UPDATE 23/24 05 2020/532 CNV: Overheidssubsidie op massa-ontslag

Ik woon sinds twee maanden in een Eldorado: een paradijsje. De rust is teruggekeerd, maar voor hoelang? Ik woon onder de Buitenveldertbaan en het is stil, de vogeltjes fluiten, de natuur is groen en bloeit en het gedreun van veelal dalende vliegtuigen (in de spits iedere 40 seconden één) is er nog niet. Ik geniet ervan zolang de rust er nog is.

De 82-jarige oud CDA-politicus Drs Bert de Vries, econoom, fractievoorzitter van de CDA-fractie in de 80er jaren en minister in het kabinet Lubbers III, heeft recentelijk een boek geschreven met de titel ‘Ontspoord kapitalisme’, waarin hij stelt dat het europroject is mislukt en dat we er een einde aan moeten maken. We moeten gedeeltelijk terug naar de de gulden omdat de euro de ongelijkheid tussen de EU-lidstaten vergroot in plaats van de doelstelling deze te verkleinen. Co Welgraven heeft een interview met hem gehad, dat staat op https://krant.trouw.nl/titles/trouw/8321/publications/951/pages/66 Ik onderschrijf een aantal uitspraken van de Vries, maar de oplossingen die hij aanreikt gaan niet ver genoeg en ze zijn vaag over welke gevolgen die zullen brengen. In het blog van volgend weekend, nr 533, zal ik mij daarover nader verklaren.

Kloof tussen arm en rijk groeit door crisis, zeggen 2 hoogleraren

In blog 531 heb ik gereageerd op een artikel van Willem Schoonen, Wetenschapsjournalist bij Trouw over het wijdverbreide idee dat grote schokken in de samenleving sociale ongelijkheid verkleinen. Ik heb daar al aangegeven dat ik er niet vanuit ga dat de maatschappij van vóór corana, na corona zal terugkeren. Ik verwacht dat dat onze samenleving zal worden heringericht naar de eisen, die de toekomst gaat stellen. Ik ga die aanname onderbouwen met twee stellingen, die in elkaars verlengde liggen. De zwakste schakel in het proces is het monetair/financiële beleid, zoals dat wordt gevoerd: clearing en overliquiditeit. Beide processen zijn omgeven door vage uitspraken en een grote schimmigheid. De inhoud wordt niet transparant gemaakt en is uitgewerkt in ingewikkelde regels en voorwaarden en ook nog in een veelal onbegrijpelijke taal voor al diegenen die met de materie niet dagelijks bezig zijn. Het zijn processen voor insiders en dat zal vooral zo moeten blijven, vrees ik.

Het Target-2 betalingssysteem is een clearing instituut waar het betalingsverkeer plaatsvindt tussen de centrale banken van de 19 eurolanden. Het is een systeem zonder settlement, dat wil zeggen dat de transacties worden verrekend via rekening-courant. Dat is ook de zwakte van het systeem. Maar het zo ingewikkeld opgezet dat veel economen niet kunnen beoordelen of het briljant is of een complete ramp. Ik zal dat uitleggen. Stel, een Nederlands bedrijf krijgt een order van een opdrachtgever uit één van de zwakke eurolanden. Ze plegen overleg over de prijs en bereiken daarover overeenstemming. De Nederlandse exporteur neemt contact op met zijn kredietmaatschappij voor een garantie voor de betaling van de rekening. Dat is geen probleem: het kabinet hecht grote waarde aan één van de belangrijkste peilers van onze economische groei. Het bedrijf start de productie en levert de bestelling correct af bij de besteller. Die keurt de goederen goed en gaat op de betaaldag met de betaalopdracht naar zijn bank. Het bedrag past binnen de kredietfaciliteit en de opdracht wordt uitgevoerd. Die bank stuurt ter uitvoering de opdracht door naar de centrale bank met verzoek deze te laten bijschrijven op de Nederlandse bankrekening van de leverancier. Nu komt Target-2 in beeld. De buitenlandse centrale bank brengt de betaalopdracht in het systeem. De r/c van de buitenlandse centrale bank wordt gedebiteerd en die van De Nederlandse Bank gecrediteerd. Vervolgens wordt het bedrag bijgeschreven op de bankrekening van het exporterende bedrijf. Transactie lijkt afgerond, iedereen blij. De kredietverzekeraar heeft wel premie ontvangen, maar er is geen schade opgelopen. Het bedrijf kan zijn personeel betalen en de aandeelhouders dividend uitkeren. Toch is de transactie nog niet afgesloten. Het probleem zit in het ontbreken van een settlement van de betaling. Dat is ook de zwakte van de interne markt in de eurozone. Het is mogelijk voor de zwakkere eurolanden om handel te drijven met de rijkere landen zonder dat ze in staat zijn de rekening te betalen. Die rijkere landen leveren hen namelijk op de pof. Daarmee realiseren de rijkere landen, zeker Duitsland en Nederland, grote handelsoverschotten, die ze zelf betalen. De economische groei wordt namelijk gedeeltelijk gerealiseerd door het exporteren van goederen naar enkele zwakkere eurolanden en de rekening daarvan betalen ze zelf. Het is misschien enigermate sterk aangezet maar er zit wel een kern van waarheid in. Als we kijken naar de r/c saldi van de centrale banken van de eurolanden per 31 december 2019 dan zien we vier landen met grote(re) vorderingen en vier landen met grote(re) schulden. Schrik niet: Duitsland had op 31 december 2019 €895 mrd te vorderen, Luxemburg €192 mrd, Finland €57 mrd en Nederland €46 mrd. Daartegenover staan: Italië met een schuld van €439 mrd, Spanje €392 mrd, Portugal €77 mrd en België met €64 mrd. De resterende 11 landen zijn van minder belang. De drie landen die eruit springen zijn Duitsland, Italië en Spanje. In feite schiet Duitsland in zijn eentje de schulden van Italië en Spanje voor. Oefent Duitsland hiermee macht uit of is het juist haar zwakte. In ieder geval zegt het iets over Merkel en over de werking van de Europese interne markt. Is die gevestigd op drijfzand? Het kan een beangstigend beeld oproepen over de (on)macht van Berlijn en die van de EU. Het is interessant of de recente uitspraak van het Bundesverfassunsgericht nog kan leiden tot verfrissende reacties. Zoekt Bondskanselier Angela Merkel de controntatie met de Francaise Christine Lagarde, de voorzitter van de Europese Centrale Bank? De rijke landen, waarvan Duitsland veruit de belangrijkste is, betalen de prijs voor het monetaire beleid dat Lagarde voortzet na het vertrek van Mario Draghi. In feite ligt de vraag op tafel hoe ver de rijke(re) landen willen gaan de prijs te betalen die op tafel moet komen voor solidariteitsbijdragen voor de zwakke landen om de Europese saamhorigheid inhoudt te geven. Die prijs is sterk gestegen door de coronacrisis, die zeker in Italië, Spanje en Frankrijk hard heeft toegeslagen, en de vraag is dan wat de zwakke landen kunnen bieden als compensatie? We staan op een kruispunt van wegen, maar met de toekomst voor ogen, moeten we wel door: samen dan wel gescheiden. Ik wil nog wel stipuleren dat Emmanuel Macron, de Franse president, een verrassende zet heeft gepleegd bij de voordracht van de nieuwe Voorzitter van de Europese Commissie, die per 1 december l.l. is aangetreden. Hij kwam met een volstrekte outsider, die bij niemand in beeld was: een onbekende Duitse minister: Ursula von der Leyen (CDA, 1958). Wordt zij in staat geacht de brug te slaan tussen Merkel en Lagarde, tussen Noord en Zuid en Oost en West?

Het idee van Target-2, als een boekhouding tussen centrale banken zonder directe gevolgen voor burgers, weerklinkt ook bij veel economen. ‘De Target-2-boekhouding is een accounting gimmick, waar geen onmiddellijke consequenties aan verbonden zijn,’ lezen we in een Target-2 ECB-special van de Rabobank uit 2016. Zolang de euro intact blijft, hoeven we ons over Target-2 geen zorgen te maken, concludeerde de Ierse economieprofessor Karl Whelan. Paul de Grauwe, professor International Economics aan de London School of Economics, gaat nog een stapje verder. Hij schrijft dat Hans-Werner Sinn, Duits econoom en aan een zevental universiteiten (gast)hoogleraar, die van 1966-2016 president was van het Duitse Ifo Instituut voor Economisch Onderzoek, de ernst van de situatie overdrijft en ‘ongefundeerde angst’ zaait. De titel van een publikatie van ABN Amro stelt echter evenmin gerust: ‘[Is] Target-2 een tikkende tijdbom?’

Verantwoordelijk voor Target-2 is de ECB. Die beoordeelt of de landen met grote achterstanden in de betaling van de openstaande schulden in r/c passend zijn bij de financiële positie van dat euroland. Ik denk dat dat onder Mario Draghi compleet uit de klauw is gelopen, ondanks dat de Europese Commissie landen met handelsoverschotten van >10%, waaronder Duitsland en Nederland, tot de orde heeft geroepen, zonder dat dat tot enig resultaat leidde. De zaak ligt nu, met de enorme schuldenexplosie als gevolg van de corona-crisis, volledig uit het lood. Maar Draghi heeft een boedel achtergelaten die nog maar weinig speelruimte biedt: de tools in de gereedschapskist van Draghi c.s. zijn gebruikt. De optie’s voor het voeren van een monetair beleid, wat een stricte noodzaak is voor een centrale bankier, zijn vebruikt. Draghi heeft ze weggegeven aan de financiële markten met zijn uitspraak dat hij alles zou doen ‘whatever it takes’. Daarmee werd hij een slaaf van het grote kapitaal. Een monetair beleid van de geldhoeveelheden verkrappen, waardoor de rente weer gaat stijgen is ondenkbaar. Dat hierdoor het (spaar)geld bij institutionele beleggers en banken moet worden opgeofferd, is de prijs die betaald moet word en. Het huidige monetaire beleid, van enorme bergen gratis geld, biedt een somber perspectief, ook als andere grote centrale banken in de wereld eenzelfde beleid uitvoeren. Dat maskeert een waardedaling van ons geld, maar of dat voldoende is een mega-inflatie te kunnen beteugelen vraag ik me af. Een oplossing van de huidige problemen gaat zeker niet voortkomen uit steeds meer geld in de markt pompen: ik vrees voor een grote vernietiging van het geld. Dat is nog de enige optie die bestaat, maar de centrale bankiers die al jaren zich con amore dan wel morrend achter het gevoerde beleid hebben gestaan en uitgevoerd zullen hun verantwoordelijk niet nemen. Ze gaan door op de ingeslagen weg, met alle gevolgen van dien voor volk en vaderland. Het antwoord ligt in een lange of korte toekomst.

Opinie

Het NRC plaatste een opiniërend artikel van Ton Nijhuis, directeur van het Duitsland Instituut Amsterdam, met als kop “Duits Constitutioneel Hof waakt over de EU-democratie”. Niet Europese instellingen zelf, maar de lidstaten horen te beslissen over de bevoegdheden van die instellingen, schrijft hij op https://www.nrc.nl/nieuws/2020/05/19/duits-constitutioneel-hof-waakt-over-eu-democratie-a4000205 Het is te gemakzuchtig het oordeel van het Bundesverfassungsgericht als anti-Europees af te wijzen en als uiting te zien van een steeds sterker wordende drang tot renationalisering. Nijhuis geeft hier een hele andere visie op. De kern van de problematiek die aan de orde is gesteld is die van de verhouding van Brussel en de 27 nationale lidstaten. Wat ‘Karsruhe’ heeft gedaan is juridisch toetsen od de ECB binnen haar mandaat heeft gehandeld. Daar willen ze meer informatie over hebben en wel binnen drie maanden. Deze grensbewaking is essentieel. Op onafhankelijke instituties die niet democratisch worden gelegitimeerd en gecontroleerd, moet streng worden toegezien. Of ze binnen de grenzen van hun mandaat blijven. Nijhuis stelt dat het mandaat wordt vastgesteld door de politiek, de ECB is onafhankelijk binnen dat mandaat en de rechter is verantwoordelijk voor controle op overschrijding van dat mandaat. Het is de taak van het Hof van Justitie van de Europese Unie hierop toe te zien. ‘Karlsruhe’ is van oordeel dat het Europese Hof te algemeen en niet zorgvuldig genoeg te werk is gegaan door niet de proportionaliteit van het beleid te toetsen. En zo heeft het kunnen gebeuren dat het mandaat van de ECB is opgerekt op een wijze die niet in de Europese verdragen is vastgelegd en waar geen democratisch besluit aan ten grondslag ligt. Daar ligt het spanningsveld: of nationale Hoven het handelen van Europese instituties, die mogelijk buiten hun mandaat handelen, kunnen toetsen? Het probleem is veroorzaakt door Mario Draghi, die in 2015 een monetair beleid ging voeren, waar hij wellicht de toestemming voor nodig had van de Europese politiek, maar, door gebrek aan kennis, riep geen van de 19 regeringsleiders van de eurolanden hem ter verantwoording. Behalve binnen het Bestuur van de ECB werd daarop kritiek geuit, maar dat veegde hij onder het tapijt. Mede door het stemsysteem dat wordt gehanteerd bij de besluitvorming binnen de ECB, Malta heeft net zoveel stemrecht als Duitsland, legde niemand Draghi een strobreed in de weg. De regeringsleiders moeten hun verantwoordelijkheid nemen en deze, bij gebrek aan kennis, niet uitbesteden aan de Knappe Koppen (KK’s), als (centrale) bankiers en moeten de moed hebben zelf zo nodig de competenties en de grenzen van de Europese instituties vast te stellen en niet langer wegkijken. Het Duitse Constitutionele Hof dringt er terecht op aan om verantwoordelijkheid te nemen en niet uit gemakzucht of gebrek aan politieke moed Europa verder in een schemerzone te laten ontwikkelen. Dan wijst Nijhuis op de besluitvorming van de regeringsleiders die bestaat uit compromissen, die veelal zo vaag zijn geformuleerd dat iedere regeringsleider thuis kan stellen dat hij de nationale belangen heeft beschermd. Ik heb al eerder gesteld dat de besluitvorming met zijn vetorecht voor iedere EU-lidstaat op de schop moet en dat we naar een bestuursvorm moeten waar nationale belangen niet altijd prevaleren boven gezamenlijke. Daar is nog een heel traject voor af te leggen, maar de Duitsers nemen daarvoor nu het voortouw en dat waardeer ik.

Frontberichten

Duizenden patiënten die met een al dan niet bevestigde covid-19-infectie thuiszitten, blijven weken ziek. Het lijkt te gaan om milde klachten, maar dat zijn het in veel gevallen niet. Sommigen zijn al twee maanden ziek. Het Nederlands Huisartsen Genootschap spreekt van een echt probleem, het RIVM gaat de zaak bespreken. Nog deze maand verschijnt een leidraad voor nazorg aan patiënten die lang klachten houden, ook als ze niet op de intensive care hebben gelegen. Het RIVM erkent dat mensen met milde klachten soms langzaam herstellen. “Dit is voortschrijdend inzicht.”

Een laboratorium in de Chinese stad Wuhan ontkent opnieuw verantwoordelijk te zijn voor het corona-virus. Dat het uit hun laboratorium ontsnapt zou zijn is een verzinsel, zegt de directrice. In gesprek met een Chinese staatszender zegt ze: “We kenden dit virus niet voor de uitbraak, dus hoe kon het uit ons  laboratorium ontsnappen?” De VS heeft meermalen met de beschuldigende vinger gewezen naar het instituut. Experts denken dat het virus afkomstig is van vleermuizen. De directrice van het laboratorium zegt wel in bezit te zijn van levende coronavirussen, maar dat dat niet SARS-CoV-2 is.

In het vorige blog had ik al gemeld dat Rutte had medegedeeld dat het kabinet niet in staat is bedrijven die belasting te ontwijken (winsten weg te sluizen naar belastingparadijzen) om hun belastingen in eigen land te drukken, uit te sluiten van staatssteun in het kader van de huidige regelingen. De Volkskrant bericht nu dat drie drie grote opticiens, Specsavers, Pearle en Eye Wisk, die beschuldigd zijn van belastingontwijking, hun verantwoordelijkheid niet hebben genomen en toch staatssteun hebben aangevraagd. Een brutaal mens heeft de halve wereld, zegt een bekend gezegde.

Het wordt eenvoudiger een tijdelijke huurverlaging te krijgen voor mensen die financiële problemen hebben door de coronacrisis. Minister Ollongren komt met een spoedwet om dat te regelen. Nu kunnen mensen ook al vragen om een huurverlaging, maar voor huurbazen is dat niet aantrekkelijk, omdat ze de huur niet naar het oorspronkelijke niveau terug kunnen brengen. De minister wil dat nu wettelijk mogelijk maken. Ollongren ziet niets in het bevriezen van de huren vanaf 1 juli, waar de Eerste Kamer om had gevraagd. Er zijn ook mensen die deze financiële steun niet nodig hebben, zegt de minister. Dat moge dan wel zo zijn maar het aantal werkelozen stijgt explosief en een periode van economische krimp. Is het dan wel verstandig de huren van woningen te verhogen, gezien in het licht van een breder financieel/economisch perspectief?

De Europese automarkt is nog verder ingestort. Daalde de verkoop in maart al met 55% vergeleken met dezelfde maand vorig jaar, in april was de daling 76%. Dat meldt ACEA, de Europese brancheorganisatie. De verkoop daalde niet eerder zo hard. Autofabrikanten in Europa verkochten vorige maand 271.000 voertuigen. Vorig jaar lag de verkoop met 1,14 miljoen voertuigen meer dan vier keer hoger. In Italië en Spanje werden bijna geen auto’s verkocht: de verkoop daalde daar met 97% en 98%. Ook in Frankrijk (-89%) en in Duitsland (-61%) kreeg de sector een klap. (bron: NOS) Mijn eerste reactie was dat de aandelenmarkten op deze dramatische cijfers zouden reageren. Maar nee hoor, de AEX sloot dinsdag met een klein plusje. Maandagmorgen had ik op RTLZ al een advies gehoord voor burgers dat het nu toch wel de juiste tijd is om het spaargeld, dat toch geen rente meer oplevert, te gaan beleggen in aandelen, waar nog altijd winst te behalen is. Kennelijk werd dat advies opgevolgd, want aan het slot noteerde de AEX 3,91% hoger. Het is nog steeds ‘wiens brood men eet diens woord men spreekt’.

Van de 104 fiscale maatregelen die de afgelopen jaren zijn ingevoerd, zijn er 8 effectief en doelmatig, stelt het ministerie van Financiën na een eigen onderzoek naar het belastingstelsel. Onder de maatregelen die niet genoeg effect hebben, zijn de aftrek voor zelfstandigen, die voor startende ondernemers en de hypotheekrenteaftrek. Ze leiden wel tot extra werk voor de fiscus en voor belastingplichtigen. De onderzoekers doen tientallen concrete aanbevelingen om het fiscale stelsel te wijzigen. Zo hopen ze dat de inkomstenbelasting wordt verlaagd en de consumptiebelastingen worden verhoogd. (bron: NOS)

Bedrijven die zijn getroffen door de corona-crisis krijgen meer compensatie voor hun vaste lasten. Het kabinet maakte dat deze week bekend. Getroffen bedrijven krijgen tot nu toe eenmalig €4000 compensatie voor vaste lasten. In de nieuwe regeling wordt dat bedrag verhoogd naar maximaal 20.000 belastingvrij over juni, juli en augustus. Voorwaarde is een omzetverlies van 30% over de afgelopen drie maanden. Verder zal de regeling voor loonsteun worden verlengd. Dat moet onder meer mogelijk maken dat bedrijven vakantiegeld kunnen uitbetalen. (bron: NOS)

In Noodpakket 2.0 voor het bedrijfsleven is de ontslagboete geschrapt voor werkgevers die loonsteun krijgen van het Rijk en ook werknemers ontslaan. Vakbonden en oppositiepartijen hebben zich al tegen het schrappen van de boete gekeerd. Bedrijven die van deze NOW-regeling gebruikmaken, mogen geen bonussen en dividend meer uitkeren. Voor omscholing van overtollig personeel is €50 mln beschikbaar. Voor het hele pakket trekt het kabinet €13 mrd extra uit. Voor zzp’ers die kunnen terugvallen op het inkomen van hun partner, wordt de inkomenssteun geschrapt. Vakbonden CNV en FNV zijn woedend dat de ontslagboete wordt afgeschaft. In het eerste steunpakket moesten werkgevers bij ontslag zowel de loonkostensubsidie als een boete van 50% bovenop dat bedrag terugbetalen. Die boete wordt nu geschrapt. Volgens CNV zijn “alle sluizen naar een recordaantal werklozen geopend” en is dit “een mokerslag”. CNV-voorzitter Fortuin spreekt van een subsidie op massaontslag. FNV vindt het “niet uit te leggen” en “onacceptabel” dat er wel extra geld naar bedrijven gaat, maar dat de deur naar ontslag wordt opengezet. (bron: NOS) De overheid is begonnen met het terugvorderen van onterecht uitbetaalde coronasteun. Ruim 181.000 ondernemers hebben dankzij de TOGS-regeling een bedrag van €4000 gekregen, waarbij pas achteraf wordt gecontroleerd of de aanvraag wel terecht was. Er zijn nu enkele tientallen meldingen van verdachte transacties en dat aantal zal vermoedelijk oplopen. Het gaat dan niet alleen om de TOGS-regeling, maar ook om de TOZO voor zzp’ers. Hoewel er al geld wordt teruggevorderd, staat nog niet vast dat er sprake was van fraude. Als uit onderzoek blijkt dat er is gefraudeerd,volgt een strafzaak. (bron: NOS) Gaat de overheid nu al de fout in? Nu al terugvorderen van steungeld zonder dat is vastgesteld dat er daadwerkelijk sprake is van frauduleus handelen en betrokkenen de kans hebben gehad een weerwoord te geven, is toch in ons rechtssysteem het recht van een verdachte? Heeft de overheid niets geleerd van de Toeslagaffaires?

Een tweede steunpakket voor bedrijven die worden geraakt door de economische gevolgen van het coronavirus, voor de maanden juni, juli en augustus, is gepresenteerd. Het éénmalig bedrag van €4.000 maakt plaats voor een hogere compensatie met strengere voorwaarden. Mkb-bedrijven (bedrijven met maximaal 250 werknemers) die hard door de coronacrisis worden geraakt, zoals horecabedrijven en kapperszaken, krijgen nu een ruimere tegemoetkoming voor hun vaste lasten. De hoogte van de nieuwe regeling, die de TOGS-regeling uit het eerste pakket vervangt, hangt af van de grootte van bedrijf, de hoogte van de vaste lasten en het omzetverlies van de onderneming. Bedrijven die van de regeling willen gebruikmaken, moeten zich bij de RVO (Rijksdienst voor Ondernemend Nederland) melden. De loonkostensubsidie wordt verlengd en is ook gericht op seizoensarbeid. De regeling waarbij het UWV maximaal 90% van de loonkosten van een bedrijf op zich neemt, wordt verlengd en uitgebreid. De zogeheten NOW-regeling is bedoeld voor bedrijven die een omzetverlies van minimaal 20% verwachten over drie maanden. Wel zijn er wat zaken veranderd aan de loonkostenregeling. In de nieuwe versie wordt de vaste opslag verhoogd van 30% naar 40%. Daarmee levert de NOW ook een bijdrage aan andere kosten dan de loonkosten, zoals vakantiegeld. Kort samengevat betekent dit dat loonkostensubsidie verruimd wordt. Ook wordt de referentiemaand veranderd van januari 2020 naar maart 2020, met terugwerkende kracht als de loonsom van bedrijven tussen maart en mei hoger is dan tussen januari en maart. Met de verandering van de referentiemaand hoopt het kabinet seizoensbedrijven zoals de horeca enigszins tegemoet te komen. Vanuit die hoek kwam kritiek, omdat deze bedrijven in januari minder mensen op de loonlijst hebben, waardoor de loonkostensubsidie lager uitvalt. Zzp’ers kunnen ook de komende maanden bij hun gemeente aankloppen voor een uitkering als het inkomen door de coronacrisis onder bijstandsniveau is beland. Het inkomen van alleenstaanden wordt aangevuld tot maximaal €1.050 en voor gehuwden en samenwonenden tot maximaal €1.500 (beide bedragen zijn netto). Wel wordt deze steun afhankelijk van het inkomen van de partners van zelfstandigen. Is dat inkomen hoger dan het sociaal minimum, dan heeft de zzp’er geen recht op een uitkering. Voor ontslagen flexwerkers die niet voldoen aan de voorwaarden voor WW of bijstand werkt het kabinet op verzoek van de Tweede Kamer aan een tijdelijke en uitvoerbare oplossing. Het belastinguitstel voor ondernemers wordt verlengd tot 1 september. Het gaat om inkomstenbelasting, vennootschapsbelasting, omzetbelasting (btw) en loonbelasting. Eventuele boetes voor het niet op tijd betalen, hoeven niet betaald te worden. Ondernemers krijgen bij de eerste aanvraag direct drie maanden uitstel van betaling. Langer uitstel vragen kan ook, maar dan moeten bedrijven wel verklaren dat ze geen dividenden en bonussen uitkeren óf eigen aandelen inkopen.

Duitsland en Frankrijk hebben een plan gepresenteerd voor een Europees wederopbouwfonds van €500 mrd. Het geld is bestemd voor de 27 EU-lidstaten, regio’s en bedrijven die het zwaarst zijn getroffen door de coronacrisis. Het plan is van president Macron en bondskanselier Merkel is tot stand gekomen na overleg met onder meer Nederland en Italië. De EU zou het geld moeten lenen op de kapitaalmarkten en vervolgens toekennen aan de ontvangers. De Europese Commissie is blij met het voorstel, zegt voorzitter Von der Leyen (VDL). Alle 27 EU-landen moeten het nog wel goedkeuren voordat het kan worden uitgevoerd. (bron: NOS) Is dit een vorm van corona-bonds? Ja, het lijkt erop dat Nederland, ondanks alle opgeworpen blokkades, toch akkoord is gegaan met een Europese lening, waarvoor alle EU-lidstaten garant moeten gaan staan. Kennelijk wilden Merkel en Macron snel met dit voorstel komen om te voorkomen dat de Europese Commissie ergens anders mee zou gaan komen over 2 weken als de begrote liquiditeits behoefte berekend zou zijn. Daarbij moeten we rekening houden met een bedrag tussen de €1½ tot €3 biljoen.. Maar dat half biljoen is, verwacht ik, slechts een druppel op een gloeiende plaat. Alleen de Nederlandse overheid reserveert al €100 mrd voor steunmaatregelen vanwege corona, terwijl Nederland’s bbp 5,8% van de 27 EU en 6,8% van de 19 eurolanden, terwijl, in acht genomen de zware verliezen van Italië, Spanje en Frankrijk, we moeten rekenen op een behoefte van zeker €2 biljoen. Om Europa te redden moet er nog veel meer geld komen en de zwakke landen moeten tegemoet gekomen worden. In de vorm van corona-bonds?

Nederland wil een Europees noodfonds waaruit landen twee jaar geld kunnen lenen om de coronacrisis te bestrijden, op voorwaarde dat de economie wordt hervormd. Verder moet de EU-begroting worden gemoderniseerd, met minder geld voor boeren en regionale ontwikkeling. Dat staat in een concept plan dat Nederland heeft geschreven samen met Oostenrijk, Zweden en Denemarken, als alternatief voor het Duits-Franse plan €500 mrd te lenen op de kapitaalmarkten. Nederland wil hiermee laten zien dat het degelijk constructief meedenkt en dat Duitsland en Frankrijk niet samen de dienst uitmaken in Europa. Het lijkt een logische actie van Nederland c.s., maar kansloos. Op de eerste plaats zijn Duitsland en Frankrijk samen twee keer zo belangrijk dan de de vier landen van het tegenvoorstel. Daarbij komt dat Merkel en Macron steun zullen krijgen van de zwakkere landen. Ik denk dat Nederland zal moeten accepteren dat euro-bonds onvermijdelijk zijn om de EU bijeen te houden. Of we dat nu willen of niet. Het alternatief is dat er een scheuring ontstaat binnen de Europese Unie, met ongewisse gevolgen. Is dat wat Rutte en Hoekstra willen?

Buitenhof besteedde zondagmiddag aandacht aan deze problematiek in een gesprek met Jeroen Dijsselbloem, landbouweconoom, minister van Financiën in het kabinet Rutte II en van 21 januari 2013 tot 13 januari 2018 de voorzitter van de Eurogroep en in die hoedanigheid tevens voorzitter van de raad van gouverneurs van het ESM (Europees Stabiliteitsmechanisme). Hij is een stuk minder statisch geworden in zijn denken. Hij sprak uit dat het voorstel van de ‘vrekkige vier’ (Nederland, Zweden, Oostenrijk en Denemarken) geen serieuze kans van slagen maakt. Hij adviseert Nederland zijn standpunt in dezen te herformuleren. Het voorstel van Merkel en Macron maakt meer kans. In het volgende blog zal ik commentaar geven, op basis van het voorstel waarmee de EC komende woensdag komt. De vraag is, hetgeen ik al eerder aan de orde heb gesteld ‘hoeveel geld er nodig is en op welke wijze dat gefinancierd gaat worden’. Nu ligt het accent nog op nieuwe financieringen van noodzakelijke investeringen. Daar moeten voorstellen van de EU-lidstaten voor komen en die moeten worden getoetst aan te stellen normen en worden goedgekeurd en de de EC moet de uitvoering daarvan op de voet volgen. Dat proces gaat dus niet alleen over de zwakkere EU-lidstaten. Dat is een geheel andere zaak, alhoewel die wel onder één noemer worden gebracht. De kosten van de financieel/economische gevolgen van de corona-crisis voor Nederland worden, op dit moment, geschat op €100 mrd. Als dit proces langer duurt dan wordt gehoopt kunnen die kosten hoger uitvallen. Nederland kan dat financieren met opgebouwde buffers, maar lang niet alle landen hebben die luxe. Die uitgaven, in Europa misschien wel vele biljoenen euro’s, leveren een sociaal rendement op, maar geen tot nauwelijks een financieel. Actueel is de vraag hoe die enorme lasten gefinancierd moeten worden. Met leningen, met giften of een mix? Daarover zal de EC met een voorstel over moeten komen en vervolgens zullen de 27 regeringsleiders daarover een unanieme beslissing moeten nemen. En of dat, onder de huidige omstandigheden, gaat lukken is maar zeer de vraag. De problematiek is complex en heeft verstrekkende gevolgen voor alle 27 EU-lidstaten, voor nu en voor de toekomst. Misschien moet er maar een Salamon’s oordeel komen van Merkel.

Er is misschien nog meer geld nodig om de Amerikaanse economie op de been te houden. Dat heeft de voorzitter van de Federal Reserve, het stelsel van Amerikaanse centrale banken, gezegd tegen het Congres. Minister van Financiën Mnuchin hoopt dat de economie in de tweede helft van het jaar aantrekt. FED-voozitter Jay Powell en minister van Financiën Steven Mnuchin legden dinsdag, beide via een video-verbinding, een verklaring af voor het Amerikaanse congres over de crisismaatregelen die er zijn genomen. In maart keurde het Congres een steunpakket ter grootte van $2200 miljard goed. Maar dat bedrag is misschien niet eens genoeg, zo herhaalde Powell. Hij hoopt dat er meer maatregelen komen om bedrijven op de been te houden en te voorkomen dat mensen uit hun huis worden gezet. Eerder zette Powell de beurzen al in beweging door te zeggen dat hij denkt dat de coronacrisis blijvende schade toe kan brengen aan huishoudens en bedrijven in de VS. Volgens Powell zijn steunprogramma’s van de FED vanaf eind mei helemaal operationeel. De centrale bank heeft een aantal kredietfaciliteiten, voor het laatst gebruikt in 2008, nieuw leven in geblazen. Ook zijn er compleet nieuwe steunmaatregelen in het leven geroepen, bijvoorbeeld voor mkb-bedrijven. Aangezien die hulp vanaf de grond moest worden opgebouwd, duurt het langer voordat deze steun ’up and running’ is. Sinds de uitbraak van de corona-crisis is het aantal Amerikanen dat een werkloosheidsuitkering heeft aangevraagd opgelopen tot 36 miljoen. De werkloosheid steeg in april tot 14,7%, en de verwachting is dat dat percentage ook de komende weken nog blijft klimmen. Minister van Financiën Mnuchin verwacht dat de economie in de tweede helft van het jaar aantrekt. Zijn taak is ook het regeringsbeleid te verdedigen, zeker nu de presidentsverkiezingen in november eraan zitten te komen. Powell is somberder. Hij verwacht dat het nog wel even kan duren voordat het herstel goed op stoom is. In die tijd dreigen bedrijven waar de inkomsten zijn weggevallen om te vallen, waardoor er banen verloren gaan. Juist dat kan het herstel verder vertragen. Daarom hoopt Powell dat er meer geld van de overheid komt, om zo economische schade op de langere termijn te vertragen. Ook de lagere overheden hebben het niet gemakkelijk. Staten en steden kampen met grote gaten op de begroting, waardoor ook ontslagen dreigen voor ambtenaren.

De Noord-Amerikaanse tak van Hertz is failliet. Door de corona-crisis zijn de inkomsten van het autoverhuurbedrijf volledig weggevallen, terwijl Hertz een miljardenschuld heeft. Het bedrijf had al 12.000 werknemers van de Noord- Amerikaanse tak ontslagen en 4000 medewerkers met verlof gestuurd.

China blijf tot zeker half oktober het internationale vliegverkeer wat personenvervoer betreft drastisch beperken. Maar de Amerikaanse regering wil dat het land zich veel soepeler opstelt en dreigt met stappen tegen Chinese luchtvaartmaatschappijen. Het weekblad Forbes bericht over een brief van onderminister van Transport Joel Szabat aan 7 Chinese luchtvaartmaatschappijen. Hij eist daarin dat ze al hun vluchten op de VS voor 27 mei bij hem aanmelden, omdat hij wil kijken of “ze mogelijk in strijd zijn met de bestaande wetgeving of het publiek belang kunnen schaden”. De opgevraagde informatie is volgens Forbes openbaar en niet opzienbarend, maar de reden die Szabat geeft voor het schrijven van zijn brief, zou een dreigement zijn. China blijft vluchten van Amerikaanse luchtvaartmaatschappijen weigeren op grond van het beleid dat het coronavirus moet uitbannen. United Airlines wil komende maand vier vluchten op China hervatten en Delta Air Lines twee per week. Maar in het huidige coronabeleid van Peking mag een luchtvaartmaatschappij maar één vlucht per week op China exploiteren. China voerde in maart rigoureuze beperkingen in en veel andere landen deden precies hetzelfde. Maar nu het virus op zijn retour is, zeker in China, vindt Washington het mooi geweest. De VS stellen dat die coronamaatregelen nu “een beperking vormen die niet te rijmen is met de luchtvaartverdragen”. (bron: DFT) Ik begrijp wel dat landen het luchtverkeer beperken zolang het corona-virus nog over de wereld rondwaart. En dat geldt zeker voor de VS waar het virus nog altijd niet onder controle is. Inmiddels zijn er 1,6 miljoen Amerikanen geregistreerd die besmet zijn en bijna 100.000 Amerikanen zijn geregistreerd als ‘overleden aan het corona-virus’.

Het vertrouwen van consumenten is in mei verder gedaald, meldt het CBS. Mensen zijn vooral somber over de economische ontwikkelingen in het komende jaar. Ze zijn geneigd grote aankopen voor zich uit te schuiven. Net als in april zijn ze onzeker of negatief gestemd over hun financiële positie in de komende tijd. Het CBS peilt maandelijks onder meer hoe huishoudens hun financiële situatie inschatten. De stemming wordt sterk beïnvloed door de coronacrisis. Deze maand komt de graadmeter voor het consumentenvertrouwen uit op min 31; in april was dat nog min 22. Het laagste niveau, min 41, werd in 2013 opgetekend.

Het aantal mensen met betaald werk is in april gedaald met 160.000 naar 8,9 miljoen. Het is de grootste terugval in een maand tijd sinds 2003, toen het CBS dit cijfer voor het eerst registreerde. Vooral jongeren werden zwaar getroffen: 100.000 van hen verloren vorige maand hun werk. De werkloosheid steeg in april met 41.000 naar 314.000. Ook het aantal nieuwe WW-uitkeringen is sterk gestegen in april, meldt het UWV. Vooral mensen in de schoonmaakbranche moesten een beroep doen op het UWV. In april werden 74.000 nieuwe uitkeringen aangevraagd, een stijging van 56% vergeleken met een maand eerder. „Dit is een heel heftige toename”, zegt Rob Witjes, arbeidsmarktdeskundige van het UWV. „Dit heb ik nog nooit eerder gezien.” In april werden 292.000 WW-uitkeringen verstrekt, in maart was dat 250.000. De werkloosheid loopt heel hard op. Ondanks de genereuze steunregeling voor bedrijven hebben tienduizenden mensen zich in een maand tijd gemeld voor een WW-uitkering. Het gaat voor een groot deel om flexwerkers. Arbeidsmarktexperts vrezen dat nu vaste werknemers aan de beurt zijn. Minister Koolmees (Sociale Zaken) wil bedrijven meer ruimte geven om te reorganiseren. De vakbonden zijn hierop tegen. Er is hard gewerkt aan een compromis, maar dat is vooralsnog mislukt. (bron: DFT, NOS) Zoals al eerder is gestipuleerd betekent dat een forse toename van het aantal werklozen.

Het ministerie van Financiën heeft aangifte gedaan tegen de Belastingdienst, vanwege mogelijke misdrijven in de toeslagenaffaire. Het vermoeden bestaat dat gedupeerde ouders slachtoffer zijn geworden van beroepsmatige discriminatie en knevelarij door ambtenaren. Het OM moet onderzoeken of ouders die in de toeslagenaffaire werden onderworpen aan een fraudeonderzoek er werden uitgepikt vanwege hun afkomst. Dat is een strafbaar feit. Knevelarij is het bewust ten onrechte opeisen van een betaling door een ambtenaar terwijl hij weet dat iemand dat geld niet hoeft te betalen. Het onderzoek zal zich richten op hoge ambtenaren uit onder meer het Managementteam Fraude, het Combiteam Aanpak Facilitators en de Directie Toeslagen. Het gaat over de periode 2013 tot en met 2017. Eerder dit jaar zag minister Hoekstra (Financiën) nog geen reden om aangifte te doen. Toch vroeg hij om een second opinion bij onafhankelijk jurist en PvdA-raadslid in Amsterdam Hendrik Jan Biemond. Die zei wél voldoende aanleiding te zien om het OM onderzoek te laten doen naar mogelijke strafbare handelingen. Staatssecretarissen Hans Vijlbrief en Alexandra van Huffelen hebben daarop besloten aangifte te doen. Biemond benadrukt in zijn advies dat er nog niet kan worden gesteld dat er ook echt misdrijven zijn gepleegd, maar er is wel reden om dat te veronderstellen, omdat er in de systemen van de Belastingdienst werd gekeken naar afkomst van burgers. “Ik realiseer me dat deze aangifte een grote impact heeft op de gedupeerde ouders en de medewerkers van de Belastingdienst,” stelt Van Huffelen. “Hopelijk draagt deze ingrijpende stap bij aan het op een rechtvaardige manier afsluiten van dit voor zovelen pijnlijke hoofdstuk.” Door de toeslagenaffaire zijn zeker honderden en mogelijk duizenden ouders in de financiële problemen gekomen door het handelen van de Belastingdienst. In de Kamer is onthutst gereageerd op de actie van het Ministerie zelf tegen de Belastingdienst. Dat begrijp ik niet, want er kan toch geen twijfel over zijn dat het de allerhoogste tijd wordt dat er schoon schip wordt gemaakt en dat ook ambtenaren zich moeten verantwoorden over hun handelen als dat in strijd is met de Wet.

Het nieuws dat het ministerie van Financiën zelf aangifte heeft gedaan tegen de Belastingdienst (niet tegen ambtenaren zelf) wegens gepleegde vermoedens van strafbare feiten, gepleegd door ambtenaren in de Toeslagenaffaire, is ingeslagen als een bom. Het zou gaan om vermoedens van knevelarij en beroepsmatige discriminatie op basis van nationaliteit en discriminatoir onderscheid op ras. Het is een ‘git-zwarte’ dag voor het vertrouwen in de overheid, stelde D66-Kamerlid Steven van Weyenberg, de stemming in de Kamer. SP-Kamerlid Renske Leijten heeft eerder tegen minister Hoekstra al gezegd dat de Toeslagenaffaire een opeenstapeling is van machtsmisbruik,, ambtsmisdrijven en plichtsverzuim. Er liepen en lopen onderzoeken naar de ware toedracht van de hardvochtige wijze waarop de Belastingdienst vermeende fraude met toeslagen heeft aangepakt. In 2017 constateerde de Ombudsman al dat ouders onterecht beschuldigd werden door de Belastingdienst. Mr Jan Piet Hendrik Donner, jurist, bestuurder, wetenschapper en politicus (CDA, noemde dat “institutionele vooringenomenheid van de Belastingdienst”. Het zal nog wel jaren duren voordat het OM en Justitie zich een oordeel zullen uitspreken over vervolging van de Belastingdienst en/of de daarbij betrokken (hoge) ambtenaren.

Minister Hoekstra van Financiën heeft in 2019 te veel onrechtmatige uitgaven gedaan. Dat stelt de Rekenkamer op Verantwoordingsdag, de dag waarop wordt teruggekeken naar de manier waarop het Rijk het publieke geld heeft besteed. Zo was de aankoop van aandelen Air France-KLM,ter waarde van €744,4 mln, in strijd met de regels omdat de Kamer niet was geïnformeerd. Omdat de Kamer achteraf akkoord ging, is er geen formele aantekening bij de goedkeuring van de rijksrekening geplaatst. Verder bleef bij veel extra uitgaven onduidelijk of het beoogde doel ook echt is bereikt, meent de Rekenkamer. (bron: Parool) De aankoop van 60 miljoen aandelen AF/KLM heeft de overheid op dit moment een verlies opgeleverd van €518 mln plus dat er steun gegeven zal moeten worden gegeven aan KLM om onze 100-jarige in de lucht te houden, ter grootte van tussen de €2 en €4 mrd. Ik het vorige blog heb ik al kritisch gereageerd op een uitspraak van deze minister van Financiën dat het gewone volk de rekening van de corona-crisis niet gepresenteerd zal krijgen. Ik heb daar grote twijfels over.

Het NRC is kritisch over de jaarrekening van het Rijk 2019: die had moeten worden afgekeurd. Ministeries geven jaarlijks ruim €250 mrd uit, maar kunnen nog altijd niet goed uitleggen of dat geld goed en doelmatig wordt besteed. De vraag of de burger waar voor zijn belastinggeld krijgt, kan ook dit jaar niet goed worden beantwoord. Het oordeel van de Rekenkamer over de aandelenaankoop waardoor de Nederlandse Staat nu 14%, gelijk aan dat van de Franse Staat, van de aandelen Air France/KLM bezit, is vernietigend: de transactie is onrechtmatig geweest. De Algemene Rekenkamer volgt de crisismaatregelen van dit jaar op de voet en kondigt aan daarover volgend kritisch te zullen rapporteren.

Pensioenen nieuwe stijl

De rendementen op de beurs worden in hoge mate bepalend voor de hoogte van de pensioenen. Het directe verband tussen de hoogte van de uitkering en het eerder verdiende salaris verdwijnt. De kans op mee- en tegenvallers wordt groter, maar er worden schokdempers ingebouwd om dat effect in te tomen. Dat is de kern van het nieuwe pensioenstelsel waarover vakbeweging, werkgevers en kabinet het vrijwel eens zijn. Er wordt al een jaar aan gesleuteld. Het nieuwe stelsel is de uitwerking van het grote Pensioenakkoord van 2019. Dat werd toen al als een doorbraak beschouwd, maar moest worden uitgewerkt. De aanhoudende financiële malaise bij de pensioenfondsen zet de gesprekken onder grote druk. De corona-crisis heeft die situatie dit voorjaar verder verslechterd. Het nieuwe stelsel dat nu op tafel ligt moet een einde maken aan de discussies over de slechte situatie van de pensioenfondsen waardoor zij niet aan eerder beloofde aanspraken van hun deelnemers kunnen voldoen. Ook hoeft er straks niet meer voortdurend over de ‘rekenrente’ of het al of niet verlagen van de pensioenen te worden onderhandeld. De uitwerking is een poldercompromis: de werkgevers krijgen duidelijkheid over de premie die niet meer van jaar op jaar wisselt. De vakbeweging gaat onder druk van de omstandigheden akkoord met een grotere rol voor de beleggingsopbrengsten (tot nu toe vaak weggezet als een ‘casinopensioen’) maar houdt vast aan collectieve beleggingen die volgens haar ‘welvaartswinst’ opleveren. Tot nu toe was het salaris het ijkpunt voor de pensioenhoogte. Vroeger was de vuistregel dat het pensioen 70% van het laatst verdiende salaris was. Sinds de eeuwwisseling is dat versoberd naar 70% van het gemiddeld verdiende loon. Dat leverde een ‘pensioenaanspraak’ op. Of een pensioenfonds in staat is al die aanspraken uit te betalen, blijkt uit de ‘dekkingsgraad’. Bij de berekening daarvan is de rente cruciaal. Omdat die al jaren laag is, staan de fondsen er slecht voor, waardoor de premies torenhoog zijn, de pensioenen niet verhoogd en soms verlaagd moeten worden, met veel maatschappelijke onrust van dien. Nu willen kabinet, werkgevers en vakbeweging overgaan naar een premiecontract. De betaalde premie plus de beleggingsopbrengsten worden bepalend voor de pensioenhoogte. Er is geen sprake meer van een ‘pensioenaanspraak’ maar van een ‘verwacht pensioen’. Bij de berekening van dat verwachte pensioen wordt gekeken naar de ingelegde premie plus rendementen bij pensionering en de levensverwachting van 65-plussers, nu 20 jaar. Daarop komt een opslag op basis van het ‘projectierendement’, het verwachte rendement in de komende jaren. Dat projectierendement is een voorspelling op basis van beleggingsopbrengsten in het verleden. Als de beleggingen meevallen, wordt het pensioen gedurende een paar jaar stapsgewijs verhoogd en als het tegenzit gebeurt het omgekeerde. In de praktijk kan dit betekenen dat de plussen en minnen tegen elkaar wegvallen. Wie na pensionering korter leeft dan de verwachte 20 jaar, verliest zijn ingelegde geld aan het pensioenfonds. Dat gebruikt dat geld voor degenen die langer leven dan de verwachte 20 jaar. Alle premies die in een jaar binnenkomen, worden in principe gezamenlijk belegd. Maar pensioenfondsen kunnen er voor kiezen per ‘cohort’ te beleggen. Dan wordt bijvoorbeeld voor 20- tot 30-jarigen riskant belegd, omdat dat kans biedt op hoge opbrengst. Voor 50- tot 60-jarigen wordt een stuk voorzichtiger belegd omdat zij hun pensioen naderen. Voor gepensioneerden wordt nog conservatiever belegd. Uit berekeningen van het Centraal Planbureau blijkt volgens betrokkenen dat het nieuwe model ‘kan vliegen’. Het CPB rekende met een theoretisch model. Belangrijker zijn de berekeningen die een dozijn pensioenfondsen nu maken om te zien hoe het nieuwe contract uitpakt. Die berekeningen moeten binnen zijn als vakbeweging, werkgevers en kabinet het eind volgende week eens willen worden. Daarna moet de achterban van de werkgeversverenigingen en de vakbonden nog instemmen. Op vrijdag 12 juni buigt het ‘ledenparlement’ van de FNV zich over het plan. De verwachting is dat invoering van het nieuwe ‘pensioencontract’ mogelijk zeven jaar zal duren. Voordat het zover is, moeten nog grote hobbels genomen worden. Het plan is om de ‘doorsneepremie’ af te schaffen. Nu subsidiëren jongeren indirect hun oudere collega’s bij de pensioenopbouw. Als dat verandert, verliezen de werkende 45-plussers die subsidie en moeten ze gecompenseerd worden. Hoe dat moet, is nog onduidelijk. Daarnaast is nog niet helder hoe de pensioenaanspraken die werkenden nu krijgen voorgespiegeld kunnen worden omgezet naar ‘verwacht pensioen’ zonder dat het perspectief sterk verslechtert. Er is een juridisch probleem met de vraag of mensen met pensioenopbouw gedwongen kunnen worden over te stappen naar het nieuwe contract. Dat kan een probleem worden als het ‘verwachte pensioen’ lager wordt dan de ‘pensioenaanspraak’ of het lopende pensioen. Tenslotte moet het nieuwe pensioencontract in wetgeving verankerd worden. (bron: VK) Ik wacht nog even commentaar te geven, totdat meer bijzonderheden bekend zijn. Een negatief aspect in dit voorstel is de negatieve rente, waardoor dat deel van de pensioenreserves dat belegd wordt in vastrentende waarden de komende decennia geen rendement oplevert. Op Buitenhof was een discussie over dit onderwerp. Mijn conclusie is dat het nieuwe pensioenvoorstel het principe loslaat dat werknemers 42 jaar premie betalen voor een pensioenuitkering ingaande op de pensioengerechtigde leeftijd maar dat er geen enkele garantie is over de hoogte van het pensioen. De uitkering wordt berekend op basis van de gerealiseerde rendementen, die op de financiële markten worden gemaakt. De dekkingsgrondslag gaat de prullenmand in en de pensioenuitkering wordt jaarlijks berekend. Van enige garantie hoeveel de betaalde premies (in feite de pensioenreserve die wordt opgebouwd) uiteindelijk gaan opleveren wordt bepaald door de onzekerheid van de markt. Dit is geen degelijk en serieus voorstel: 42 jaar sparen maar je weet niet waarvoor.

De samenleving staat nog wel even onder zware druk: iedereen moet zich afvragen hoe we dat het beste overleven

De wereld moet mogelijk tot 2022 regelmatig naar langdurige periodes van lockdown, schrijft Joop Hazenberg, EU-watcher en schrijver op https://krant.trouw.nl/titles/trouw/8321/publications/931/articles/1128434/18/1
Het is een winderige week in oktober als het kabinet opnieuw de lockdown afkondigt. Scholen en winkels sluiten de deuren, iedereen moet vanuit huis werken en cafés en restaurants zien hun toch al karige omzet verdampen. De solidariteitsvlaggen steken weer uit het raam en elke avond om acht uur applaudisseren we opnieuw voor het zorgpersoneel. Dit is een realistisch scenario en ik heb het niet over de komende herfst, maar die van volgend jaar. Uit recent onderzoek van Harvard blijkt dat de wereld mogelijk tot 2022 regelmatig naar langdurige periodes van lockdown moet, ten einde een kritieke uitbraak van het coronavirus en een daarmee samengaande ineenstorting van gezondheidsstelsels te voorkomen. Het blijft dus niet bij één keer. Met deze strategie van opeenvolgende lockdowns, afgewisseld met periodes van massaal testen, gerichte quarantaine en speciale apps, kopen we tijd om een vaccin of medicatie tegen het dodelijke virus te ontwikkelen. Zo’n vaccin is er op zijn vroegst in 2021, maar dat is geen zekerheid. Het kan langer duren, ook omdat massaproductie en distributie van vaccins tijd vergt. De wereld staat schaakmat: het is wachten op hulptroepen. Het enige wat we nu kunnen doen is de vinger in de dijk steken, om een virusramp te voorkomen. En Hansje Brinkers als we zijn, moeten we dat lang volhouden. Onze vrijheid zijn we dus kwijt. Daarom propageert premier Rutte het enig werkbare scenario voor de komende paar jaar: de anderhalvemetersamenleving als ‘het nieuwe normaal’. Ook in andere landen zal dit bizarre concept, een maatschappij zonder elkaars nabijheid, harde realiteit worden. De vraag is nu: zullen we dit mini-tijdperk van afzondering, deze nachtmerrie van duizend nachten overleven?
Economisch gezien tekent zich al een pikzwarte hemel af. Volgens Martin Wolf van de Financial Times maken we ‘the Great Shutdown’ mee waarin de economie moedwillig wordt stilgelegd. Dat is misschien een paar weken vol te houden, maar enkele maanden of zelfs jaren? In Zuid-Europa krimpt volgens het Internationaal Monetair Fonds de economie dit jaar met 10%. Tientallen miljoenen Amerikanen raakten al hun baan kwijt. Ongehoorde cijfers waarbij die van de kredietcrisis verbleken en ze kunnen veel hoger uitvallen als the Great Shutdown meerdere keren terugkomt. Niet alleen raken nationale economieën dan volledig ontregeld, maar ook de wereldeconomie die afhankelijk is van handelsstromen, ketens, internationale bedrijvigheid en financiële verwevenheden. Je kunt niet zomaar de knop omdraaien; je draait eerder de nek om. Als de bestaanszekerheid van honderden miljoenen, misschien wel miljarden mensen langdurig wegvalt, zijn de implicaties voor onze samenlevingen niet te overzien. Hieraan verbonden is de psychologische impact van het verlies van vrijheid alsmede de druk op de democratie. Maatschappelijke spanningen kunnen dermate oplopen dat het gezag van de overheid afbreekt, gezinnen kunnen uit elkaar vallen, depressie en uitzichtloosheid liggen op de loer. In het rijke Westen zullen de problemen waarschijnlijk minder ernstig zijn dan in delen van Afrika en Azië, waar afwezigheid van verzorgingsstaten tot onvoorstelbaar drama zal leiden. Ik zie vijf voorwaarden om een dergelijke ramp te voorkomen. Allereerst moet de staat actief ingrijpen. In de gezondheidszorg met structurele uitbreiding van de capaciteit om overbelasting te voorkomen, en in de economie met ongehoorde steunoperaties. Die zijn er al volop: op nationaal en internationaal niveau zijn duizenden miljarden euro’s en dollars vrijgemaakt. Maar economen wijzen erop dat al deze financiële bazooka’s niet genoeg zullen zijn om een diepgaande recessie af te wenden. Ook innovatief ondernemerschap is noodzakelijk. Dat gaat verder dan het plaatsen van plastic platen om caissières te beschermen. Het gaat over het opnieuw inrichten van economische handelsstromen en -systemen. De wereld heeft ervaring met dit soort shocktherapie, met name tijdens en na de Eerste en Tweede Wereldoorlog. Nederland zal zaken dichterbij huis moeten doen. Niet noodzakelijkerwijs deglobaliseren, maar herglobaliseren. Wat betreft Europa betekent dit dat de EU-binnenmarkt wel volop moet blijven draaien en er zal bovendien Europese coördinatie van lockdowns moeten plaatsvinden. Het vrij verkeer van personen in de EU zal, vanwege de opeenvolgende lockdowns, de komende jaren zeer beperkt blijven. Voor vervoer van goederen, kapitaal en diensten kunnen de grenzen evenwel niet open genoeg zijn. Zo’n 70% van de Nederlandse goederenexport gaat naar andere EU-lidstaten, goed voor €500 mrd op jaarbasis. Het door de shredder halen van miljoenen onverkochte tulpen en rozen, is een schrikbeeld waar we ver van moeten blijven. Het is voorts van vitaal belang dat overheidsinstellingen blijven functioneren en burgers vertrouwen op een doeltreffend optredende staat. Dat betekent dat beleid flexibel en effectief moet zijn, zeker als het gaat om gezondheidsvraagstukken en om de oorlogseconomie draaiende te houden. Maar ook dat politici en bestuurders helder communiceren. Burgers zullen de richtlijnen dan, hoe moeilijk dat ook gaat worden, goed blijven opvolgen. Ten slotte moeten we, als samenleving en als mens, perspectief blijven houden op betere tijden. En hier ligt een taak voor iedereen, zeker voor mensen buiten de politiek en de medische wereld – die horen we al genoeg. Psychologen, filosofen, kunstenaars en geestelijken, maar ook familie en vrienden, buren en onbekenden – wij allen moeten ons met de vraag bezighouden hoe we het beste deze historische periode doorkomen. Tous ensemble, zoals dat hier in Brussel op de lakens staat geschilderd die uit de ramen wapperen, om deze grootste crisis van de afgelopen tachtig jaar het hoofd te kunnen bieden.
Interessante bijdrage, maar er worden aannames gepleegd die niet realistisch zijn en ook nooit te verwezenlijken. De intentie is: hoe we het graag zouden willen hebben. De schrijver Joop Hazenberg, onderkent dat als er geen solidariteit ontstaat tussen de rijke en de arme landen Europa uiteen valt. Halve oplossingen zullen in het beschreven scenario de doelstellingen nooit bereiken. Daarbij komt dat de interne markt alleen maar blijft functioneren als de zwakke landen de markt alleen maar draaiende kunnen houden als ze in staat zijn de importen te betalen. Op dit moment heeft DNB al een vordering op de Zuid-Europese landen, wegens onbetaalde import, van  tientallen miljarden. Dat is heel ongezond. Daarbij speelt ook mee hoe de stabiliteit van de euro en daarmee verband houdend het monetaire beleid van de ECB zich zullen ontwikkelingen. De optie dat de banken overeind gehouden kunnen worden door steeds meer gratis geld in de markten te pompen is een illusie. Het essay is voor mij een ‘droombeeld’, weinig realistisch.

Economie moet een algemeen doel dienen
Op Vrij Nederland, een verzetskrantje, dat op 31 augustus 1940 voor het eerst in de vorm van een stencil verscheen, schreef Elke van Riel onlangs dat het doel van de economie moet het algemeen belang zijn, zegt de Oostenrijkse econoom Christian Felber. Niet financiële winst of een groeiend bruto binnenlands product. Nu de corona-pandemie wereldwijd een recessie veroorzaakt, zouden we moeten stilstaan bij fundamentele vragen over ons economisch systeem. ‘We kiezen de waarden waar het in de economie om draait zelf.’ ‘We hebben een radicaal nieuw ontwerp nodig voor de economie,’ zegt de Oostenrijkse econoom. Daarin staan vijf basiswaarden centraal: menselijke waardigheid, solidariteit, duurzaamheid,

rechtvaardigheid en democratie. De corona-crisis laat volgens hem eens te meer zien dat een ‘reset’ van het economische systeem noodzakelijk is. ‘We moeten meer ruimte laten voor natuur en de druk van menselijke activiteiten op de planeet verminderen,’ zegt hij. ‘Hoe meer mensen er zijn en hoe meer ecosystemen door ons onder druk komen te staan, hoe hoger de kans dat virussen overspringen van dieren op mensen.’ ‘Het risico op een pandemie is veel hoger in de niet-duurzame en geglobaliseerde samenleving die we hebben gecreëerd in de afgelopen decennia.’ Epidemiologen waarschuwen al langer voor een nieuwe ziekte. We zijn als mensheid erg kwetsbaar doordat we zoveel reizen. Ons economisch systeem zou veerkrachtiger moeten zijn, zodat het een crisis het hoofd kan bieden, maar sterk geglobaliseerde markten kunnen dat niet, aldus Felber. Volgens hem is deglobaliseren het devies. ‘Hoe hoger de mate van arbeidsverdeling internationaal is en hoe meer globalisering, hoe kwetsbaarder de economieën en toeleveringsketens wereldwijd zijn. Inmiddels maakt de internationale handel in goederen en diensten bijna een derde van het totaal aan bbp wereldwijd uit. Dat zouden we moeten terugbrengen naar 10% of 15%. We moeten het meer zoeken in regionale en lokale markten en in handwerk en een circulaire economie in plaats van industrialisatie en verdere verhoging van productiviteit en efficiëntie.’ ‘Economie is volgens Aristoteles de kunst om in het onderhoud te voorzien. Geld is dan een middel en het algemeen belang het doel.’ De coronacrisis met in het kielzog daarvan een recessie is een goed moment om na te denken over wat economie eigenlijk is, vindt Felber. ‘Het Griekse woord “oikonomia” bestaat uit “oikos”: het huishouden, en “nomos”: de morele regels. In de tijd van Aristoteles werd als doel van de economie het welzijn van alle leden van het huishouden gezien. Maar in de moderne economie is geld en de toename van kapitaal het doel geworden. Volgens Aristoteles is dit geen economie maar chrematistiek: de kunst van geld verdienen. Wij noemen dat kapitalisme. Mijn punt is: zolang vermeende economen eerst kijken naar het financiële rendement van investeringen, naar winst en het monetaire bruto binnenlands product, zijn ze feitelijk geen economen maar chrematisten.’ Het in september verschenen boek This is not economy. Aufruf zur Revolution der Wirtschaftswissenschaft roept op tot een revolutie in de economische wetenschap. Hedendaagse economen denken dat economie een waardevrije wetenschap is, zoals de natuurwetenschappen, terwijl het in werkelijkheid een normatieve sociale wetenschap is. Dat is de kern van veel van de grote problemen waarmee we nu te maken hebben. ‘Economie is altijd normatief en ieder economisch systeem is per definitie een waardesysteem.’ Door zichzelf als natuurwetenschap te zien, spreken economen in termen van mechanica en wetten. Maar we kunnen in de sociale wetenschappen wel patronen onderscheiden, maar geen mechanische natuurwetten. Wie praat over de wetten van markten en over marktmechanismes, gebruikt dus totaal misplaatste metaforen, omdat het in werkelijkheid gaat om sociale fenomenen. We moeten overstappen op een paradigma dat interdisciplinair en holistisch is en niet alleen oog heeft voor klimaatstabiliteit, biodiversiteit en ecologie, maar ook voor menselijke samenlevingen en democratie. Deze overstap zal het karakter hebben van een wetenschappelijke revolutie.’ Het dominante denken over economie richt zich uitsluitend op markten en monetaire indicatoren. De homo economicus heeft geen oog voor gender, zorg, natuur, democratie, ethiek, geschiedenis, instituties en plaatsen waar de economie zich afspeelt die geen markten zijn, zoals het onbetaalde werk dat plaatsvindt binnen huishoudens, publieke eigendommen (met gedeeld eigenaarschap en gebruiksrecht), commons (vrij toegankelijke hulpbronnen) samenwerkingsnetwerken en de geefeconomie. Dat kun je inderdaad duiden als autistisch. Nu we opeens bijna allemaal thuis zitten vanwege het coronavirus, merken we dat het een enorme omissie is dat zaken zoals huishoudens niet beschouwd worden als onderdeel van de economie. Alle onbetaalde zorg en taken die plaatsvinden binnen gezinnen spelen nu een extreem belangrijke rol, maar komen niet voor in het bbp. Feministische economen noemen het onbetaalde werk binnen huishoudens de “kerneconomie”. Maar het mainstream economische denken staart zich blind op betaalde arbeid. ‘De staat moet grenzen bepalen om te voorkomen dat iets wat de mensheid nodig heeft, uitsluitend gebruikt kan worden door één groep.’ Dat Trump probeerde de exclusieve rechten op een coronavaccin te krijgen waaraan een Duits biotechbedrijf werkt, laat zien dat de liberalisering en privatisering van het gezondheidssysteem te ver zijn gegaan. Het maakt niet uit of dit onderzoek naar een vaccin publiek of privaat is, de staat moet grenzen bepalen om te voorkomen dat iets wat de mensheid nodig heeft, uitsluitend gebruikt kan worden door één groep. Dit voorbeeld laat zien dat we publieke goederen moeten versterken. Publieke goederen, commons, huishoudens en markten zijn alle vier belangrijk. Ze dienen andere doelen en moeten gezien worden als complementair.’ Het artikel is veel langer en stond op vn.nl

©2020 hannesdewitte@02051935.nl

Slotstand indices d.d. 22 mei 2020; week 21: AEX 524,38; Bel20 2.962,73; CAC40 4.444,56; DAX30 11.073,87; FTSE 100 5.993,28; SMI 9.688,99; RTS (Rusland) 1188,47; DJIA 24.466,16; NY-Nasdaq 100 9.413,99; Nikkei 20.388,16; Hang Seng 22.930,14; All Ords 5.608,80; SSEC 2.813,77; €/$1,09; BTC/USD $9.197,76; 1 troy ounce goud $1732,70, dat is €51.061,58 per kilo; 3 maands Euribor -0,279%; 1 weeks -0,528%; 1 mnds -0,473%; 10 jarig Nederlandse Staat -0,252% 10 jaar VS 0,6509%; 10 jaar Belgische Staat 0,027%; 10 jaar Duitse Staat -0,491%; Franse Staat 0,04%; VK 0,174%; 10 jaar CHF (Zwitserse franken) -0,524%; 10 jaar Japan -0,0112%; Spanje 0,617%; 10 jaar Italië 1,594%. Een liter E10 hier aan de pomp €1,48.

De indices van de belangrijkste aandelenbeurzen noteerden hoger, vanwege de aankondigingen van een vrij forse recessie, winstwaarschuwingen, geen dividenduitkeringen, oplopende begrotingstekorten, stijgende staatsschulden, de financieel/economische gevolgen van de corona-crisis en een gebrek aan eenheid bij de 27 regeringsleiders van de EU-lidstaten over een krachtig EU-beleid. De goudprijs steeg daalde $10 per troy ounce (31,1034768 gram, oftewel 32,1507466 troy ounce per kg), de Bitcoins daalden weer wat verder, rentetarieven daalden licht. Ik voeg ook deze week weer een lijst toe van 10 landen met een rentenotering voor 30-jarig staatspapier. In de meeste landen daalden de tarieven: Zwitserland -0,401%; Duitsland -0,056%; Nederland -0,005%; Japan 0,4454%; GB 0,585%; Frankrijk 0,687%; Canada 1,0681%; VS 1,3659%; Spanje 1,497%; Italië 2499%. 5-jarig staatspapier met een negatieve rente: Duitsland -0,678% Zwitserland -0,65%; Nederland -0,563%; Denemarken -0,454%; Frankrijk -0,406%; België -0,39%; Japan -0,1462%; VK -0,004.

Dit bericht is geplaatst in Financieel/economisch. Bookmark de permalink.