UPDATE 29092018/446 Trump doet een greep naar werelddominantie

Kleine wijzigen in de peiling van Maurice de Hond na sluiting van de Algemene politieke Beschouwingen in de Tweede Kamer: Wilders pakt 2 zetels af van Baudet en Asscher 1 zetel van Marijnissen. Coalitie blijft staan op 53 zetels, een verlies van 23 zetels ten opzichte van de huidige zetelverdeling.

De eerste aanwijzing dat het de koopkrachtplaatjes van het CPB worden onderuitgehaald. De laatste verwachting van de olieprijs voor begin volgend jaar is $100 per vat, momenteel van $82 voor Brent. De benzineprijs kan naar €2 per liter. Het is de vraag of het CPB dat heeft ingecalculeerd. Hoe groot is de invloed daarvan op het netto besteedbaar inkomen komend jaar?

Willem Vermeend is een fiscaal jurist en voormalig politicus en Rick van der Ploeg, econoom en voormalig voormalig politicus, is tegenwoordig hoogleraar aan de Vrije Universiteit Amsterdam en aan de Universiteit van Oxford, zij schreven in hun column van vorig weekend op DFT, als commentaar op de Troonrede en de Miljoenennota dat ‘het komende decennium de ‘oude’ economische wereld, aangeduid als economie 3.0, spectaculair zal gaan veranderen. In de huidige situatie speelt de fysieke economie nog een belangrijke rol, maar de transformatie naar de nieuwe economie, 4.0 genoemd, gaat snel. Deze wereld wordt vooral gekenmerkt door een revolutionaire mix van drie kernontwikkelingen die elkaar over en weer beïnvloeden. Het gaat daarbij om: 1. Een snelle digitalisering van productie- en bedrijfsprocessen; 2. De opmars van innovatieve technologieën, zoals kunstmatige intelligentie (AI), het Internet of Things (het verbinden van hardware, software, cloudoplossingen en mobiele apps) en robottechnologie en 3. De gevolgen van het wereldwijde klimaatbeleid. Daarnaast wordt 4.0 beïnvloed door een sterke wereldwijde concurrentie tussen landen waarbij protectie en het beschermen van het eigen bedrijfsleven, aan het toenemen is. Deze ontwikkeling heeft onder aanvoering van de Amerikaanse president Donald Trump al tot handelsoorlogen geleid. Internationale denktanks, zoals het IMF en de OESO, hebben gewaarschuwd dat protectie en handelsoorlogen de groei van de wereldeconomie zullen afremmen en in de meeste landen, waaronder Nederland, tot een aantasting van de welvaart kunnen leiden. De praktijk laat ook zien dat niet alleen de Nederlandse overheid, maar ook delen van ons bedrijfsleven niet meer zijn opgewassen tegen de Amerikaanse internet- en techgiganten die onze economie steeds sterker op allerlei terreinen beïnvloeden [kijk naar de positie van TomTom die op het terrein van navigatie wordt beconcurreerd door Google Maps, wiens aandelenkoers de laatste dagen zwaar onder druk staat, red.], onder meer via het opbouwen van economische machtsposities, het ontwijken van belastingen en het schenden van privacyregels. Bovendien zullen in de 4.0-wereld de taken van overheden toenemen op het terrein van veiligheid, klimaat, toezicht, cybersecurity, maar ook bij de zorg, sociale zekerheid en de arbeidsmarkt. De hierboven genoemde ontwikkelingen zullen de wereld op zijn kop zetten, zowel maatschappelijk als economisch. Op alle mogelijke beleidsterreinen is er sprake van ingrijpende gevolgen die met een ongekende snelheid plaatsvinden. Bedrijven die onvoldoende inspelen op 4.0 gaan ten onder; ze missen de boot. Dit geldt ook voor werknemers die blijven hangen in 3.0 in plaats van kennis en vaardigheden op te doen die nodig zijn voor de banen in de nieuwe economie. Voor landen geldt hetzelfde. Ze tellen wereldwijd alleen nog mee als ze tot de koplopers behoren op de drie kernterreinen van 4.0. Op dit moment bestaat er in Nederland nog weinig aandacht voor de mogelijke gevolgen van 4.0 en de signalen voor een nieuwe mondiale crisis, zoals hoog oplopende schulden, handelsoorlogen, valutaproblemen, Brexit, onenigheid binnen de EU en renteverhogingen. Het Centraal Planbureau heeft terecht gewaarschuwd voor het feit dat het kabinet onvoldoende buffers heeft gereserveerd om een dergelijke klap op te vangen. In politiek Den Haag staat 4.0 nog niet op de agenda en voor de meeste ondernemingen is het nog een ver-van-mijn bed show. Ze zijn vooral bezig met bedrijfsactiviteiten die goede resultaten laten zien voor de korte termijn. Op zich is dit begrijpelijk. Zeker als je kijkt naar het zonnige economische beeld van 2018 en de korte termijnverwachtingen. Maar voor de langere termijn moeten we ons nu al voorbereiden op nieuwe ontwikkelingen, trends en de revolutie van 4.0. Het valt op dat de Nederlandse overheid, maar ook veel bedrijven daarmee nog geen haast maken. Dat is wel nodig. Het huidige mooie beeld van onze economie, werkgelegenheid en welvaart is de afgelopen decennia opgebouwd met overheids- en polderbeleid en economische programma’s. Dit oude beleid is inmiddels uitgewerkt en vraagt om nieuw beleid gericht op de wereld van 4.0. en daarin is ook een herwaardering van de publieke sector nodig. Het is jammer dat Rutte III zijn eerste miljoenennota niet heeft benut om daarmee van start te gaan’. Einde citaat met dank aan de beide heren van linkse komaf. In mijn vorige blog heb ik gewezen op het kortetermijnbeleid (en visie) van Rutte III en het gebrek aan vergezichten van de premier. Het spreekt voor zich dat ik mij, door de schets van de ontwikkelingen van deze beide columnisten, voel gesterkt.

Ik schreef Dr Willem Vermeend de volgende reactie: Ik lees vrijwel wekelijks de column die U met Uw kompaan, van der Ploeg, schrijft op DFT. Deze week over de transitie van economie 3.0 naar 4.0. Ik begrijp dat dat Uw specialisatie is. Ik deel Uw visie daarop en onderschrijf de zorgen dat politiek den Haag daarvoor veel te weinig aandacht heeft. Niet alleen de overheid, ook veel bedrijven, banken, vakbonden en werknemers bereiden zich onvoldoende voor op de robotisering en de invloed van kunstmatige intelligentie op de samenleving in de komende zeven jaar en voor de arbeidsmarkt (bron: World Economic Forum). In de laatste column wijst U op ‘valutaproblemen’ die mogelijk kunnen ontstaan. Over het monetaire beleid van de centrale banken maak ik mij grote zorgen over de gevolgen van de kwantitatieve versoepeling die na 2007 door de centrale banken, de BoJ, de BoE en de FED zijn uitgevoerd waardoor de rente daalde naar rondom de 0%. Dat monetaire beleid is sinds de komst van Mario Draghi in juni 2011 als president van de ECB ook door Frankfurt doorgevoerd met als gevolg ruime liquiditeiten voor de euro hetgeen ook in Europa resulteerde in overgewaardeerde aandelenbeurzen en obligatiekoersen. De wijziging van beleid waarbij de toezichthouders zelf hun eigen Fiat-geldstelsel, een monetair stelsel waarin de centrale banken onbeperkt geld kunnen bijdrukken en de waarde van het geld louter is gekoppeld aan het vertrouwen in die instellingen en niet langer aan dekkingswaarden, kritisch moeten gaan beschouwen, faalt volstrekt. Ik denk dan aan een slager die zijn eigen vlees keurt. In ieder geval bij de ECB waar Draghi als een dictator regeert en ik mij afvraag of in november volgend jaar Draghi vrijwillig opstapt als zijn 8-jarig mandaat afloopt. Van de bijwerkingen van dit systeem trekt de ECB zich niets aan. Dat de rente vrijwel nihil is, en voor 10-jarig papier in ons land net boven de 0,5% ligt, en voorlopig ook blijft (volgens de ECB) waardoor rendementen op vermogen van institutionele beleggers zoals pensioenfondsen en het spaargeld van burgers verwaarloosbaar is. Dat beoordeel ik als een uiterst ongezonde situatie. De vraag voor mij is wat de waarde van geld nog is, zolang het fiat-geldstelsel nog wordt uitgevoerd en de liquiditeiten niet worden beperkt. Als ik zie dat voor één bitcoin meer dan €5000 en $6000 wordt betaalt op de markt dan betekent dat of de onderliggende waarden van deze cryptomunt zo hoog zijn, en dat is zeker niet het geval: ze zijn waardeloos, dan wel de euro en de dollar vertegenwoordigen geen waarde meer. Wat is de waarde van geld nog als het geen rendement meer oplevert en voor bijna niks kan worden geleend op de geldmarkten? Als ik ook nog de inflatie in acht neem van bijna 2% dan is het rendement negatief. Ik vrees dat als de centrale banken de enorme liquiditeiten aan geld niet sterk gaan inperken, op enig moment, de ‘markt’ dat gaat doen in een doem-scenario, waarbij enorme vermogens zullen worden vernietigd en uiteindelijk een gezonde marktwerking zal worden hersteld (met gezonde rentetarieven). Overheden, bedrijven, financiële instellingen, ondernemingen, (institutionele) beleggers en burgers zullen daarbij grote verliezen moeten incasseren. In dat proces zal de waarde van onroerend goed fors dalen met alle gevolgen van dien voor mensen met een hypotheek en voor de hypotheekbanken. Ik vraag mij af of de Nederlandse overheid zich op zo’n ontwikkeling heeft voorbereid. Met betrekking tot het kabinetsvoorstel om het begrotingsoverschot in 2019 van €10 miljard aan te wenden voor aflossing van de relatief toch al lage staatsschuld nog een opmerking. Als ik minister van Financiën zou zijn, die kans is nihil gezien mijn leeftijd en gezondheid, dan zou ik dat geld, aangevuld met de jaarlijkse geschenken van stel €2 miljard, van de afschaffing van de dividendbelasting, aan onbekende buitenlandse aandeelhouders van multinationals (waarvoor helemaal niet zeker is dat er ook een tegenprestaties voor wordt geleverd), wordt geïnvesteerd in de opbouw van kennis en wetenschap, waar vraag naar gaat ontstaan zodra economie 4.0 gaat draaien. Zeker nu met goedkoop geld voor de langere termijn investeringen kunnen worden gedaan waarvan volgende generaties kunnen oogsten.

De financiële markten moeten zich voorbereiden op een turbulente periode. Die waarschuwing geeft het hoofd van de gezaghebbende Bank voor Internationale Samenwerkingen (BIS=Bank of International Settlements) af, een overkoepelende instelling voor de nationale centrale banken. De bank heeft onder meer tot doel het begrip van de belangrijkste toezichtkwesties te verbeteren en de kwaliteit van het bankentoezicht wereldwijd te verbeteren. De BIS zelf is dus niet de toezichthouder op alle centrale banken: ze ondersteunen ze wel bij het versterken van hun financiële systemen. Tien jaar na het faillissement van de Amerikaanse bank Lehman Brothers en het ontstaan van de kredietcrisis, vergelijkt directeur Claudio Borio de huidige toestand van de financiële markten met die van een patiënt die van een zwaar medicijn afkomt.

Heftige koersbewegingen zijn dan ook “vroeg of laat” waarschijnlijk, zo zegt hij in het BIS-kwartaalverslag. En die bewegingen zijn niet eenvoudig op te lossen door banken als de Europese Centrale Bank of de Amerikaanse Federal Reserve. “Ironisch genoeg was de enorme schuldenberg tien jaar geleden het hart van de crisis. En nu hebben we nog veel meer schulden”, zegt Borio. Experts van de bank zeggen dat de schuldenberg te groot is en het nog steeds veel te makkelijk is om geld te lenen. Maar de BIS zegt er niet bij dat de enorme liquiditeiten door de grote centrale banken zelf, zoals de FED, ECB, BoJ en BoE, zijn gecreëerd. Vooral opkomende landen als Brazilië, India en Turkije hebben een grote dollarschuld en die is sinds de financiële crisis alleen maar toegenomen. Hun economieën hebben veel last van de relatief sterke dollar. De BIS heeft in het rapport bekeken welke belangen banken hebben in Turkije. Door de val van de Turkse munt, de lira, staat het land financieel onder druk. Buitenlandse banken hadden voor $223 mrd aan leningen, effecten en andere bezittingen uitstaan in Turkije. Ook andere ontwikkelingen maken heftige koersbewegingen waarschijnlijk. Zo zijn de VS en China, de twee grootste economieën ter wereld, verwikkeld in een handelsoorlog, waarvan China de VS beschuldigt van ,,pesterijen” en zegt dat Trump streeft naar werelddominantie. Ook zijn er geen momenteel geen handelsgesprekken mogelijk tussen Peking en Washington zolang de Amerikanen met nieuwe heffingen dreigen. De ECB stopt eind dit jaar met het opkopen van overheidsleningen is de verwachting met uitzondering van het herbeleggen van afgeloste leningen. Sinds maart 2015 stak de ECB ruim €2500 mrd in de economie. De grote vraag is wat de opvolger van Draghi, mogelijk de Duitser Jens Weidmann, met die enorme liquiditeitsverruiming van de laatste jaren gaat doen.

Het Chinese persbureau Xinhua stelt dat Washington de feiten in de Amerikaans-Chinese handelsvete verdraaid. Ook beschuldigt Peking de Amerikanen van intimidatie van andere landen, mede door met importheffingen te dreigen. Volgens Xinhua blijft de deur van China voor handelsgesprekken open, maar …….. moeten onderhandelingen wel plaatsvinden in een omgeving van wederzijds respect. Peking blijft streven naar ,,redelijke oplossingen” in het handelsgeschil met de VS. Trump heeft al weer gedreigd met nog meer heffingen tegen China. Daarbij gaat het om heffingen op nog eens $267 mrd aan goederen van Chinese makelij. Als alle heffingen waarmee Trump dreigt, daadwerkelijk uitgevoerd worden, zou dat vrijwel de gehele export van China naar de VS betreffen. Trump ergert zich aan het grote Chinese handelsoverschot met de VS. Ook beschuldigt hij China ervan Amerikaans intellectueel eigendom te misbruiken voor eigen gewin. Maar dat laatste was al langer bekend. Mijn vraag inzake de handelsvetes die Trump voert is hoe groot de schade is voor Amerikaanse ondernemingen en de werknemers en hoe groot de prijsstijgingen van geïmporteerde goederen zijn voor de Amerikaanse consument? Snijdt hij zich uiteindelijk niet in eigen vlees? Over een andere kant van dit onderwerp las ik op DFT de stand van de wereld in een notendop: In het boek ’AI Superpowers’ schrijft de investeerder in kunstmatige intelligentie Kai-Fu Lee hoe tech-smaakmaker Silicon Valley al achterop is geraakt. Chinese bedrijven investeerden net als de Amerikanen tientallen miljarden in zelfrijdende auto’s, vooruit denkende apps en robots – hun prototypen staan echter al in de etalage. Terwijl de grote Amerikaanse bedrijven hun volgende ontwikkelingsstappen veelal binnenshuis houden – vaak uit vrees voor kritiek op privacyschending vanwege het massale datagebruik – hebben Chinese bedrijven dat dilemma niet dankzij hun dictatuur, verklaart Kai-Fu Lee waarschuwt hoe in beide landen enkele ontwikkelaars als monopolist de rest van de markt op achterstand houden, dankzij hun jarenlange verzamelwoede van big data (als rekeningnummers en persoonsgegevens). Burgers en overheden worden eveneens buiten de deur gehouden. Een indirect pleidooi voor ingrijpen door overheden bij de ontwikkelaars van kunstmatige intelligentie. Voormalig Silicon Valley-uitvinder Jaron Lanier was ooit betrokken bij de verkoop van een bedrijf in gezichtsherkenningstechnologie aan Google, maar waarschuwt nu tegen de grenzeloze macht van de grote socialmediabedrijven. Hij stelt dat socialmedia de waarheid ondermijnen, je empathisch vermogen politiek bedrijven onmogelijk maakt en ze hebben geen boodschap aan je ziel. Met name Google en Facebook zijn er puur op ingericht om partijen die daarvoor betalen, in staat te stellen het gedrag van de gebruikers te manipuleren. Wegwezen dus, van al die platforms die zogenaamd gratis zijn, maar je in werkelijkheid laten betalen met zaken die veel belangrijker zijn dan geld: je onafhankelijke wil, je vrije blik op de wereld, je gevoel en uiteindelijk je ziel. Even een inbreuk in dit artikel: ik heb om die reden geweigerd de nieuwe privacyvoorwaarden te accepteren, waarop Facebook mijn account en Messenger al enige maanden geleden heeft geblokkeerd. Lanier behoorde ooit tot een van de pioniers van internet en werd gedreven door het ideaal van het verspreiden van kennis voor het goed van de wereld, maar ziet nu een kleine groep nerds schathemeltjerijk worden aan een informatiemanipulatiesysteem. Lanier is zeker niet tegen internet. Maar gewoon betalen voor het gebruik van socialmedia, zou een veel beter systeem zijn. De kredietcrisis van 2008 werd vooral een bankencrisis, maar historicus Adam Tooze toont in het zeer gedetailleerde ’Crashed. How a Decade of Financial Crises Changed the World’ dat de oorzaken ervan dieper liggen. Dat geldt helemaal voor de nu volgende economische crisis: het is fundamenteel verkeerd te denken dat die uitsluitend op de Zuidas wordt veroorzaakt, stelt hij. De Brit Tooze, die veelvuldig gecomplimenteerd is voor zijn aanpak, luidt de alarmbel voor het Westen. Daar heeft zich een omslag voltrokken vanaf de Irak-oorlog. De Europese grootmachten en de VS zijn volgens Tooze, die Duitse wortels heeft, niet meer in staat om een eensgezinde strategie te vormen en te handhaven. Populisme trekt de eurozone uiteen. Vooral het verval van instituten is met de storm van brexit en handelsoorlogen veel zorgelijker dan een financiële crisis op zich, aldus Tooze, werkend aan Colombia University. Er is geen zekerheid dat president Trump wil ingrijpen bij een nieuwe ’Lehman Brothers’. Maar uiteindelijk zal de Amerikaanse economie telkens worden gered: er blijkt telkens een niet te stillen vraag naar zijn schuldpapier, de staatsobligaties, omdat alle andere beleggingen veel risicovoller zijn. Dat is wat kortzichtig gedacht. Die vraag naar Amerikaanse dollars is nog groot, zolang de prijs ervan binnen redelijke perken blijft. Wanneer of de dollar in prijs stijgt of de Amerikaanse rente verder omhoog gaat ofwel Amerikaanse banken enorme leningen aan het buitenland moeten gaan afschrijven, op de langere termijn blijft ik niet zo optimistisch over de dominantie van de VS als wereldleider. In het boek ’Over de Dijken’ wordt de blik op Lehman Brothers in breder economisch perspectief geplaatst door voormalig CPB-directeur Coen Teulings. Het boek sluit in veel aan op Tooze. Waar lezers verwachten dat de hoogleraar Teulings vooral de economische achtergronden fileert, kijkt hij opvallend vaak naar het gevaarlijk ingezakte vertrouwen in de politiek. Nederland moét wel over zijn dijken kijken om te overleven. En banken redden zullen we blijven doen. ,,En dat is maar goed ook.” Jeroen Dijsselbloem bevond behalve als minister van Financiën als voorzitter van de eurogroep zich eveneens in de storm van de crisis. Verwacht van ‘De Eurocrisis’ geen grote onthullingen, de PvdA’er vertelt vooral het verhaal van binnenuit. En over hoe hij de Grexit van de agenda hield. Ray Dalio is de oprichter van het grootste Amerikaanse hedgefonds, Bridgewater Associates. In ’A Template For Understanding Big Debt Crisis’ geeft hij behalve een dieper begrip van de oorsprong van de vorige kredietcrisis – soms tot in groot detail, maar zeer goed te begrijpen – ook een onheilspellende waarschuwing. Bij de volgende crisis is het raak. Volgens eenvoudige economische wetten zullen de huidige, sinds 2007 alleen maar verder opgelopen schulden, bij een nieuwe crisis als een molensteen gaan werken, stelt het boegbeeld van Amerikaanse durfinvesteerders. Want hoe groter de schuld, hoe moeilijker die te repareren is, nu centrale banken al hun kruit hebben verschoten om nog te kunnen ingrijpen. Wat nu welvaart lijkt, zal straks niet meer blijken te zijn dan een oude belofte om ooit geld te verstrekken, stelt Dalio. Maar dat zal dan niet meer gebeuren. Daarin zijn specifiek Europese landen kwetsbaar. De VS kwam eerder uit de crisis, omdat het land de waarde van zijn eigen munt kan beïnvloeden. Landen in Europa hebben niet dezelfde invloed op de euro, ze zullen machteloos naar elkaar blijven kijken terwijl de crisis voortzet. Dat is ook het gevolg van een gebrek aan kennis en visie van de 19 regeringsleiders in de eurozone.

Na de val van Lehman moe(s)t de economie anders: minder schulden, meer bedrijven, die daadwerkelijk iets toevoegen. Maar wat dan? Vaak ’duurzamer’, is het antwoord. Series ondernemers hebben zich op deze aanpak stuk gebeten, tonen auteur Nadine Maarhuis en Kees Klomp, de directeur van denktank SMO (Erasmus Universiteit) in ’Pioniers van de Welvaart’ aan. Daarom slagen daarin ontwerper Piet Hein Eek, de Vegetarische Slager of Tony Chocolonely wel, en gingen Granny’s Finest en WakaWaka richting bankroet? Een aanrader voor starters en wie dagelijks worstelt met de nieuwe markten en ‘groene’ eisen. Een middel is de blockchain. Aan dit ’digitale logboek’, waarop onder andere cryptomunten als bitcoins uniek en transparant worden verhandeld, is door veel bedrijven besnuffeld. Don Tapscott was een van de eerste consultants die het Amerikaanse bedrijfsleven interesseerde voor die technologie. Door Steve Jobs-biograaf Walter Isaacson is het boek ’Blockchain Revolution’ geschreven als een ,,duidelijke uitleg” waarom het een revolutionaire technologie is die het leven van consumenten maar vooral bedrijven zal veranderen. Het Westen is nu al gedateerd. Hoe raakte China zo voorop? In ’China’s Change: The Greatest Show on Earth’, schrijft Peyman, die sinds 1977 naar Hongkong verhuisde en veertig jaar in Singapore en Shanghai woonde, met talloze voorbeelden hoe China profiteert omdat het land een langetermijnvisie heeft, gesteund door een sterke economie en de geldpers. ,,China snapt wat verandering is, het Westen niet meer.” Het Westen maakt zich grote zorgen om de schuld van het Aziatische schaduwbankensysteem, dat buiten het bankentoezicht valt, maar China’s schuldenlast is, volgens Peyman, dankzij de bovengemiddelde groei toch beheersbaar – maar ook dankzij de dictatoriale almacht op zijn geldmarkt zal China koers houden terwijl het Westen blijft haperen.

Op de website van het VPRO-programma Tegenlicht kwam ik deze tekst tegen: Soms is het van belang om achteruit te kijken om zo te kunnen voorspellen waar we mogelijk naar op weg zijn. Tien jaar geleden werden we verrast door de val van zakenbank Lehman Brothers. Een maand later moesten alleen al in Nederland drie banken worden gered: ABN Amro, ING en SNS Reaal. Kosten rond de €30 mrd, opgehoest door de belastingbetaler. Wereldwijd gingen banken, dorpen, steden en zelfs landen failliet of bungelden langs de rand van de afgrond. Weinig tot geen bankiers zijn hiervoor veroordeeld. Het groeiende wantrouwen ten aanzien van banken en overheden zorgde ervoor dat cryptomunten zoals bitcoin vleugels kregen. Tenslotte startten centrale bankiers over de hele wereld met opkoopprogramma’s om uit het niets geld te creëren. Een strategie om geld het financiële systeem in te pompen in de hoop het daarmee overeind te houden. Wat heeft het ons geleerd? Het is duidelijk dat we op weg zijn naar een crisis. Hoe diep die wordt en hoe en wanneer die wordt ingezet is algemeen de vraag. Uiteindelijk bepaalt “de markt” dat. Velen, waaronder Wellink en de BIS en veel media, luiden de alarmbel, maar toch is het afwachten. Ik verwacht niet alleen dat Trump en de VS in dat proces een hoofdrol gaan spelen. Een aantal algemene regels zijn: een crash komt altijd onverwachts (ook al wordt al enige tijd daarvoor gewaarschuwd), op een tijdstip dat de financiële markten zijn gesloten en financiële partijen en beleggers niet meer in staat zijn een instortende markt te ondersteunen. De aanleiding kan zowel komen vanuit natuurrampen, grote financiële problemen bij multinationals en overheden, het failliet van monetaire systemen. Daarom blijf attent op onverwachte ontwikkelingen in de economie en op financieel gebied.

Ik keek zondagavond naar een aflevering van het VPRO-programma Tegenlicht over duurzaamheid. Buitengewoon interessant om te bekijken: https://www.vpro.nl/programmas/tegenlicht/kijk/afleveringen/2018-2019/Voorbij-de-groene-horizon.html Hoe ziet de verduurzaamde wereld er straks uit? Nu de mondiale transitie naar duurzame energie in een stroomversnelling zit wordt dát de grote vraag. Want met de groei van duurzame energie gaan veel meer veranderingen gepaard dan enkel de kleur van de stroom uit het stopcontact. Hoe gaan we bouwen, wat is de invloed op onze mobiliteit en zal energie misschien ooit gratis worden? En de vraag is actueel ‘hoe kan wind- en zonne-energie worden opgeslagen om te worden gebruikt op die momenten, waarop het aanbod kleiner is dan de vraag b.v. in de avond en nacht, op zonloze en windstille dagen, in de wintermaanden. China werkt hard aan de ontwikkeling van accu’s die langdurig energie kunnen opslaan, maar zijn zover nog niet. Overigens was ik verrast door de voorsprong van efficiënte infrastructuele projecten in de woningbouw, het wegennet in b.v. Shanghai en duurzaamheid. In de vergelijking met Nederland lopen wij daarmee al jaren ver achter. Wij zijn echt van de ‘oude man’, die op zijn akkertje meeloopt met ontwikkelingen die op ons afkomen. De Chinezen zijn in de omschakeling van economie 3.0 naar 4.0 veel verder dan wij, zij zijn nu al leidinggevend. Dat dat Trump stoort, omdat hij vreest dat de VS die slag gaat verliezen, begrijp ik nu wel. Silicon Valley mag de zelfrijdende auto hebben bedacht, in het gebruik van kunstmatige intelligentie in de praktijk zijn de Chinezen de Amerikaanse conglomeraten als Google, Uber en Amazon al voorbij, zegt een Chinese investeerder die het Westen kent. En Trump weet dat ook. Op de website van Tegenlicht staat over deze aflevering het volgende:

Net zoals het internet onvoorziene invloed bleek te hebben op allerlei sectoren, van de muziekindustrie tot de taxibranche, zal ook de transitie naar duurzame energie de energiesector ontstijgen. En met een veel bredere impact dan nu wordt verondersteld. Maar over hoe die wereld eruit komt te zien, en hoe mensen daarin gaan wonen, werken en bewegen, is verrassend weinig bekend. De verwachting is dat tegen het midden van deze eeuw wereldwijd tweederde van de opgewekte elektriciteit duurzaam zal zijn. Ook Nederland is ambitieus. Maar naar welke wereld zijn we met al die duurzame maatregelen eigenlijk onderweg? Op deelgebieden is dat duidelijk: massaal van het gas af, veel windmolens en zonnepanelen, en wellicht een zelfrijdende zonneauto voor de deur. Maar een bredere visie op hoe de verduurzaamde wereld er uit zal zien ontbreekt vooralsnog. Want hoe zal de wereld eruit zien wanneer elektriciteit op piekmomenten bijna gratis is? Welke invloed heeft de transitie naar duurzame energie op de machtsverhoudingen in de wereld? Een reis langs plekken waar de duurzame toekomst al (bijna) zichtbaar is. In China bijvoorbeeld krijgen oude, ingestorte kolenmijnen een nieuwe bestemming als duurzame energiecentrale in de vorm van drijvende zonnepanelen. In Denemarken doen de energiecentrales van de toekomst tevens dienst als skipiste. En in het Zweedse Malmö worden huurcontracten voortaan getekend met groene vingers. Aan de aflevering werkten onder andere mee: Bjarke Ingels (architect, BIG Kopenhagen), Peggy Liu (groene pionier JUCCCE Shanghai) en Varun Sivaram (auteur ‘Taming the Sun’ en expert schone energietechnologie Council on Foreign Relations in Washington DC).

Ik was deze week nog bij het nagesprek in Pakhuis de Zwijger over de uitzending ‘voorbij de groene horizon’. Wat mij daar opviel was dat er wordt geëxperimenteerd over zonne-energie en hoe dat kan worden aangewend in een duurzamer samenleving. Verder hoorde ik een interessante uitspraak: het polderen is ongeschikt voor de aanpak van het beleid dat nodig is om een duurzamer samenleving vorm te geven. Polderen is toch meer de bestaande belangen overeind te houden door alle partijen die aan dat overleg deelnemen, maar ongeschikt om nieuw beleid te ontwikkelen. Polderen, een sociaaleconomische overleg/consensusmodel, kwam voort omdat gericht beleid van achtereenvolgende regeringen ontbrak in de periode 1982-2018. Daarvoor moeten andere keuzes worden gemaakt. De verduurzaming moet veel meer van onderop komen en nieuwe initiatieven vanuit de wetenschap en vanuit nieuw ondernemerschap moeten kansen krijgen de vergroening vorm te geven. De mens in die nieuwe (groene) samenleving, ook als gevolg van robotisering en kunstmatige intelligentie (algoritmes), kwam weinig aan de orde. Ik denk dat dat onderwerp wordt behandeld in de Tegenlicht-documentaire ‘de mens in de machine’ die op 21 oktober wordt uitgezonden op NPO2. In een artikel Duurzaamheid & Natuur in het kader van Duurzaam 100, las ik ook dat de groene ontwikkeling gebrek heeft aan ‘systeemdenkers’, dat de initiatieven kleinschalig zijn, dat de overheid weinig beleid heeft gevoerd en het aan het bedrijfsleven heeft overgelaten en dat de klimaatverandering alleen met de vuist de tafel kan worden gered (uitspraak Naomi Klein,bron Trouw).

Deze week presenteerden het Centraal Planbureau (CPB) en het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) hun reacties op het voorlopige voorstellen van de 5 klimaattafels, verenigd in het Klimaatberaad van afgelopen juli. Van een doorberekening kan nog geen sprake zijn, daarvoor zijn de voorstellen op onderdelen nog veel te vaag. Als de CO2 uitstoot in 2030 met 49% ten opzichte van 1990, de huidige uitstoot CO2 is gelijk gebleven, moet zijn teruggebracht en in 2050 naar 95%, dan moet de regering nu in actie komen en in de komende weken het klimaatbeleid gaan aangeven dat gevoerd gaat worden, zodat de polderaars verder kunnen gaan met het uitwerken van de plannen. De realiteit is dat Nederland voorop loopt met goede voornemens maar het ‘sufferdje van de klas is bij de huidige stand van zaken van de Europese klimaatdoelen in 2020’. Wij bungelen bijna onderaan het lijstje: Zweden, Bulgarije en Estland hebben hun doelen al behaald. Italië, Roemenië en Litouwen zijn er bijna. De sufferdjes van de klas zijn Nederland, Groot Brittannië, Luxemburg en Malta. Alhoewel Erik Wiebes deze week zei dat hij in de gesprekken met de vier coalitiepartijen geen grote verschillen van mening proeft, maar bekend is dat de VVD op de rem wil trappen, en wil wachten op nieuwe ontwikkelingen straks waarmee grote investeringen nu kunnen worden voorkomen. Verder wil het CDA de betaling van de financiële lasten, voortvloeiend uit het Klimaatbeleid, beperken tot het draagbare voor ondernemers, boeren en burgers. Ook bij de oppositie zijn hier en daar bezwaren hoorbaar bij de SP, die positief zijn gestemd daar dan moeten de lasten niet worden neergelegd bij het gewone volk, dat er dan de dupe van zou worden. FvD is er faliekant tegen om het effect van de transitie van gas naar duurzaam slechts een verlaging van de temperatuur met 0,0007 graden zou teweegbrengen. De positie van Rutte komt opnieuw ter discussie: Rutte weigert de oproep van zijn partijgenoot en de voorzitter van het Klimaatberaad Ed Nijpels, politiek leider van de VVD (1982-1986), minister van VROM in het kabinet Lubbers II (1986-1989), waar hij bijzonder veel waardering en respect kreeg van zowel coalitie als oppositie voor zijn milieubeleid, en Commissaris der Koningin in Friesland (1999-2008), om leiderschap te zien als een uitnodiging om vergezichten te schetsen. In dat opzicht is hij de laatste 5 jaar niets verandert. Hij walgt van visie. Daarmee devalueert hij zich als leider van dit volk. “Voor innovaties moet je bij onze bedrijven en universiteiten zijn” zei hij in de Tweede Kamer, dus niet bij zijn kabinet. Wat hebben wij dan te verwachten van dit kabinet ‘dat zich komende week gaat buigen over de analyse van de beide planbureaus? VNO-NCW en MKB Nederland hebben gevraagd voor extra tijd om tot een definitief akkoord te komen. We wachten af.

Wiebes is deze week, verrassend, over de brug gekomen met een akkoord over de afhandeling van de aardbevingsschade in Groningen. `De Nationaal Coördinator Groningen (NCG) heeft een vrijbrief gekregen van Wiebes om het herstellen van huizen zo snel mogelijk uit het slop te trekken. Het Rijk gaat alle kosten, die ermee gepaard gaan, betalen. Mogelijk gaat het om 9500 woningen, die moeten worden versterkt. In de begroting voor volgend jaar staat dat daar €100 mln voor uitgetrokken is. Groningers nog steeds achterdochtig? Wordt vervolgd.

Vorige week heb ik er al aandacht aan gewijd: de regering wist in 2016 al van Amnesty International, rapport “Marteling was mijn straf”, dat de Syrische rebellenbeweging Jabhat al-Shamiya misdaden, schenkingen van de mensenrechten, beginnen. Maar Nederland bleef deze rebellen met logistieke goederen helpen. Maar niet alleen wist het Ministerie van Buitenlandse Zaken hiervan, Nederland was toen ook lid van de VN-Mensenrechtenraad, die contacten onderhield met de VN-commissie die oorlogsmisdaden in Syrië onderzocht. Wij hebben ‘vuile handen’ erkent minister Blok want de regering is de toezegging aan het parlement niet nageleefd dat alleen ‘gematigde’ groeperingen zouden worden gesteund, die het oorlogsrecht naleefden en niet samenwerkten met extremisten. Blok staat met zijn mond vol tanden.

Er wordt nog steeds veel gesproken en geschreven over de laatste ontwikkelingen rond de Brexit. In het laatste blog heb ik daar mijn mening al over gegeven. Als May niet gaat zwichten voor de druk die vanuit het binnenland en vanuit Brussel op haar wordt uitgeoefend zal ze uiteindelijk als winnaar uit de arena treden. Ze moet nu gaan terugkomen op de voorlopige overeenkomst over het bedrag dat de Britten gaan betalen voor de afkoop van aangegane financiële verplichtingen in de EU. Dan kan ze daar later weer over gaan heronderhandelen. Over de reden waarom vooral het platteland en oudere Engelsen voor de Brexit hebben gekozen heb ik al eens eerder geschreven dat er nog altijd “onbetaalde rekeningen” uit de Tweede Wereldoorlog liggen die voor de Engelsen nog nooit zijn ‘betaald’ dan wel verrekend. Volgens mij mag May Merkel niet en dat is wederzijds. Alle ellende die de Duitsers tijdens de 2e Wereldoorlog aan de Engelsen hebben toegebracht is nog niet ‘verjaard’. Dat proces duurt vele generaties. Vandaar deze Brexit. De Engelsen weigeren te accepteren dat Europa nu wordt aangestuurd door Duitsland, er zit nog teveel haat onder het volk en daarom willen ze niet langer onderdeel uitmaken van de EU: het is een stukje geschiedenis, bijna 80 jaar geleden over de aanval van de Nazi-dictatuur op Engeland. Groot-Brittannië was na de overgave van Frankrijk in mei 1940 de enige grote tegenstrever van Duitsland in West-Europa. De fascisten in Spanje en Italië waren geen partij voor hem. Hitler besloot de Luftwaffe op Engeland af te sturen met de opdracht om de Britse luchtafweer en de Royal Air Force (RAF) te vernietigen. Ondanks het aanvankelijke overwicht van de Luftwaffe lukt dit echter niet. De RAF doet zelfs een tegenaanval op Duitsland. In mei 1941 wint Engeland de slag. Hitler zag de verovering, of in ieder geval de overgave van de Britten dan ook als een grote prioriteit om het Groot-Arische Rijk in Europa te kunnen stichten. Hij wilde dit bereiken door een grootschalige invasie van Groot-Brittannië onder de naam Unternehmen Seelöwe (Operatie Zeeleeuw). Voordat de invasie met grondtroepen plaats kon vinden was het essentieel dat er Duitse luchtsuperioriteit boven Engeland werd verkregen en dat de Duitsers niet langer te maken hadden met aanvallen van de Royal Air Force (RAF). Over deze Blitz-krieg het volgende:

De Duitsers concentreerden zich bij deze luchtoorlog in eerste instantie op de vliegtuigen, fabrieken en vliegvelden van de RAF. Toen dit niet veel effect bleek te hebben, verlegden zij hun aandacht naar de grote Britse steden, waar zij door middel van grote bombardementen zoveel schade aan de Britse oorlogsindustrie hoopten aan te richten dat de Britten de strijd niet konden volhouden. Op 13 augustus 1940 startte Operatie Adelaar. Duitse bommenwerpers maakten 485 vluchten en jagers maakten 1000 vluchten bij aanvallen op de havensteden Plymouth en Southhampton en op vliegvelden in Hampshire en Kent. De Luftwaffe verloor daarbij 45 vliegtuigen, de RAF 13. Twee dagen later deed men een poging om de bases van de jachtvliegtuigen onbruikbaar te maken via een aanvalsmacht die bestond uit 1266 jagers en 520 bommenwerpers. Ze herhaalden dat op de 16de en de 18de. De RAF reageerde met kracht en haalde 162 vliegtuigen neer. Het eerste bombardement van ‘The Blitz’ vond plaats op 7 september 1940 op de haven van Londen. Hierbij vielen zo’n 400 slachtoffers onder de bevolking van de Engelse hoofdstad. De Duitse luchtmacht zette 372 bommenwerpers in, die geëscorteerd werden door 642 jachtvliegtuigen. Deze aanval was een groot succes, vooral omdat het havengebied zwaar werd beschadigd. De Britten hadden hun vliegtuigen over een groot aantal vliegvelden verdeeld om deze te beschermen. Tijdens deze fase verloor de RAF 290 vliegtuigen en van de Luftwaffe werden 380 vliegtuigen vernietigd. In november 1940 besloten de Duitsers dat zij teveel vliegtuigen en bemanningen verloren bij bombardementen die overdag plaatsvonden. Het leek de Luftwaffe, de Duitse luchtmacht, daarom raadzaam om meer nachtbombardementen te houden, waarbij de vliegtuigen door de duisternis minder eenvoudige doelwitten waren. Deze periode van nachtbombardementen duurde van november 1940 tot februari 1941 en was de zwaarste fase van ‘The Blitz’. Londen en andere grote steden als Manchester, Liverpool en Coventry, die geheel in puin werd gebombardeerd, werden zwaar getroffen. Londen werd in deze periode bijvoorbeeld 57 nachten op rij gebombardeerd, waarbij veel mensen overnachtten in schuilkelders en metrostations. Toch lukte het de Duitsers niet om het Britse moreel te breken, wat één van de doelen was van de bombardementen. Mensen bleven gewoon naar hun werk gaan en de Britse samenleving bleef draaiende. Inwoners van Londen spraken bijvoorbeeld over de bombardementen alsof het over het weer ging en beschreven sommige dagen als ‘very blitzy’. Na februari 1941 werd duidelijk dat een Britse overgave niet dichtbij was en besloot Hitler om Operatie Zeeleeuw uit te stellen en de Luftwaffe in te zetten als ondersteuning van de Kriegsmarine in een duikbootoorlog. De bommenwerpers moesten zich vanaf die tijd concentreren op de scheepskonvooien op de Atlantische Oceaan en havensteden als Liverpool en Portsmouth. Hoewel de havensteden het nog steeds zwaar te verduren hadden nam de intensiteit van de bombardementen af en begon het gewone leven in Londen weer een beetje op gang te komen. In mei 1941 werd duidelijk dat de Luftwaffe de Blitz niet kon volhouden en op 21 mei 1941 werd de laatste aanval van ‘The Blitz’ uitgevoerd. Eind 1944 probeerden de Duitsers het, met de inzet van enkele duizenden V2 raketten, opnieuw het moreel van de Britten te breken, maar dit had ook niet het gewenste effect. Tijdens de acht maanden van ‘The Blitz’ kwamen er zo’n 40.000 Britse burgers om het leven en raakten er nog eens 139.000 gewond. De Duitsers verloren ruim 2.000 vliegtuigen in de strijd met de RAF en zo’n 3.300 piloten en bemanningen. Ondanks het grote aantal slachtoffers dat zij maakten lukte het de Duitsers niet om hun doel te bereiken om Groot-Brittannië onder de knie te krijgen. Integendeel op 6 juni 1944, op D-day, werd het startsein voor de bevrijding van West-Europa door de geallieerde strijdkrachten gegeven. Een enorme vloot van duizenden schepen brengt vanuit de Engelse zuidkust een enorme Geallieerde invasiemacht naar de overzijde van het kanaal voor een massale landing op de Franse kust in Normandië. Vanuit de lucht werd de invasie over zee ondersteund met bombardementen en luchtlandingstroepen. Het merendeel van de oorlogsschepen behoorde tot de Britse en de Amerikaanse zeemacht. Hierbij vielen 4413 slachtoffers, waarvan 1914 voornamelijk Britten.

Ik haalde in mijn bericht aan de heer Vermeend al aan dat het World Economic Forum (WEF) al aan dat over zeven jaar enkele grote bedrijven met robots straks al het werk gaan doen en het geld verdienen. Wat betekent dat, niet ondenkbare toekomstbeeld voor de maatschappelijk en sociale functie in de samenleving voor werk, geld en zingeving, vroegen twee leden van het Filosofisch elftal zich af, schreef vorige week in Trouw Alexandra van Ditmars. De helft van de productie in ondernemingen wordt dan uitgevoerd door programmeerbare machines. Die heten robots en het overgrote deel dat momenteel al 29% van het werk verricht, bijvoorbeeld in de auto-industrie, komt vanuit China. Volgens het WEF zal in 2022 zal die verhouding al tot 58% zijn gestegen. Er gaan, door deze ontwikkeling, wel veel nieuwe banen ontstaan, waarvoor mensen nog wel moeten worden opgeleid. Denk dan aan: ontwikkelaars van apps, dronebestuurders en medici, die patiënten via computers kunnen monitoren. Van de 75 miljoen banen die zullen verdwijnen zullen dat vooral administratieve banen zijn waarvoor een lagere of gemiddelde opleiding nodig is. “Een schoonmaker, kapper, postbode of docent hoeft zich geen zorgen te maken, maar mensen met administratieve banen en caissières in supermarkten weer wel.” Prof. Marli Huijer, hoogleraar publieksfilosofie, is van oordeel dat het werk eerlijker moet worden verdeeld als robots het werk overnemen van werknemers. Robots nemen uiteindelijk alle werkzaamheden die gestandaardiseerd kunnen worden van ons over. Dat betekent dat fabrieken moeten opnieuw moeten worden ingericht en zal personeel moeten worden opgeleid in het bedienen van robots. Fabrieken kunnen ook 24/24 en 7/7 fabriceren. Het gevaar van dehumanisering ligt op de loer en daar zal de overheid veel aandacht aan moeten geven. Wat deze omwenteling overleeft is het specifieke vakwerk van de ambachtsman. De bestuurders van bedrijven zullen van alfa-gericht naar beta-gericht verschuiven. Algoritmes zullen een plek in het arbeidsproces innemen, een proces wat nu nog in haar kinderschoenen staat. Daar zal ook de maatschappij op worden ingericht. Dat wordt een omwenteling voor het gezin, het onderwijs dat naar een veel hoger kennisniveau zal moeten om de concurrentie met China en misschien ook wel de VS te kunnen pareren. Paul Teule, filosoof en econoom, stelt de arbeidsvergoeding aan de orde. Nu verdienen mensen nog hun inkomen door te werken door middel van ruilhandel: loon voor werk. De veranderingen die op ons afkomen vragen om een ander sociaal-economisch systeem. Karl Marx, een Duits denker die de filosofie, de economie, de sociologie sterk heeft beïnvloed, heeft 180 jaar geleden al gewezen op de vraag ‘wat we gebruiken om te produceren’ en ‘in welke samenleving’ we dat doen. Met het eerste zijn we al bezig: duurzaam, kringloop en groen. Over het tweede hebben we nog niet nagedacht. Ik vind dat we daarvoor afscheid moeten nemen van het liberale gedachtegoed. De grote bedrijven die alle productie uitvoeren en de verdeling en de prijs dan in handen hebben, ik denk dan aan een aantal van de machtige Amerikaanse techbedrijven, die overleven, gaan bepalen, zullen ons als een last ervaren, waaraan ze geen behoefte hebben en het liefst niet voor verantwoordelijk willen zijn: geen arbeid=geen geld. De vraag wordt dan hoe dan met ‘hebzucht’ wordt omgegaan. Wij hebben ze wel nodig want waarvan moeten wij dan leven. Van de armoede? Blijft de overheid verantwoordelijk voor brood, bad en bed voor ons? Hier liggen nog grote sociaal-economische vraagstukken, die om humane oplossingen vragen. Marx zal zich in zijn graf omdraaien om te voorkomen dat het volk tot slaven worden van een kleine elite van hebzuchtigen, zoals die nu al in de VS leven.

China wil import van buitenlandse bedrijven makkelijker maken, onder meer door het schrappen van kosten. Dat zei premier Li Keqiang vorig weekend. Het land wil buitenlandse bedrijven aanmoedigen om naar China te gaan. De VS en China zijn verwikkeld in een handelsoorlog. De VS is de grootste afnemer van de Chinese industrie. Sinds vorige week heeft de VS weer nieuwe producten met een invoerheffing van 10% belast: op onder meer makreel, gedroogde linzen, honden- en kattenvoer, textiel en meubels van bamboe. Zo kijkt de Chinese regering of de documentatie, die nodig is voor import met een derde, verminderd kan worden, net als het verlagen van douanekosten en het verkorten van de tijd die nodig is om goederen in te klaren. Dit zou onder meer gelden voor landbouwproducten. Nederlandse Conference-peren en paprika’s zijn nu al gewild in China. We moeten het vestigingsklimaat verbeteren en de kosten voor buitenlandse bedrijven verlagen. Zo kunnen we een stabiele groei van import en export realiseren”, zei Li. Voor het eind van het jaar komt China met een lijst van producten waarvoor de versoepeling geldt.

In zijn langverwachte toespraak tot de Algemene Vergadering van de VN wees Trump luider dan eerder samenwerking af. Trump keerde in een klassieke speech wereld de rug toe. Toen de president een kwartier te laat verscheen, was hij al in de eerste zin zó overtuigd van zichzelf dat het plechtige publiek van staatshoofden en regeringsleiders simpelweg begon te lachen toen Trump stelde dat zijn regering meer heeft gepresteerd dan vrijwel alle andere Amerikaanse regeringen voor hem. Trump moest zijn speech even onderbreken, maar hij raakte niet van slag. Hij lachte terug naar de zaal. „Deze reactie had ik niet verwacht.” Om vervolgens de zaak te ontzenuwen met een laconiek „maar dat is oké”, waarop de zaal applaudisseerde. De Verenigde Staten, zei Trump, zijn sterker, rijker en veiliger, sinds zijn verkiezing bijna twee jaar geleden. Hij profileerde zich als ‘overtuigd van zichzelf, niet bang zichzelf lof toe te zwaaien, doortrokken met America First, aardig voor zijn vrienden én snoeihard voor vijanden – met uitzonderlijk agressieve uithalen naar Iran’. De leiders van dat land, zei Trump, zaaien „chaos, dood en vernietiging” in het Midden-Oosten. Hij is ervan overtuigd dat Iran terroristische groeperingen steunt. „Ze respecteren noch de grenzen van hun buren, noch de soevereine rechten van naties.” Waarop een karakteristiek-bozig no good”, volgde. Trump riep de wereld op de in zijn ogen corrupte elite van Iran economisch in de tang te nemen en hij verdedigde nog eens dat hij uit de internationale nucleaire deal met het land is gestapt. Het geld dat Iran dankzij de deal heeft verdiend, is gebruikt om militaire uitgaven te verhogen. Eerder die dag had Trump per tweet laten weten dat de Iraanse president Hassan Rohani om een ontmoeting had gevraagd, maar dat hij daar niet op in zou gaan. Rohani ontkende later zo’n verzoek te hebben gedaan. De toespraak zal ongetwijfeld in herinnering blijven als een belangrijk moment in de zorgwekkend snelle escalatie tussen Washington en Teheran, waarvan nog niet duidelijk is waartoe die zal leiden. Trumps Nationale Veiligheidsadviseur John Bolton ontkende dat de VS uit zijn op ‘regime change’. De reactie kwam uiteraard van de Iraanse president Rohani, die flink uithaalde naar president Trump. In zijn toespraak voor de algemene vergadering van de Verenigde Naties in New York beschuldigde Rohani Trump van “intellectuele zwakte”. Rohani doelde daarmee op het beleid van Trump om zich terug te trekken uit internationale verdragen, zoals de Iran-deal. In dat akkoord uit 2015 zijn afspraken gemaakt over het opheffen van sancties tegen Iran in ruil voor het ontmantelen van nucleaire installaties. Rohani zei in zijn speech dat Trump daarmee internationale regels overtreedt en de verplichtingen niet nakomt die de VS onder Obama heeft vastgelegd. De veiligheidsadviseur van het Witte Huis reageerde niet veel later door te zeggen dat als Iran doorgaat met dwarszitten het land “zal boeten in de hel”. De sancties die de Amerikanen hebben ingesteld tegen Iran zijn volgens Rohani een vorm van economisch terrorisme. Hij zei dat Iran geen oorlog wil, geen sancties en geen dreigingen en alleen maar uit is op het naleven van de internationale afspraken, die zijn gemaakt. Rohani stak daarbij wel weer zijn hand uit. Hij wil, binnen de VN-Veiligheidsraad, in gesprek blijven met de VS. Het komt op mij over als een strijd van de straatvechter, die alle diplomatieke regels en afspraken (internationale verdragen) aan zijn laars lapt, en de intellectueel, die een oud-Arabisch volk in een nieuwe wereld leidt, een volk dat is gepokt en gemazeld, voortkomend uit culturen van het (verre) verleden. De EU wil tegen de wil van de VS toch proberen de handel met Iran te redden met ruilhandel. Trump viel ook China aan: hij beschuldigde China ervan de tussentijdse verkiezingen van november in de VS te beïnvloeden. Volgens Trump doet China dat uit onvrede met het handelsbeleid van de VS. Hij heeft zijn uitspraak niet toegelicht. “Ze willen niet dat wij (de Republikeinen) de verkiezingen winnen, omdat ik de eerste president ben die China ooit op handelsvlak heeft uitgedaagd”, zei hij. “We winnen deze handelsstrijd, we zijn op elk vlak beter dan China. We willen niet dat zij zich met onze verkiezingen bemoeien”. In hun commentaren noemen Chinese kranten Trump’s uithaal tijdens de jaarvergadering van de Verenigde Naties ‘een komische episode’ en ‘een grap’ en ‘een verzonnen verhaal om de Amerikaanse kiezers te bedotten’. Het was niet meteen duidelijk of Trump met zijn beschuldiging doelde op de Chinese tegenmaatregelen in de handelsoorlog, die de verkiezingen zouden beïnvloeden, of op praktijken van cyberspionage. De laatste Chinese handelssancties zijn gericht op de agrarische sector en autofabrieken, in gebieden waar Trump in 2016 veel steun kreeg. Voor Chinese cyberbeïnvloeding van de verkiezingen zijn geen bewijzen. Commentaren in de Chinese staatsmedia maken Trump’s uitspraken belachelijk.

Ik neem deze week een kijkje op de geldmarkten, hoe handelaren en adviseurs (die van de handel voor hun klanten moeten leven) aankijken naar de alarmbellen die rinkelen over het gevoerde monetaire beleid en waar grote centrale banken alle beschikbare ‘tools’ hebben ingezet en nu met een lege ‘reparatiekist’ moeten toekijken hoe de financiële markten gaan reageren op ‘nieuw’ beleid. De marktsituatie is dat ‘Europese rentes de afgelopen weken een sterk herstel hebben laten zien’. De Duitse 5 en 10-jaars rente steeg met ruim 20 basispunten in slechts 3 weken tijd. Nog altijd zijn rentes in euro-land nog schrikbarend laag. De 5-jaars rente noteert nu rond 0% en de 10-jaars rente rond de 0,5%. Vooral geopolitieke spanningen drukten rentes eerder weer omlaag terwijl de economische omstandigheden in Europa goed blijven. Drs. Richard Abma CMT is Chief Investment Officer bij OHV Vermogensbeheer is ervan overtuigd dat rentes hun pad verder omhoog zullen vervolgen de komende kwartalen. De heer Draghi van de ECB waarschuwde deze week nog dat de kerninflatie verder oploopt en niet snel meer zal dalen. De voornaamste reden hiervoor is de krapper wordende arbeidsmarkt en aanhoudende economische groei. Hij is dat helemaal met Draghi eens. Zoals ik, Abma, wel vaker in columns heb geschreven kan de lange rente als functie van inflatieverwachting en economische groeipotentie worden gezien. Inflatie zal de komende jaren rond de 2% schommelen terwijl de groei ook rond dit niveau wordt verwacht. Als ik de aannames van Abma volg zou dus nu al de 10-jaarsrente veel hoger moeten zijn dan de 0,633%, die het op 26 september noteerde. Als ik, Abma, de theorieboeken eropna sla dan kan de economie een rentestand verdragen van 3 tot 4%. Om de economie te stimuleren naar aanleiding van de economische crisis van 2008-2012 houdt de ECB de rentes nu extreem laag. De korte rente houdt ze laag omdat de ECB dit zelf bepaalt terwijl de lange rente laag blijft door het enorme economische stimuleringsprogramma dat einde dit jaar stopt. Jarenlang heeft de ECB kort en langlopend staatspapier opgekocht om zo een extra stimulans te bieden en nieuw geld in het systeem te plaatsen. Abma stelt het rentebeleid niet ter discussie. De vraag die veel interessanter is ‘waarom de ECB de rente zo laag houdt en waarom ze al niet eerder definitief is gestopt met het opkoopbeleid’ omdat de markt een heel andere richting inslaat? Nu de geopolitieke spanningen, is dat wel zo, wat afnemen wordt Duits staatspapier verkocht door beleggers om risicovoller te gaan beleggen in bijvoorbeeld aandelen of Italiaans staatspapier. Dit zorgt voor stijgende Duitse- en Nederlandse rentes over een breed front. Er zijn daarbij nog flink wat onzekerheden momenteel rondom Brexit, handelstarieven, Turkije en bijvoorbeeld Italië. Ik denk dat de meeste spanningen de komende kwartalen zullen worden opgelost of verschoven de toekomst in. Dit zal een verdere vlucht uit Duits staatspapier inluiden en tot hogere rentestanden leiden. Deze uitstroom van gelden uit dit papier zal voornamelijk risicovoller worden herbelegd in aandelen danwel high yield obligaties. Casino-spelers accepteren hogere risico’s, maar veel beleggers gaan ook voor ‘zekerheid’ met een redelijk rendement inachtgenomen de inflatiecorrectie. Bart Hordijk, marktanalist bij Monex Europe, stelt op DFT dat de schulden oplopen, terwijl de Europese Centrale Bank (ECB) die nu massaal Italiaanse staatsobligaties opkoopt en veiligheid aan ultieme opkopers biedt, straks, heel terecht, de markt uitgaat. ,,Hierdoor kan de risicopremie, de leenkosten voor Italiaanse staatsschulden, enorm omhoog gaan. Het lijkt me ongelooflijk onverstandig dat de Italiaanse regering er juist nu voor kiest om de schulden te laten oplopen”. Het groeiperspectief van de Italianen is bovendien niet groot. Beleggers doen er daarom goed aan hun beleggingen in valuta te hedgen, het risico af te dekken, stelt Martijn Weller van Monex Europe. De euro zal tegen de dollar de komende zes maande vooral zijwaarts bewegen. Voor de lange termijn is van alle G10-valuta de euromunt echter het meest ondergewaardeerd. Straks komen er kansen. ,,Zeker als de ECB het beleid met de rente gaat wijzigen”, meent Hordijk. Een cruciaal moment komt als binnen het ECB-bestuur Mario Draghi wordt vervangen door de meer als havik bekend staande Duitser Jens Weidmann. De Zweedse en Noorse kroon zijn het meest overgewaardeerd. De Chinese yuan heeft volgens de handelaar de meest potentie van munten uit opkomende landen. De Turkse lira en Argentijnse peso gelden ook op termijn als zwakke munten. Het belastingplan van president Trump heeft voor een zogeheten ‘sugar rush’gezorgd, groei dankzij de stimulering. Hordijk: ,,We denken dat er risico’s zijn, deze stimulans is eenmalig, er moet worden terugbetaald en de groei van de Amerikaanse economie zal afnemen.” Op kortere termijn zal er tussen Londen en Brussel een Brexit-deal komen, meent Monex Europe, dus het Britse pond is niet kansloos. ,,De groei ligt nog steeds rond het Europees gemiddeld, het blijft het favoriete investeringsland in Europa. Structureel is er nog niet gigantisch veel veranderd. Dus zeker kansen voor het Britse pond”, aldus Hordijk van het bedrijf dat door dataverzamelaar Bloomberg tot de vijf beste voorspellers van de grote valutaparen is gerekend. Het verhandelt per jaar $191 mrd aan transacties. De kans op een harde brexit is danig afgenomen, aldus obligatiebelegger Pimco met $1,71 biljoen aan bijvoorbeeld pensioengeld onder beheer. De wereldeconomie houdt groei, maar neemt iets in tempo af. Een recessie blijft volgend jaar uit. Dat voorzien de economen Joachim Fels en het hoofd vastrentende waarden bij ’s werelds grootste obligatiefonds Pimco, Andrew Balls, voor komend jaar. De economie bevindt zich weliswaar in een late fase van de groeicyclus, maar zo’n fase kan lang duren, aldus Pimco. Balls en Fels verwachten ook volgend jaar geen recessie in de VS. Beleggers moeten wel letten op extreme renteverhogingen of grote beleidsfouten die tot een brede omslag in de markt leiden, adviseert het. Pimco voorziet dat de Europese Centrale Bank zijn zogeheten netto-activa-aankopen van staatsschulden tegen het einde van dit jaar zal beëindigen. Tegelijk gaat de ECB door met het herbeleggen van de aflopende obligaties. De ECB blijft dus actief. Een eerste verhoging van de depositorente, nu min 40 basispunten, „lijkt voor de eerste helft van 2019 niet waarschijnlijk”, aldus het tweetal. De Federal Reserve gaat naar de achtste renteverhoging in drie jaar. Volgens Pimco blijft dat bij 2,75% à 3,0%. Er volgen nog drie rentestappen. De afbouw van de balans begint dan pas eind 2019. „Daarom blijven we van mening dat een recessie in de komende drie tot vijf jaar vrij waarschijnlijk is, maar dat dit op onze kortetermijnhorizon nog niet zichtbaar is.” Na een groei van tegen de 3% dit jaar, verwacht Pimco dat de reële bbp-toename in 2019 zal vertragen tot tussen de 2% à 2,5% in de VS. Die verwachting ligt onder die van de markt. Voor volgend jaar becijfert Pimco weer een bbp-groei voor de eurozone van 1,5% tot 2,0%. Die ligt dan boven de consensus, en dat komt vooral omdat Pimco aanneemt dat de brexit veel positiever zou uitpakken dan gedacht. Dat is nog altijd wel fors lager dan de 2,5% in 2017, erkent het fonds, dat een oplopende kerninflatie tot 1,4% ziet. Dat ligt altijd nog ver verwijderd van de gewenste 2% voor de ECB. Robeco daarentegen ziet somberder tijden voor beleggers naderen. Kortom, voor ieders wil wat! Een naderend onheil wordt verwacht, maar de handelaren en een heel grote vermogensbelegger als Pimco trekken zich daar niets van aan.

© 2018 hannesdewitte@02051935.nl

Slotstand indices d.d. 28 september 2018; week 39: AEX 549,62; Bel20 3706,74; CAC40 5493,49; DAX 30 12.246,73; FTSE 100 7.510,2; SMI 9090,93; RTS (Rusland) 1192,04; DJIA 26.458,31; NY-Nasdaq 100 7.627,65; Nikkei 24.120,04; Hang Seng 27.788,52; All Ords 6325,50; SSEC 2.821,35; €/$1,162149; BTC/USD volatile: $6587,3; 1 troy ounce goud $1192,20; dat is €32.986,90 per kilo; 3 maands Euribor -0,318% (1 weeks -0,378%, 1 mnds -0,371%), 10 jarig Nederlandse Staat 0,576%; 10 jaar VS 3,0411%; Belgische Staat 0,834%, 10 jaar Duitse Staat 0,468%, 10 jaar CHF (Zwitserse franken) 0,6%, Japan 0,1212%; Italië 3,167%. Een liter diesel hier aan de pomp €1,329.

Dit bericht is geplaatst in Financieel/economisch. Bookmark de permalink.