de Nederlandse belastingbetaler circa €1,5 mrd verliest op de aandelen die het Rijk nog heeft in ABN Amro en in ASR. Het grootste (papieren) verlies komt op naam van ABN Amro: ruim €1,3 mrd. Het resterende belang in ASR zorgt voor een verlies van een kleine €100 mln. De reacties vanuit de Europese Unie op de Brexit-uitslag wijzen een richting uit: het VK moet zo snel mogelijk uit de EU. Als eerste werd eurocommissaris Jonathan Hill aangezegd te vertrekken. Hill, Baron Hill of Oareford Hill is sinds 1 november 2014 lid van de Europese Commissie. Hij beheert de portefeuille Financiële Stabiliteit, Financiële Diensten en Kapitaalmarkten en is als zodanig verantwoordelijk voor de Europese Bankenunie. Hill is een pro-Europese Conservatief. Op 25 juni 2016 kondigde hij zijn aftreden aan en Juncker verleende hem dat. De Britten kunnen formeel gebruik maken van de in artikel 50 van de Europese Grondwet die daarvoor een periode van twee jaar noemt voor het nemen van afscheid op een ordentelijke wijze. Maar de EU reageert nu met ‘wie niet voor ons is, is tegen ons’ en die zal dat hardhandig duidelijk worden gemaakt. Wie is de drijvende kracht daarachter? Rutte zeker niet, die wil nog een poging wagen met Cameron de Engelsen binnen boord te houden. Een aanwijzing kan zijn dat de 6 ministers van BZ in Berlijn bijeen kwamen. Als mijn vermoedens waar zouden zijn wil Merkel van de Engelsen af en graag zo snel mogelijk en vervolgens overgaan naar een unie met meer inspraak voor de 27 resterende lidstaten, in een poging te redden wat nog te redden is. Dan zouden de oudere Engelsen toch gelijk hebben dat Duitsland erop uit valt ‘de heerschappij over Europa te voeren’. Merkel weet dat het VK, daar nooit deel van uit wil maken. Dus als ze eruit willen stappen, graag zo snel mogelijk en onder de slechtste condities. Dat klinkt heel ondemocratisch: plukken waar je plukken kunt. Maar de Britten moeten eerst in eigen land nog een aantal democratische drempels nemen: het parlement dat zal moeten beslissen of er nog een tweede referendum over Brexit komt; het parlement moet Brexit nog wel goedkeuren; komen er eerst nog nieuwe verkiezingen; Cameron, die buitenspel staat, blijft nog drie maanden op Downingstreet 10, dan moet er een nieuwe premier gekozen worden. De regering moet, als al die drempels genomen zijn, Brussel gaan informeren dat het VK uit de EU wil stappen, vervolgens zal het EP mee willen praten, als de procedures dan zijn afgerond is het eind 2018, op zijn vroegst. Dan ziet de wereld er heel anders uit en zijn veel van de hoofdrolspelers van nu, uit beeld. Neem Draghi en de ECB, Hollande, Merkel en Rutte, Dijssel en de Eurogroep: het Griekse dossier en het IMF en niet te vergeten hoe andere grootmachten als de VS, China, Rusland, Japan, het VK en de opkomende landen als Brazilië, India, Zuid-Afrika er dan voorstaan. En hoe loopt het drama van de centrale banken af met betrekking tot het monetaire beleid van ruim geld, extreem lage rentes en een deflatoire koopkracht. En gaan meer landen aankondigen niet langer deel uit te willen maken van de Europese Unie? Hoe staat de oorlog in Syrië ervoor en waar zijn de vluchtelingen opgevangen? De problemen zijn veel complexer als Europese politici nu denken: grote stappen, snel thuis. Hoe gaan de financiële markten maandagmorgen reageren op deze losse flodder.

Voortschrijdende inzichten over de uitspraak van een Brexit verscherpen de contouren van een ontwikkeling binnen de Europese Unie die mij grote zorgen baren. Ik heb daar in het vorige blog al gewezen op een -uiterst ongewenste- ontwikkeling over gevoerd beleid. Het continent ploegt voort op een doodlopende weg. Steeds meer dringt het beeld op van een spanningsveld tussen Berlijn en Londen. Voor zover nu te overzien hebben de Engelsen op een legale democratische wijze hun stem uitgebracht over ‘blijven of vertrekken’ in/uit de EU. De EC/EP daarentegen hebben fel gereageerd met autocratisch beleid. De EU heeft geen behoefte aan een lang traject, zoals dat op een democratische wijze in artikel 50 van het Verdrag betreffende de Europese Unie is vastgelegd. Daar zijn de bepalingen opgenomen als een lidstaat zich uit de Europese Unie wil terugtrekken. Deze bepaling is opgenomen bij de totstandkoming van het Verdrag van Lissabon; daarvoor was er niets geregeld over het uittreden uit de EU. De artikel 50-procedure is de enige officiële manier waarop een lidstaat zijn lidmaatschap kan beëindigen. De EU gaat zelfs zover dat de uiterst bekwame Engelse Eurocommissaris Hill van het ene op het andere uur naar huis werd gestuurd. Merkel verkeerde in de waan dat zij en zij alleen de macht zou hebben over Europa. En dan komen de Engelsen roet in het eten gooien, juist nu de eenheid in de EU ver zoek is. Hoe langer de periode duurt voordat het VK en de EU overeenstemming hebben bereikt over scheiding van de boedel en de voorwaarden waarop het VK kan participeren in de ‘interne markt’, zoveel zwakker worden de posities van de gevestigde politieke orde. Zo’n proces speelt de populisten in de kaart, vrezen ze. Merkel sprak al snel verzoenende woorden: ‘het moet geen eeuwen duren, maar ik ga niet strijden om de uitzetting op korte termijn te laten beginnen. Haar uitspraken klinken een stuk professioneler dan die van de EC/EP. De gesprekken met het VK moeten in een zakelijke goede atmosfeer gaan plaatsvinden. De Britten blijven een nauwe partner, waar we economisch mee verbonden zijn. Rutte zit ook op die lijn: ‘een gezamenlijke zoektocht naar de beste weg voorwaarts’. Toch komen er hardere geluiden jegens de Britten naar buiten: Frankrijk en Duitsland zijn het helemaal eens over de procedure die Groot-Brittannië moet volgen na de stem voor een vertrek uit de EU. Dat zegt de Franse minister van Financiën Michel Sapin. Beide landen vinden dat de uittreding snel moet worden afgewikkeld. ,,We kunnen niet in een onzekere en onduidelijke toestand blijven.” Anderzijds stelt de Britse minister van Financiën George Osborne dat de Britse regering de procedure voor het uittreden van de Europese Unie pas in werking moet stellen als zij een duidelijk beeld heeft van de toekomstige verhouding tussen het Verenigd Koninkrijk en de EU. Met zijn besluit om af te treden heeft premier David Cameron zijn land dat respijt gegeven. Osborne noemde het verstandig om te wachten tot de opvolger van Cameron is aangetreden om te besluiten welke koers de regering moet kiezen. De minister van Financiën liet zich voor het eerst uit over de uitslag van het door de voorstanders van een vertrek van Groot-Brittannië gewonnen referendum. Hij werd lang genoemd als mogelijke opvolger van Cameron, maar de nederlaag van het Remain-kamp heeft de kansen van de prominente voorvechter van het Britse EU-lidmaatschap aanzienlijk doen slinken. De hervormingen binnen de EU zullen er wel in resulteren dat de ambtenaren die de Brusselse regeltjes bedenken, straks naar ander werk op zoek zullen moeten gaan. Zelfs sluit ik niet uit, als het buitengebeuren nog zolang wil wachten, dat er een einde komt aan het autocratische beleid van de EC en de Eurogroep. Maar niet zoals in Turkije: het is democratisch met een autocratisch beleid. Als het VK erin slaagt de rijen te sluiten en de financiële markten en het IMF aan haar zijde krijgt, waardoor het vertrouwen in de euro en in het financieel/economische beleid van de 27 EU-lidstaten wegebt, gepaard gaat met dalende aandelenkoersen, zal dra duidelijk worden waar wie precies staat. Dan stijgt de rente en de inflatie, maar zal het beleggingsrendement van pensioenfondsen zwaar onder druk komen te staan en de koopkracht zal afnemen. Nu zegt U ‘dit is een doemscenario’, dat deel ik, maar niet onrealistisch. Tot hoe ver gaat Merkel en blijven de volgers, als Rutte, haar steunen? Niet tot in alle eeuwigheid. Morgen, volgende week, na de zomer, na de Franse en Duitse verkiezingen volgend jaar. In Frankrijk zijn er presidentsverkiezingen, én in september 2017 stemmen de Duitsers voor een nieuwe Bondsdag. Het is duidelijk dat Europa en de gevolgen van de euro een hoofdrol gaan spelen in deze verkiezingen. Rechts van Le Pen en Wilders gaan zich roeren. Volkskrant-columnist Derk Jan Epping is er niet gerust op. Hij vraagt zich af of de euro 2017 wel overleeft. ‘Het eurosysteem belandt in 2017 in een politieke compressie. Als het dat niet aankan, luiden zijn doodsklokken’, verwacht hij.

Soms lees ik ook berichten uit de Europese samenleving, die een positieve ondertoon hebben. Neem dit bericht: Duitsland en Frankrijk moeten vaart maken met het verder doorvoeren van de gezamenlijke Europese markt, nu het Britse volk heeft besloten om de Europese Unie te verlaten. Die oproep doen Duitse en Franse werkgeversorganisaties. ,,De Frans-Duitse motor nu meer onmisbaar dan ooit”. Ze vinden dat de EU nu op alle terreinen ,,met één stem” moet spreken. Daarbij benadrukken ze het belang van de euro en het vrije verkeer van goederen, diensten, kapitaal en arbeid in Europa. De werkgevers eisen ook dat er nieuwe manieren gevonden worden om samen te werken met Groot-Brittannië.

De Britten hebben met de uitslag van de Brexit het continent wakker geschud. Ineens beseft iedereen dat er indringende ingrepen moeten gaan plaatsvinden. Zo vergaderde, voorafgaand aan het topberaad in Brussel, een vijftal EU-lidstaten in Warschau, waar overeenstemming werd bereikt over de stelling dat het zwaartepunt van de macht in Europa van de Europese Commissie wordt verplaatst naar de Europese Raad. Een deel van de regeringsleiders zal moeten opstappen (weg … Merkel, Rutte, Hollande?). Aldus besloten de ministers van Buitenlandse Zaken van Polen, Bulgarije, Roemenië, Hongarije en Griekenland, mede namens Groot-Brittannië, Oostenrijk, Slovenië, Spanje en Slowakije. Ik schrijf al jaren over de noodzaak van ‘schuivende panelen’, maar hier gebeurt wel wat. De macht van de rijke West-Europese landen wordt aangetast. Het continent is in verwarring en er is geen eenduidigheid over hoe om te gaan met de gevolgen van de Brexit. Zo hebben de Fransen helemaal niet zo’n moeite met het uittreden van de Britten, Merkel juist weer wel. Die gaat voor de bescherming van de handel met de Britten en kiest voor een meer pragmatische aanpak, net als Rutte, die de Britten nog wel even de tijd wil geven. Terwijl de EC en het EP juist druk op de ketel willen zetten om het uittreden te versnellen. Zij zijn bereid de op een democratische wijze tot stand gekomen procedure voor landen die willen uitstappen, artikel 50, terzijde te schuiven. Op de ene plaats wordt er op ministersniveau overleg gepleegd, op een andere plek komen regeringsleiders bijeen. Zo spraken Merkel, Hollande en Renzi af dat er niet met de Engelsen wordt onderhandeld zolang ze artikel 50 niet hebben geactiveerd. De verwachting is dat dat op zijn vroegst pas in september zou kunnen plaatsvinden. Volgens mijn waarneming heeft Johnson, de mogelijk nieuwe premier, niet zo’n haast. Ik zie ook positieve voorstellen voorbijkomen van hem: een ‘Britain rebooted’, waarbij Engeland de toegang behoudt tot de interne markt van de EU, maar verlost wordt van de Brusselse regelgeving. Als tegenprestatie zou de jaarlijkse bijdrage aan de EU-fondsen nog een aantal jaren doorlopen. Een serieuze optie om over te praten? Dan moet wel eerst de eis van artikel 50 wel van tafel. Maar dat betekent dat de machtspositie die de EU claimt van tafel is. De Engelsen gaan moeilijke tijden tegemoet, de zwakke schakels aan beide zijden is het bankwezen, die het zwaar te verduren hebben en de 27 regeringsleiders van de EU-lidstaten, die in opperste verwarring verkeren. Hoe moet Europa verder en terugkeren van de doodlopende weg, waarop ze zich nu bevinden?

Er is nog heel veel onduidelijk over de Brexit-procedure en broodnodige hervormingen binnen de EU, na afloop van het 2-daagse topberaad van de 28/27 regeringsleiders. Dat de neuzen nu allemaal dezelfde kant op wijzen, dat het ik niet geconstateerd. Wat verliest het Europa van de 27 lidstaten, na de uittreding van het VK: de grootste militaire macht van de EU, de tweede economie binnen de EU en een diplomatiek zwaargewicht. Dat is nogal wat! Het ergste is misschien wel dat nu Merkel de absolute macht in handen krijgt geworpen. Is er een concurrent binnen de EU voorhanden. Nee, de Frans/Duitse as stelt niks meer voor en Hollande stelt thuis als in Europa niets voor. De populariteit van Marie le Pen is groter dan die van de huidige President. Door het uittreden van het VK in de komende jaren zal populisme in Europa winnen. Is er een kans dat de EU uiteenvalt? Die mogelijkheid is niet ondenkbaar, door gebrek aan eenduidigheid van Europees beleid. Mark Rutte kwalificeerde, als voorzitter van de Europese Unie, de situatie in Engeland als volgt samen: Groot-Brittanië is ingestort: politiek, monetair, constitutioneel en economisch. Dan moet je wel heel zeker van jezelf zijn om die kwalificatie te geven over een vriendje van je. Dat de Britten niet gekozen hebben voor de gemakkelijkste weg, namelijk gewoon EU-lid blijven, zal het land in de problemen brengen. Maar de historie leert dat de Britten voor grotere problemen hebben gestaan en daar uiteindelijk een stuk sterker uit te voorschijn zijn gekomen. De Duitse minister van Financiën Wolfgang Schäuble heeft gewaarschuwd dat de Britse keuze om uit de Europese Unie te stappen nog steeds het gevaar in zich draagt dat andere EU-landen het voorbeeld van het Verenigd Koninkrijk gaan volgen. Volgens Schäuble, die aanwezig was op een bijeenkomst in Luxemburg, hebben de Britten niet onbeperkt de tijd om te besluiten over de voorwaarden om de Europese Unie te verlaten. Schäuble liet zich eerder dit jaar al kritisch uit over het extreme monetaire beleid van de centrale banken bij het aanjagen van de economische groei. Bij besluit van de Europese Centrale bank (ECB) om het opkoopprogramma van staatsobligaties verder uit te breiden kon Schäuble, een jaar geleden, niet mee instemmen. Dat monetaire beleid van Draghi is voor de 19 euro-landen een strop om de nek, waarvan niemand, op dit moment, kan inschatten hoe dat afloopt. Wellicht veroorzaakt dat een grotere chaos binnen de Muntunie dan het Brexit-project voor de Engelsen. De leden van de Europese Raad spreken met meerdere tongen waar het gaat om de tijd die Londen wordt gegund om op een ordelijke en gecontroleerde wijze uit de EU te stappen zonder al teveel schade aan te richten aan de beide partijen. Eenieder verwacht dat hoe langer het uittredingsproces duurt des te groter de schade (voor het continent) kan oplopen. Anderzijds hebben de uittreders het recht daar 2 jaar over te mogen doen, gerekend het moment dat het Engelse kabinet de EU daarvan in kennis stelt. Voor alle partijen is het duidelijk dat Cameron zich tot begin september daarmee zich niet zal bezighouden. Gelukkig voor de Conservatieven is bij Labour heibel in de tent, waarmede de kans op vervroegde verkiezingen gering is. De vraag is of de nieuwe Engelse premier aan de leiband van Brussel en Berlijn gaat lopen. De stemming in het EU-kamp van wij zijn ongeduldig, wij willen snel duidelijkheid over de gevolgen van de afsplitsing, houdt geen stand. Voor Merkel gaat onderhandelen met de Engelsen moet de artikel 50 procedure zijn opgestart. Dat gaat nog een breekijzer worden voor partijen. Het is nu veel te vroeg om daar een uitspraak over te doen. Waar ik me wel grote zorgen over maak is een hervorming binnen de EU met een ombouw naar een twee-stromen-EU. Hoe dat is te rijmen met de 19 eurolanden is mij niet duidelijk. Merkel denkt aan een EU met een aantal kernlanden, die de kar trekken, en daarnaast ook EU-lidstaten die mogen winkelen in de dienstverleningspakketten van de EU. Wij willen geen politiestaat, geen Brusselse regeltjes, maar wel deelnemen aan de interne markt. Daar zullen veel landen voorstander van zijn want daarmee schudden ze populistische groeperingen van zich af. Eigenlijk het meest ideale model voor de Engelsen. Merkel spreekt zichzelf tegen met dit idee, want ze wil dan weer niet dat er landen zijn ‘die de krenten uit de pap gaan vissen’. De Italiaanse premier ziet nu kansen, als gevolg van de Brexit, om de EU te vernieuwen: meer investeringen en groei, minder bureaucratie en bezuinigingen. En dan op de achtergrond speelt Erdogan nog een rol. De sluwerik heeft vrede gesloten met Poetin. Binnenkort doen ze een tête-à-tête om te spreken over de terugkeer van de Russische toeristen naar de Turkse stranden en over het opstarten van de onderlinge handel. Binnen de NATO is er nu een lid die met de grote vijand (Rusland) onder een hoedje gaat spelen. Hoe gaat dat in Brussel vallen? Gaat Europa het visum voor de Turken snel toestaan? Op vele terreinen hier en in het Midden Oosten wordt hoog spel gespeeld en niemand heeft daarin de regie. Ik herhaal nog maar weer eens dat ik grote twijfels heb of Merkel wel de leider in Europa is, die het continent perspectief kan geven aan nieuwe generaties. Ze maakt aan de lopende band grote fouten, zoals met Griekenland, de Balkan, de vluchtelingenstroom, de opkomst van extreem rechts (het populisme=gebrek aan vertrouwen in de politiek), het hebben van foute vrienden, lezers begrijpen wel op wie ik doel, en nu weer met een twee-stromen-beleid. Daar komt bij dat in Brussel wraakgevoelens worden gekoesterd over de stem van het Engelse volk. Juncker (EC) en Schulz (EP) gedragen zich als een president, als erflaters van Louis XIV. En dan hangt het zwaard van Damocles nog boven de Muntunie, als gevolg van het monetaire beleid van de ECB. Voor een federaal Europa, waar ik een voorstander van ben, is het nu te laat: er is geen draagvlak meer voor onder de bevolking en een EU van de 28/27 soevereine lidstaten is een gepasseerd station. Ik hoop niet dat Europa op deze wijze blijft doormodderen, maar ik vrees het wel. Aan de lopende band werden er deze week in Brussel uitspraken gedaan die vervolgens weer van tafel verdwenen. De informele top van de 27 EU-lidstaten (Cameron was naar huis gestuurd), sprak uit dat er geen ‘gemeenschappelijke markt a la carte zal komen. Een heldere strategie kwam niet op tafel, wel robuuste uitspraken, die ‘hol klonken’. De volgende informele top vindt op 16 september plaats in Bratislava. Wel werd besloten over een afgeslankte EU: naar buiten te brengen ‘dat de 27 absoluut en vastbesloten zijn om de eenheid te bewaren.’ Het streven eerder deze week om de kloof tussen de EU-politiek en de burgers te gaan overbruggen, werd nu weer van tafel geveegd, met als argument dat ‘het niet gaat om meer of minder Europa, maar om het bereiken van betere resultaten’. Rutte sprak de mystieke woorden uit: “We moeten het Europa van de dingen willen zijn, niet van de dingetjes”. God mag weten waar hij het over heeft. Europa moet een visie uitstralen die perspectief biedt aan komende generaties. Maar daar hoor ik niemand over. Dingen doen me denken aan de klusjesman, U kent hem nog wel uit eerdere blogs.

Neem dit bericht: De SP is “woedend” dat de Europese Commissie de nationale parlementen buitenspel wil zetten bij het Europese vrijhandelsverdrag met Canada, CETA. Minister Lilianne Ploumen (Handel) is ontstemd en uit onder meer Duitsland klinken ook kritische geluiden. Volgens SP-Europarlementariër Anne-Marie Mineur is het verdrag “te ingrijpend” om de inbreng van de Tweede Kamer te negeren. Het kabinet meent dat verscheidene onderdelen van CETA onder de bevoegdheden van de lidstaten vallen, zegt Ploumen. Zij gaat proberen haar Europese collega’s aan haar kant te krijgen. Commissievoorzitter Jean-Claude Juncker komt volgende week met een voorstel om ratificatie van het verdrag in handen te leggen van het Europees Parlement en een meerderheid van de handelsministers van de EU-landen. Door de nationale parlementen te passeren, kan het geen onderwerp van een referendum worden. In Nederland is al een initiatief gaande voor een referendum over CETA en TTIP, het voorgenomen handelsverdrag met de VS. Juncker verdedigde zich na de EU-top in Brussel. Volgens hem zijn er geen inhoudelijke bezwaren, maar alleen procedurele. “Ik kan juridisch glashard maken dat het een EU-aangelegenheid is. Ik vind dat het nu onze plicht is om het nu te ratificeren. Als de lidstaten het daar niet mee eens zijn, dan ben ik de laatste die gaat dwarsliggen.” “Het is absurd om te zeggen dat ik de parlementen buitenspel wil zetten”, vervolgde Juncker. “Het is niet zo dat ik de democratie sta aan te vallen.” Dit is het moment om afscheid van Juncker te nemen. De voorzitter van de Europese Commissie lap de democratie aan zijn laars en heeft dat kennelijk nog niet door ook.

De week begon met een onheilstijding uit Italië. Het land steekt mogelijk €40 mrd in zijn bankensector. Dat stellen ingewijden. De Italiaanse overheid stelt mogelijk kapitaal beschikbaar of geeft bankgaranties af. Afgelopen weekend kwamen vertegenwoordigers van de overheid en van de Italiaanse centrale bank bijeen om de opties te bespreken. Ook waren er informele gesprekken met de Europese Commissie. Over de hulp en de omvang van het mogelijke steunpakket zou in de komende dagen de knoop door worden gehakt. Italiaanse banken torsen €360 mrd aan slechte leningen met zich mee en kampen met lage winsten als gevolg van de lage rentestanden. Bij de wereldwijde beursdalingen als gevolg van het Brexitbesluit kregen Europese banken, waaronder ook de Italiaanse stevige klappen met verliezen van meer dan 20%.

De Turkse president Recep Ayyip Erdogan heeft zich deze week, volgens het Kremlin, geëxcuseerd voor het neerhalen op 24 november j.l. van een Russisch gevechtsvliegtuig van het type Suchoi Su-24. ,,Het spijt me”, schrijft Erdogan volgens Kremlin-woordvoerder Dmitri Peskov aan zijn Russische ambtgenoot Vladimir Poetin. De Turkse autoriteiten zouden een onderzoek hebben ingesteld naar een Turk die zij verdenken van de moord op een van de twee piloten van het Russische toestel. Erdogan leeft ,,uit het diepst van zijn hart” mee met de nabestaanden, citeerde het Kremlin uit de brief van de Turkse president. Hij zou verzekeren dat van opzet geen sprake was en zou er alles aan willen doen om de betrekkingen tussen Rusland en Turkije te herstellen. Erdogan heeft de Russische president Vladimir Poetin geschreven dat het neerhalen van het toestel niet met opzet is gebeurd. In Turkije kondigde de regering dit met een eigen verklaring aan.

De Turkse luchtmacht had in november het Russische gevechtstoestel neergehaald dat vanuit Syrië mogelijk enkele seconden het luchtruim van Turkije was binnengedrongen. Een van de twee piloten zou vervolgens zijn doodgeschoten door Turkse rebellen. Omdat Erdogan zich eerder niet officieel wilde verontschuldigen voor het incident, bevroor het Kremlin zo goed als compleet de diplomatieke betrekkingen met Turkije. Nu Erdogan en Poetin de strijdbijl hebben neergelegd, wordt de relatie van Erdogan met Merkel en de EU verder onder druk gezet. Daar zit niemand in Brussel op te wachten, de problematiek wordt hiermee alleen maar complexer.

Net als in Europa moesten aandelen uit de Amerikaanse bankensector erop de eerste beursdag van de week eraan geloven vanwege de aanhoudende schokgolf door de keuze van de Britten om uit de Europese Unie te stappen. JP Morgan werd door beleggers 3,7% teruggeworpen, terwijl Bank of America een tik van 5,4% opliep. De vrees bestaat bij beleggers dat vooral de bankensector gebukt zal gaan onder de gevolgen van een Brexit. Afgelopen vrijdag zaten de financiële waarden in de VS eveneens in zwaar weer vanwege de Brexit-storm. Europese banken lagen aangeboden in de markt. De verliezen waren hier en daar fors: KBC -11,17%, RBS -15,74%, Lloyds -10,5%, Barclays – 17,37%, ABN/Amro -12,55%. Na twee dieprode beursdagen klaarde het weer weer op en werd veel van de verliezen weer terugverdiend. De financials maakten de forse verliezen niet helemaal goed.

Het vertrek van het Verenigd Koninkrijk uit de EU betekent een ,,zorgwekkende daling” van 15% van het EU-budget na 2020. Dat heeft EU-commissaris Corina Crețu van Regionaal Beleid gezegd. ,,Regionaal beleid staat het dichtst bij de mensen en toont zichtbaar aan hoe Europees geld levens verandert’’, zei Cretu tegen een Roemeense tv-zender. ,,Daarom baart het mij zorgen dat het EU-budget na 2020 met ongeveer 15% terugvalt.’’ De EU besteedt tussen 2014 en 2020 ruim €350 mrd aan regionaal beleid. Landen met een achterstand, in onder meer Oost-Europa, profiteren verhoudingsgewijs het meest van dit zogeheten cohesiebeleid. Dat maakt het een stuk minder aantrekkelijk voor de Schotten en Noord-Ieren om naar de EU over te stappen. De Brusselse vleespotten verliezen aan gewicht.

Een toenemend aantal beleggers houdt na de uitkomst van het Britse EU-referendum rekening met een renteverlaging door de Amerikaanse koepel van centrale banken. Dat stelt persbureau Bloomberg vast op basis van de handel in termijncontracten (futures). De Federal Reserve verhoogde in december voor het eerst in bijna tien jaar zijn belangrijkste tarief en liet doorschemeren verdere verhogingen door te voeren als de economie daar sterk genoeg voor wordt geacht. Doordat, onverwacht, een meerderheid van de Britten zich uitsprak voor het opzeggen van het EU-lidmaatschap is het tij echter gekeerd.

De financiële en politieke onzekerheid die de Brexit met zich mee heeft gebracht, zet de vooruitzichten voor de Europese staalsector onder druk, stelt Goldman Sachs, die onder meer op het uitstel van investeringsbeslissingen wijst. De bank verwijderde ArcelorMittal van zijn ‘conviction list’, maar handhaafde wel zijn koopadvies voor ‘s werelds grootste staalfabrikant. In de periode voor het Britse referendum leek er eindelijk sprake van een opleving in de staalsector. Volgens Goldman kunnen Europese fabrikanten nog enigszins profiteren van het Chinese voornemen om de productiecapaciteit te verlagen. Amerikaans staal heeft echter voorlopig de voorkeur van de bank.

DFT: Ook de BIS spreekt: Het gaat minder slecht met de wereldeconomie dan vaak wordt gedacht. Het huidige groeitempo ligt niet ver onder het historisch gemiddeld. Maar we moeten wel uitkijken voor de hoge schulden en trage productiegroei. Dat blijkt uit het jaarverslag van de Bank of International Settlements (BIS), die ook wel de ’centrale bank van de centrale banken’ wordt genoemd. „Vorig jaar zat de wereldwijde economische groei niet ver af van het historisch gemiddelde”, stelt hoofdeconoom Claudio Borio van de BIS.Reden voor een vreugdedansje is dat echter niet. „Dit betekent niet dat de economie een robuuste, gebalanceerde en duurzame expansie heeft bereikt”, schrijft Borio in een verklaring. Hij waarschuwt voor een ’drie-eenheid van risico’s: de lage productiegroei, de hoge schuldniveaus en het gebrek aan speelruimte voor beleidsmakers. Om die gevarendriehoek het hoofd te kunnen bieden, is er beleid nodig dat gericht is op duurzame groei en waarmee zwakke plekken in de economie worden aangepakt. „We hebben beleid nodig waar we geen spijt van krijgen wanneer de toekomst hier is”, schrijft de BIS in wat zij als een van haar belangrijkste publicaties van het jaar beschouwt. Zo heeft het ruime monetaire beleid van centrale banken een ongunstig effect gehad op de hoge schuldenlast. Hierdoor konden de kredietbubbels die voor de crisis ontstonden, blijven voortbestaan. Bedrijven die niet rendabel zijn, kunnen zich bijvoorbeeld nog steeds goedkoop financieren. Dit verstoort de groei van productiviteit. Eén kanttekening: de BIS schrijft dat het ruime monetaire beleid (gepaard gaand met extreem lage rentetarieven) een ongunstig effect heeft gehad op de hoge schuldenlast, daarmee suggererend dat die periode achter ons ligt. Die uitspraak deel ik niet, die situatie bestaat nog steeds en zal blijven bestaan zolang dit monetaire beleid wordt voortgezet.

In mijn blog UPDATE/326 van 28 mei jl schreef ik al dat de uitslag van de Presidentsverkiezingen in Oostenrijk, bij de telling van de poststemmen op 23 mei gemarchandeerd is met ca 200.000 stemmen voor van der Bellen, waardoor de pro-Europese kandidaat met 31.000 stemmen meer de verkiezingen zou hebben gewonnen. Elke logica aan de uitslag van de per post uitgebrachte stemmen ontbrak. De presidentsverkiezingen in Oostenrijk moeten over, zegt het Constitutionele Hof. De Europa-gezinde links-liberale Alexander van der Bellen zou de verkiezingen met een marginaal verschil van 31.000 stemmen hebben gewonnen. De uitslag werd betwist door de rechtse FPÖ. Volgens de partij was er sprake geweest van ,,talrijke schendingen van de wet” in de kiesdistricten. Van der Bellen, de onafhankelijke kandidaat die steun kreeg van de Groenen, werd tot winnaar uitgeroepen. FPÖ-kandidaat Norbert Hofer had het nakijken. ,,De beslissing maakt niemand tot verliezer of winnaar”, verklaart de voorzitter van het grondwettelijk hof, Gerhart Holzinger. ,,Het oordeel dient ertoe het vertrouwen in de rechtsstaat en de democratie te versterken.” De nieuwe president zou komende week beëdigd moeten worden. Nu neemt het driekoppige presidium van de Nationale Raad (het lagerhuis van het parlement), waartoe ook Hofer behoort, de functie van staatshoofd voorlopig waar. Nieuwe verkiezingen zullen naar verwachting in het najaar worden gehouden.

De beslissing van Groot-Brittannië om te vertrekken uit de Europese Unie heeft een crisis op de financiële markten ontketend die vergelijkbaar is met de wereldwijde crisis in 2007 en 2008. Dat zei miljardair en befaamd belegger George Soros deze week tijdens een hoorzitting in het Europees Parlement. De inmiddels 85-jarige Soros is één van ‘s werelds bekendste valutaspeculanten. Hij werd steenrijk door in 1992 met succes te speculeren op een neergang van het Britse pond. Destijds, op 16 september 1992, moest de Britse overheid de munt noodgedwongen met 15% devalueren. Volgens Soros ontwikkelde er voor het Brexitbesluit al een sluimerende crisis, maar zal deze nu versnellen. De miljardair gaf daarbij ook aan dat het Europese bankenstelsel nog niet is hersteld van de zware klappen door de crisis en nu zwaar op de proef zal worden gesteld. Ik volg Soros met enige terughoudendheid. Misschien valt de schade voor de Britten uiteindelijk wel mee, schade door instabiliteit in de bankensector vrees ik meer.

Het onverwachte Britse besluit om het EU-lidmaatschap op te zeggen heeft het waarschijnlijker gemaakt dat de rentetarieven van centrale banken voor langere tijd laag blijven. Dat zei John McFarlane, topman van de bank Barclays. De uitkomst van het referendum betekende ,,een serieuze geopolitieke en economische schok die vraagt om een gecoördineerde reactie”, aldus McFarlane. ,,Het is een politieke crisis die in potentie kan uitmonden in een economische crisis”.McFarlane zei ook dat het Verenigd Koninkrijk, ondanks de onzekerheid die de referendumuitslag heeft gecreëerd, een ,,zeer aantrekkelijk” land blijft om zaken te doen. ,,BMW, Renault en Airbus zullen tariefvrij naar ons land willen blijven exporteren”, gaf hij als voorbeeld.

President Jens Weidmann van de Duitse centrale bank vindt dat de Europese Unie een snelle en eerlijke deal moet bereiken met Groot-Brittannië over een vertrek uit de EU. Door snel een redelijke deal voor beide partijen te sluiten, kunnen de economische kosten van een Brexit zoveel mogelijk binnen de perken worden gehouden, aldus de president van de Bundesbank. Het uittredingsproces moet niet gehinderd worden door er een soort strafexpeditie van de EU tegen de Britten van te maken om zo een politieke boodschap over te brengen, verklaarde Weidmann. Hij vindt echter wel dat Groot-Brittannië niet beter behandeld zou moeten worden dan Zwitserland of Noorwegen. De centralebankpresident denkt verder dat het niet nodig is voor de Europese Centrale Bank (ECB) om met nog meer stimuleringsmaatregelen te komen vanwege de Brexit. Volgens hem is het een politieke crisis die ook door de politiek moet worden opgelost. De Brexit is erg jammer, maar moet gerespecteerd worden, voegde Weidmann toe. De baas van de Bundesbank ziet ook nieuwe mogelijkheden voor Frankfurt als belangrijk financieel centrum door de Brexit. Als bedrijven van Londen naar Frankfurt willen verhuizen moeten ze verwelkomd worden. Weidmann haalde ook nog uit naar Brussel. Doordat grote lidstaten de begrotingsregels telkens aan hun laars konden lappen is het vertrouwen van het publiek in de EU afgenomen, zei de bankpresident. ,,We kunnen sommige bedrijven begeleiden, maar we gaan geen contact met ze opnemen en zeggen: verlaat Groot-Brittannië en kom naar ons toe. Als ze het willen doen, moeten ze dat zelf doen”, aldus de minister. Het is volgens Sapin nog te vroeg om in te schatten wat de impact van de Brexit zal zijn op de groei van de economie van Frankrijk en de eurozone, maar hij heeft vertrouwen dat het herstel komende tijd zal doorzetten. Daarentegen willen de Engelsen juist meer tijd om een gecontroleerde exit mogelijk te maken. Afwachten is het nu wie de volgende Engelse premier wordt.

2016 hannesdewitte@gmail.com

Slotstand indices 01 juli 2016; week 25: AEX 438,85; BEL 20 3.363,98; CAC-40 4273,96; DAX 30 9.776,12; FTSE 100 6.577,83; SMI 8.085,21; RTS (Rusland) 933,32; DJIA 17949,37; NY-Nasdaq 100 4.437,445; Nikkei 225 15682,48; Hang Seng 20806,21; All Ords 5327,00; SSEC 2932,476; €/$ 1,1136; goud $1341,90; dat is €38.733,86 per kg, 3 maands Euribor -0,286% (1 weeks -0,371, 1 mnds -0,364), 10 jarig Nederlandse Staat 0,061, 10 jaar VS 1,4164. Een liter diesel hier aan de pomp €1,149, elders €1,208.

Dit bericht is geplaatst in Financieel/economisch. Bookmark de permalink.