UPDATE 21/22-11 2020/557 Wat haalt Trump nog meer uit de ‘doos van Pandora’?

De legendarische belegger Jeremy Grantham, hij voorzag eerder 3 grote crashes, is er meer dan ooit van overtuigd dat de Amerikaanse beurs een zeepbel is. “Hoe spectaculairder de stijging en hoe langer die aanhoudt, hoe zekerder je ervan kan zijn dat je te maken hebt met een echte zeepbel.” Grantham is van mening dat de beurs momenteel is losgekoppeld van de economische realiteit. Hij zei op CNBC dat hij ervan overtuigd is dat de aandelenmarkt een zeepbel is na de “krachtige, snelle, en in veel opzichten knotsgekke” stijging sinds het dieptepunt afgelopen maart. “Hoe spectaculairder de stijging en hoe langer die aanhoudt, hoe zekerder je ervan kan zijn dat je te maken hebt met een echte zeepbel,” zei Grantham, partner en hoofdstrateeg van de Amerikaanse vermogensbeheerder GMO. In juni dit jaar liet Grantham tegenover CNBC al zijn zorgen blijken over een mogelijke zeepbel en waarschuwde hij beleggers dat ze zich beter niet meer konden wagen aan Amerikaanse aandelen en dat mogelijk sprake was van de vierde grote zeepbel op de aandelenmarkt in zijn carrière. De Amerikaanse beursindex S&P500 is het laatste halfjaar met 21% gestegen. Volgens Grantham geeft dit “waanzinnige gedrag” van beleggers hem meer zekerheid dat de Amerikaanse aandelen zwaar zijn overgewaardeerd. “Het gaat er niet slechts om dat de beurs stijgt, maar dat die versneld stijgt. En het tempo waarin de beurs sinds maart-april is gestegen is gewoonweg sensationeel,” aldus de beleggingsexpert. Grantham zei ook dat de aandelenbeurs haar eigen “psychologische knop” heeft en zich onafhankelijk van de economische realiteit gedraagt. De beurs stijgt op zowel goed als slecht nieuws,” aldus Grantham. “Ze interpreteert een zege van Trump als positief en later ziet ze een zege van Biden als positief. Dat heeft veel weg van een zeepbel. Immers, niets lijkt koersstijgingen tegen te houden.” Hij voegde hieraan toe dat een effectief vaccin tegen het coronavirus of een ruimer begrotingsbeleid in de Verenigde Staten niets zullen veranderen aan het feit dat beurskoersen tot onhoudbare niveaus zijn gestegen. Grantham heeft in het verleden drie zeepbellen tijdig gespot: de beurs- en vastgoedzeepbel van Japan in 1989, de dotcom zeepbel in 2000 en de Amerikaanse huizenmarktcrisis van 2008. Hij stelde dat het “net aan” zou kunnen dat de aandelenbeurs nog een jaar lang stijgt, maar twee jaar lijkt hem “zeer onwaarschijnlijk.” “Ik heb geen grote verwachtingen van mijn gave om de datum van het knappen van een zeepbel te voorspellen. Mijn definitie van succes is veel bescheidener: vroeger of later zal de beurs lager staan dan het punt waarop ik zei dat je beter kon uitstappen.” Dat was dus afgelopen zomer. Grantham voegde hier nog aan toe dat de lage, risicovrije rente van de Federal Reserve (het stelsel van Amerikaanse centrale banken), een belangrijke factor is bij het opstuwen van aandelenkoersen. De onveranderlijke realiteit is dat dure aandelen altijd een lager rendement leveren dan goedkopere aandelen,” aldus Grantham. “Het is kiezen of delen. Of je hebt nu een hoger rendement, of je hebt een redelijk rendement op de langere termijn, maar niet beide. De prijs die we betalen voor een beurs die alsmaar verder stijgt, is een lager rendement voor de komende tien jaar.” (bron: Bussiness Insider) De 82-jarige Engelse investeerder Jeremy Grantham studeerde aan de Universiteit van Sheffield en voltooide in 1966 een MBA aan de Harvard Business School. In 2011 werd hij opgenomen in de ‘50 meest invloedrijke’ ranglijst van het tijdschrift Bloomberg Markets. Hij wordt genoemd als deskundige in het signaleren van ‘zeepbellen’ op de financiële markten. Voor mij komt zijn vaststelling dat er momenteel zeepbellen worden opgebouwd niet als een verrassing. Ik heb daar in de laatste maanden in dit blog al voor gewaarschuwd. Ik deel zijn uitspraak dat de zeepbellen gaan leeglopen maar dat een indicatie wanneer dat gaat gebeuren niet te geven is. Ik verwacht echter dat die crash eerder voor eind 2021 gaat plaatsvinden dan in 2022. Als ik naar het ongerijmde optimisme van beleggers en beurshandelaren kijk, waardoor koersen blijven stijgen, lijkt het erop dat een realistische kijk op financieel/economische ontwikkelen ontbreekt. Grantham’s reden daarvoor, de enorme geldhoeveelheden op de markten waarvoor geen bestemmingen zijn, deel ik volledig. Hoe lang die situatie blijft bestaan is onduidelijk, maar als de zeepbellen leeglopen zullen de verliezen groot zijn, misschien wel heel erg groot. Ik sluit niet uit dat uiteindelijk al de inspanningen van de huidige president om alsnog de winnaar van de verkiezingen te wordt, de wegen van Republikeinen zijn onvoorspelbaar en Trump is onbetrouwbaar.

Trump, Biden en de verkiezingsuitslag

Donald Trump blijft bij zijn beschuldigingen, maar hij heeft nu wel voor het eerst gezegd dat Joe Biden heeft gewonnen. “Hij heeft gewonnen omdat hij de verkiezingen heeft gestolen”, twittert de nu nog zittende president. Trump legt zich niet neer bij de uitslag van de verkiezingen die een duidelijke overwinning laat zien voor Joe Biden, die 306 kiesmannen scoorde en Trump 232. Trump zei in het weekend dat ‘de tijd zal leren wie er in januari aantreedt’ waarmee hij voor het eerst enige twijfel liet zien over zijn tweede termijn. Maar die uitspraak was geen uitspraak met een dubbele lading: Trump wilde daarmee duidelijk maken dat hij en hij alleen de winnaar is. Hij wilde daarmee zeggen dat de kans dat Biden wordt beëdigd geen optie is, daarom twitterde hij snel een toevoeging erachteraan ‘door de verkiezingen te stelen’. In hoofdletters voegde hij eraan toe dat toezicht bij de verkiezingen niet was toegestaan. Ook herhaalde hij zijn claim dat stemmen per post geknoei in de hand werkt. Hij noemt poststemmen ‘een zieke grap’. Trump verzekerde zijn aanhang in het vorige weekeinde nog dat hij de verkiezingen zou winnen, ook al heeft zijn Democratische rivaal 36 kiesmannen meer dan hij nodig heeft om president te worden. Maar heeft hij nog wel kansen? Trump zou in zeker drie staten alsnog de meeste stemmen moeten halen, maar dat lijkt onhaalbaar. Tot nog toe hebben de rechtszaken die zijn team her en der heeft aangespannen niets concreets opgeleverd. Sommige van Trump’s advocaten moesten zelfs tegenover de rechter toegeven dat zij geen bewijs voor kiesfraude hadden. ‘Dit is niet een fraudezaak. Het gaat niet om het stelen van de verkiezingen’, erkende Trump-advocaat Kory Langhofer tijdens een rechtszitting in Arizona. In feite gaat het om een president die ziek is in zijn hoofd en niet bij machte is zijn verlies te accepteren en te erkennen. Een befaamd advocatenkantoor dat Trump had ingehuurd in een poging te voorkomen dat de autoriteiten in Pennsylvania de overwinning van Biden officieel zouden goedkeuren, gooide vorig weekend het bijltje erbij neer. Een van de belangrijkste getuigen van de Republikeinen herriep zijn aantijging van fraude. Van de 30 rechtszaken die door Trump-advocaten in verschillende staten zijn aangespannen, zijn er 29 afgewezen vanwege gebrek aan bewijs. In Georgia werden de stemmen opnieuw geteld en Trump kreeg gelijk. Hij krijgt er 1600 stemmen bij en Biden 900, maar Biden blijft daar toch de winnaar.

De meest fanatieke medewerkers van president Trump zinnen op een radicale oplossing nu de rechtszaken, zoals het ernaar uitziet, niets opleveren. Hij drint er bij de parlementen in de swing states, waar Trump heeft verloren, op aan dat zij de kiesmannen van hun staat toch aan de president toewijzen. Dat zou op een soort coup neerkomen, temeer daar Biden ook nog eens landelijk ruim vijf miljoen stemmen meer heeft gekregen dan Trump. Maar ook die laatste route lijkt voor Trump niet het gewenste resultaat op te gaan leveren, alhoewel Trump, die zijn verlies in de verkiezingen nog steeds niet heeft erkend, zou volgens The New York Times bij zijn medewerkers zou hebben gepolst hoe Republikeinse volksvertegenwoordigers in andere swing states op een dergelijk verzoek zouden reageren. Hoewel het zeer omstreden is, biedt het Amerikaanse kiessysteem hier de ruimte toe. De Republikeinen hebben in veel van de swing states daarin de meerderheid en de mogelijkheid Trump naar voren te schuiven, ook als Biden meer stemmen heeft gekregen. Deze strategie, die in wezen een coup zou betekenen, wordt weinig kansrijk geacht. Republikeinse leiders in Michigan lieten zaterdag weten dat zij zich niet voor het karretje van Trump zullen laten spannen door Biden de kiesmannen te ontzeggen, als hij de meeste stemmen heeft. ‘De kandidaat met de meeste stemmen krijgt de kiesmannen. Aan dat proces verandert niets in 2020’, verzekerde Lee Chatfield, de Republikeinse voorzitter van het Huis van Afgevaardigden in Michigan. Maar dat weerhield Trump er niet van 2 Republikeinse fractieleiders uit Michigan op het Witte Huis uit te nodigen, waar hij hen, volgens persbureau Reuters, wilde overhalen om hem aan te wijzen als winnaar in de staat, ondanks de 150.000 stemmen die Biden er meer kreeg. Hij hoopt dat de Republikeinse meerderheid in de twee huizen van het parlement van Michigan hem alsnog tot winnaar zullen uitroepen. Dat zou hem 16 extra kiesmannen opleveren en uitkomen op 248 van de minimaal benodigde 270 kiesmannen in het college dat de president aanwijst. Van tevoren zeiden de twee Republikeinen overigens niet voor ingrijpen te voelen. Ook in Pennsylvania garandeerden Republikeinse leiders dat zij zich zullen houden aan de regel dat de kandidaat met de meeste stemmen, in dit geval Biden, de twintig kiesmannen van de staat krijgt. Zonder Michigan en Pennsylvania heeft Trump geen kans de benodigde 270 kiesmannen binnen te halen. Het is bovendien de vraag of het Amerikaanse Hooggerechtshof het zover zou laten komen. Het lijkt een gevecht te zijn tegen de bierkaai van Donald J. Trump. Advocaat Rudy Giuliani heeft de afgelopen week de beweringen van Trump herhaald dat zijn overwinning bij de presidentsverkiezingen hem is ontnomen door verkiezingsfraude, ook al bestaat daarvoor geen enkel bewijs. De komende twee weken maken ook de andere sleutelstaten de uitslag officieel. Op 8 december valt voor alle staten juridisch gesproken de deur dicht, dan kunnen uitslagen niet meer aangevochten worden. Tot die tijd zullen ook de advocaten van Trump niet rusten. Die worden sinds vorige week aangevoerd door Rudy Giuliani, oud-burgemeester van New York en al lange tijd de persoonlijke advocaat van Trump. Trump zette Giuliani in nadat een aantal advocatenkantoren waarmee hij werkte zich hadden teruggetrokken, bang voor reputatieschade. Of Giuliani de beste keus is, valt te betwijfelen. Toen hij deze week Trump’s zaak bepleitte voor een rechter in Philadelphia, leek hij behoorlijk de weg kwijt in een aantal juridische basisprincipes en in zijn eigen dagvaarding. Hij moest er zelfs door de rechter op worden gewezen dat hij het woord ‘ondoorzichtig’ gebruikte waar hij ‘transparant’ bedoelde. “Moeilijke woorden, edelachtbare.” Tijdens een persconferentie donderdag het al niet veel beter. Terwijl de aanwezige fotografen uit alle mogelijke hoeken zijn door zweet uitlopende haarverf in beeld brachten, claimden Giuliani en zijn collega Sidney Powell dat er een landelijke samenzwering aan de gang is waar Democraten, de regeringen van Cuba en Venezuela en de progressieve miljardair George Soros bij betrokken zijn. Gezamenlijk zouden die ervoor gezorgd hebben dat in het hele land stemmachines klaarstonden om met een druk op de knop Trump-stemmen in Biden-stemmen veranderden. In de talrijke rechtszaken die Trump’s campagne aanspande rond de behandeling van poststemmen werden verstrekkende beschuldigingen geuit. Maar steeds ontbreekt elk bewijs dat er fraude is gepleegd. Volgens de organisatie Democracy Docket, die de lijst van rechtszaken bijhoudt, heeft Trump tot nu één zaak gewonnen, over een paar duizend stemmen in Pennsylvania. (bron: Parool/Trouw)

Trump, die zijn verlies in de verkiezingen nog steeds niet heeft erkend, zou volgens The New York Times bij zijn medewerkers hebben gepolst hoe Republikeinse volksvertegenwoordigers in andere swing states op een dergelijk verzoek zouden reageren. Hoewel het zeer omstreden is, biedt het Amerikaanse kiessysteem hier de ruimte toe. Als de resultaten van de staten niet gecertificeerd zijn voordat het Kiescollege op 14 december bijeen moet komen, hebben de staatsparlementen – de Republikeinen hebben in veel van de swing states daarin de meerderheid – de mogelijkheid Trump naar voren te schuiven, ook als Biden meer stemmen heeft gekregen.
Wat wel een probleem kan opleveren is het feit dat 50 miljoen Trump-stemmers ‘geloven’ dat hun leider verloren heeft door verkiezingsfraude, blijkt uit een nieuwe opiniepeiling van de Monmouth University. Van de respondenten gaf 44% aan dat er simpelweg nog niet genoeg bekend is over de uitslag om vast te stellen wie heeft gewonnen.

De strijd van Donald Trump om zijn verkiezingsnederlaag in een overwinning te veranderen is een nieuwe fase ingegaan. Nu zijn advocaten de ene na de andere zeperd halen, is hij zelf aan zet, schrijft Bas den Hond in Trouw. Biden klaagt over het gebrek aan toegang van zijn team tot gegevens over de coronapandemie. Volgens Biden gaan er door gebrek aan coördinatie rond de uitrol van vaccins extra slachtoffers vallen. De pandemie heeft in de VS tot nu toe >260.000 levens gekost. President Trump’s hardnekkigheid in zijn strijd tegen de verkiezingsuitslag wordt gevoed door wraakzucht, zo hoorde nieuwszender CNN van iemand uit zijn omgeving. Trump zou het de Democraten betaald willen zetten dat ze zijn verkiezing tot president in 2016, op grond van de hulp die hij van Rusland kreeg, in twijfel trokken. Zijn hameren op fraude bij de verkiezingen heeft in ieder geval het effect dat driekwart van de Republikeinen in de VS betwijfelt of niet gelooft dat de verkiezingen eerlijk verliepen. Prominente Republikeinse politici doen mee met het verspreiden van geruchten. Een lid van het Huis van Afgevaardigden, Louie Gohmert, wees op een Spaans softwarebedrijf, Scytl, dat een server in Frankfurt zou hebben die door het Amerikaanse leger in beslag zou zijn genomen omdat er bewijs van verkiezingsfraude op zou staan. Niets daarvan klopt, en Gohmert gaf toe dat hij de informatie had ‘van een tweet in het Duits’. Als het gaat om betrouwbare informatie te verkrijgen over wat fake is en wat waar is, is heel moeilijk. De positie van Trump is daarbij twijfelachtig want hij zou in de bijna vier jaar dat hij in het Witte Huis zetelt al 30.000 leugens hebben verspreid. Dat zijn er >20 per dag, maar dat voorkomt dat 35% van de Amerikanen die hebben gestemd zijn uitspraken vertrouwen. Dat zegt veel! De vraag is hoever Trump nog gaat om zijn politieke positie te behouden.

Voor het sluiten van dit blog kwam het bericht dat President Trump opnieuw een rechtszaak, de 30ste, verloren heeft over de uitslag van de verkiezingen. In Pennsylvania, waar Biden won, was sprake van stemfraude, hadden Trump’s advocaten betoogd. De rechter zegt dat voor die bewering alleen “speculatieve beschuldigingen” zijn geleverd en geen bewijs. Trump’s advocaten willen nu in hoger beroep. In Georgia heeft Trump gevraagd om een officiële hertelling. Deze week zijn de circa 5 miljoen stemmen daar al herteld en dat leverde 2500 stembiljetten op waarvan 1600 voor Trump en 900 voor Biden.. Maar Biden staat nog steeds 13.500 stemmen voor. (bron: NOS) Iedereen’ denkt dat Trump aan een kansloze operatie werkt. Maar we moeten deze man niet onderschatten als het gaat om de afgang van een president die na 4 jaar niet wordt verkozen. Hij is slim en sluw, schrikt er niet voor terug om partijgenoten onder zware politieke druk te zetten, ze om te kopen dan wel personen of deelstaten financiële voordelen voor te spiegelen, als zij hem helpen uiteindelijk toch te winnen. Ook acht ik hem in staat met gemanipuleerde stemmachines, waarbij Biden stemmen worden geteld als Trumpstemmen, de verkiezingsuitslag te laten herzien. Vreemd is dat hij bij alle rechtbanken waar hij om hertelling heeft gevraagd, op basis van stemfraude (wat zijn advocaten nergens, op één uitspraak na, die voor de uitslag niet relevant is, waar konden maken. Op zich staat Trump nog steeds met lege handen en toch gaat hij door. Kennelijk denkt hij met andere middelen zijn nederlaag nog te kunnen ombuigen. Waarom gaat hij in Pennsylvania in hoger beroep als hij geen nieuwe harde feiten van stemfraude kan aanbieden. En waarom nog een keer een hertelling in Georgia? Wat heeft zijn campagneteam nog voor listen bedacht? Omkopen van politieke autoriteiten in de swingstaten? Het wordt een heel onsmakelijk dossier.

Tom Kieft schrijft in Trouw daarover Trump is vooral uit op chaos. De President spint garen bij twijfel. President Trump doet nóg een dubieuze poging om het presidentschap te claimen. Kansrijk is die niet, maar schadelijk voor Joe Bidens presidentschap des te meer. De pogingen van Donald Trump om aan de stoelpoten van Joe Bidens presidentschap te zagen, houden niet op bij de rechtbank, zoveel is duidelijk. Het zorgt het voor onrust bij de Democraten. President-elect Joe Biden heeft zich lang op de vlakte gehouden over Trump’s verzet tegen de verkiezingsuitslag, dat zijn inwerkperiode als president behoorlijk in de weg staat. Bij een bijeenkomst in Wilmington, Delaware, viel Biden de president deze week wel hard af. Hij noemde hem ‘de onverantwoordelijkste president in de Amerikaanse geschiedenis’. “Hij draagt een verschrikkelijke boodschap uit over wie wij zijn als land.” Die boodschap – waarin Trump zich nog altijd gesteund ziet door de belangrijkste Republikeinen – heeft meetbare invloed op het vertrouwen in de VS in de verkiezingen. Het wantrouwen van Trump, zijn Republikeinse medestanders en zijn achterban jegens de uitslag is er hoewel alle instanties, rechters en cijfers Trump’s beweringen tegenspreken. Feit is bovendien dat Biden volgens alle grote media landelijk 6 miljoen stemmen meer heeft gekregen dan Trump. Ook buiten de rechtbank heeft Trump noch zijn persoonlijke advocaat Rudy Giuliani bewijzen kunnen leveren. Hoe cynisch ook, de realiteit is dat Trump hoe dan ook garen spint bij de chaos die hij creëert, of hij nu daadwerkelijk gelooft dat hij volgend jaar nog president kan blijven of niet. Hoe meer Trump’s achterban Biden wantrouwt, hoe lastiger die het zal krijgen als president. Daarvan zou Trump kunnen profiteren als hij zich inderdaad, zoals wordt gesuggereerd, in 2024 opnieuw verkiesbaar wil stellen. De politieke positie van Trump wordt, als hij het Witte Huis toch vrijwillig verlaat, onzeker. Ik verwacht zeker niet dat hij zich afzijdig zal opstellen en zich zal gaan gedragen als een oud-President in ruste. Ik verwacht juist het tegendeel. Dat hij chaos gaat veroorzaken met zijn 70 miljoen stemmers en 87 miljoen volgers op sociale media achter zich. Hij zal het beleid van Biden, voor zover hij daartoe in staat wordt gesteld door een meerderheid van Republikeinse politici, in de wielen rijden zeg maar saboteren. Hij is daar al mee begonnen door zijn mededeling dat de VS haalt nog voor het einde van Trump’s presidentschap een groot aantal troepen weg uit Afghanistan. Daar wordt het aantal militairen teruggebracht van 4500 naar 2500. Ook vanuit Irak worden militairen teruggehaald naar Amerika. De NAVO bondgenoten en Republikeinse leiders vrezen dat de stap de Afghaanse regering verder verzwakt en de Taliban en andere terreurgroepen in de kaart speelt. Nationaal veiligheidsadviseur O’Brien zegt dat het altijd al een belofte was van president Trump. De NAVO heeft 12.000 militairen uit 30 landen in Afghanistan. De VS vormt de ruggengraat van de troepenmacht.

President Trump heeft het hoofd van de afdeling die verantwoordelijk is voor toezicht op veilige verkiezingen ontslagen. Chris Krebs gaf volgens Trump een “hoogst onzorgvuldige” verklaring over de recente presidentsverkiezingen. Krebs heeft de afgelopen dagen meerdere keren tegengesproken dat er sprake was van verkiezingsfraude. Trump zegt juist dat er wel massaal is gefraudeerd en dat hij daardoor heeft verloren. Het agentschap waar Krebs voor werkte werd in 2018 opgericht, na ophef rond de Russische inmenging bij de vorige verkiezingen en spreekt van de veiligste verkiezingen ooit. (bron: NOS)

Tijdens de vorig weekend in Washington DC ‘Rally for Trump 2020 Stop the steal’ werden opmerkelijke stellingen geponeerd, zoals ‘God wil Trump op deze plek. Hij is tegen abortus en wil vrede op aarde brengen.’ en ‘Dit is een poging van het globalisme om de wereld over te nemen.’ Demonstranten, uit de achterban van Trump, waren stellig in hun uitspraken ‘er moet een tweede revolutie komen’, ‘Trump’s beleid heeft Amerika veel goeds gebracht’, ‘Trump heeft veel haat losgemaakt, maar het is voorbij’, ‘de kiesmannen zijn verplicht te kiezen op basis van de wil van het volk’, ‘het grootste kiezersbedrog uit de geschiedenis’, ‘wij zijn hier om de overwinning van Trump te vieren’, ‘de pers, “Fake News Media”, is de vijand van het volk’, ‘stop de diefstal’. Trump twitterde dat er honderdduizenden demonstranten op de been waren, zijn campagneteam sprak over een miljoen, maar de politie maakte bekend dat er maximaal plaats was in Washington DC voor 13.000 demonstranten op Freedom Plaza. Het vermoeden rijst dat Trump moet accepteren dat hij de verliezer is, alleen is het de vraag of zijn achterban dat accepteert. Zij geloven hem dat er 2,7 miljoen stemmen zijn gestolen en dat hun president de winnaar is. De New York Times schrijft dat hij aan naasten al heeft laten doorschemeren dat hij zich, als 78-jarige, in 2024 opnieuw beschikbaar gaat stellen als kandidaat. Als Republikein of namens een onafhankelijke partij. Dan zal hij vanaf nu het beleid van Biden gaan saboteren om dat totaal te laten mislukken.

Financieel/economische berichten

In de Verenigde Staten is onenigheid ontstaan over de aanpak van de coronacrisis tussen twee van de belangrijkste economische beleidsmakers. Minister van Financiën Steven Mnuchin is het niet eens met centralebankpresident Jerome Powell over de besteding van een deel van de noodhulp. De controverse gaat over het behoud van een aantal steunpakketten om de economie te ondersteunen. In maart dit jaar keurde het Amerikaanse Congres een steunpakket ter waarde van $2.200 mrd goed. Daarvan was circa $500 mrd bedoeld voor een reeks noodleuningen en door de Fed gegarandeerde kredieten. Uiteindelijk werd slechts een klein deel van dat geld, zo’n $25 mrd, daarvoor gebruikt. Mnuchin stelde in een brief aan FED-baas Powell dat $455 mrd van de eerder toegezegde coronasteun, via de CARES-act, een andere bestemming moet krijgen. Dit omdat nauwelijks van dit vangnet gebruik gemaakt wordt. Het Congres zou over een nieuwe bestemming voor het geld moeten beslissen. Volgens Powell is het juist zaak dat de noodpakketten blijven zoals ze zijn om de economie in de VS door de crisis te helpen. Hij vindt dat de volledige reeks noodvoorzieningen die tijdens de coronacrisis zijn opgezet, in stand moeten blijven. Ook omdat de situatie nog altijd gespannen is en de economie kwetsbaar. Dan is het goed om nog miljarden achter de hand te hebben. (bron: DFT)

De Nederlandse huizenmarkt is nog lang niet afgekoeld. In oktober waren koopwoningen 9% duurder dan een jaar eerder, de sterkste stijging in 2 jaar tijd, aldus het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). Op de woningmarkt is nu al een hele tijd sprake van grote krapte. Het aanbod aan te koop staande huizen is flink geslonken, terwijl er nog wel veel mensen willen verhuizen. Daardoor bieden kopers flink tegen elkaar op en hebben starters grote moeite om nog een huis te bemachtigen. De laatste keer dat het CBS een sterkere prijsstijging constateerde was in november 2018. Het Kadaster registreerde vorige maand in totaal 22.146 woningtransacties. Dat is bijna 18% meer dan een jaar eerder. In de eerste tien maanden van dit jaar zijn 190.854 huizen gewisseld van eigenaar, wat neerkomt op een toename van 7% vergeleken met dezelfde periode vorig jaar. (bron: DFT) De alsmaar stijgende woningomzetten kunnen ook het gevolg zijn van verlies van vertrouwen in ons geld en de daarmee samenvallende rentedaling op spaargeld naar 0%, maar ook met de extreem lage hypotheekrentes als gevolg van negatieve renten voor 5, 10 en 30 jarig-papier op de kapitaalmarkten.

Van een coronadip, zoals veel economen eerder hadden verwacht, lijkt absoluut geen sprake. Makelaarsorganisatie NVM voorspelde daarom onlangs al dat de huizenprijzen komende tijd waarschijnlijk flink blijven oplopen. Dat komt deels door de „historische lage” hypotheekrentes en de grote verhuisvraag in de markt. Makelaars merkten bijvoorbeeld dat steeds meer mensen weg willen uit de steden en zoeken naar een woning in meer landelijke gebieden. NVM-voorzitter Onno Hoes betoogde afgelopen weekend ook dat het kabinet te weinig doet aan de acute woningnood in Nederland. „Er worden wel huizen gebouwd, maar veel en veel te weinig. En als ze al worden gebouwd, is het de vraag of het de goede huizen op de juiste plek zijn”, aldus de makelaarsvoorman. De NVM hamert er al langer op dat er snel meer huizen bij moeten komen. Mogelijk speelt ook mee dat vastgoedbeleggers in de laatste maanden van dit jaar nog snel willen toeslaan op de woningmarkt, voordat de overdrachtsbelasting voor hen per 1 januari omhooggaat van 2% naar 8%. Een rondgang langs vastgoedpartijen door Het Financieele Dagblad wees uit dat er komende weken nog voor zeker €1 mrd aan woningtransacties aankomt. Vorig jaar werd er in totaal voor ongeveer €8 mrd aan woningvastgoed verhandeld. (bron: DFT) De bewegingen die momenteel op de vastgoedmarkten plaatsvinden hebben geen enkele binding met de corona-dip in de Nederlandse economie. Die komt er nog aan en zal komend voorjaar in alle hevigheid losbarsten zodra de overheid selectiever wordt in het toekennen van steun aan het bedrijfsleven en de culturele sector. En dat moet ook, want de buffers en financiële mogelijkheden zijn niet oneindig groot. Ook moeten de bedrijven die momenteel in leven worden gehouden door de overheid (=belastingbetalers) hun kredieten en de betaling van vooruitgeschoven betalingen van bank- huur- en fiscale lasten moeten betalen. En dan een ontslaggolf van 100.000 werknemers in zwakke financieel/economische sectoren.

Het herstel in de Nederlandse landbouwsector zal waarschijnlijk langer op zich laten wachten door de tweede corona-golf, naar verwachting tot de tweede helft van volgend jaar. Dat schrijft ABN Amro in een rapport over de agrarische sector. De bank zegt dat de corona-crisis heeft geleid tot flink lagere prijzen voor zuivel en vooral fritesaardappelen omdat door de lockdown in het voorjaar veel minder werd verkocht aan bijvoorbeeld restaurants, fastfoodketens en hotels in Nederland en het buitenland. Dat is nu weer het geval door het oplaaiende corona-virus. ABN Amro houdt er rekening mee dat begin volgend jaar opnieuw een opleving van het virus zal komen. Verder heeft de varkenshouderij te maken met de uitbraak van de Afrikaanse varkenspest in Duitsland, wat zorgt voor prijsdruk. China sloot namelijk de grenzen voor vlees uit Duitse slachterijen. Ook stopte het Aziatische land tijdelijk met de invoer van vlees van Nederlandse vleesverwerkers waar corona was uitgebroken. Daar komt nog de maatschappelijke druk van de stikstofproblematiek en geuroverlast voor de varkenshouderij bovenop. Daarnaast kampt volgens ABN Amro de pluimveehouderij met de uitbraak van vogelgriep en de impact van corona, met dus minder vraag naar pluimveevlees vanuit de horeca, en heeft de akkerbouw te maken met warmer en droger weer, wat slecht is voor de oogst. Tevens wijst de bank op de moeilijke gang van zaken in de sierteelt eerder dit jaar, bijvoorbeeld omdat veel minder bloemen werden verkocht aan de huwelijks- en evenementenbranche. De sierteeltsector zal naar verwachting volgend jaar slechts gedeeltelijk herstellen. Tenslotte zegt ABN Amro dat de brexit-ontwikkelingen van belang zijn voor de Nederlandse glasgroenteteelt, omdat ongeveer een vijfde van de export naar het Verenigd Koninkrijk gaat. “De corona-crisis is niet de enige zorg op het boerenerf”, concludeert ABN Amro. “De crisis zet een extra rem op een sector die ook worstelt met andere uitdagingen.” (bron: DFT) Ik heb hier maar één vraag over: waarop baseert ABN Amro haar verwachting dat de problemen in de landbouwsector in de twee helft van 2021 wel voorbij zullen zijn en niet pas in de loop van 2022, wat ik eerder verwacht.

De financiële positie van ambtenarenpensioenfonds ABP is in oktober verder verslechterd. De dekkingsgraad van ABP, de graadmeter die aangeeft hoe het fonds ervoor staat, zakte van 88,2% naar 87%. Dit betekent dat het fonds voor elke euro aan pensioenverplichtingen nog maar 87 cent in kas had. Daarmee wordt niet voldaan aan de tijdelijk versoepelde minimumgrens van de overheid. Die staat op 90%. Een gemiddeld ABP-pensioen van €700 netto zou ongeveer €15 netto per maand omlaag gaan. (bron: DFT) Dit betekent dus als de verkiezingen voorbij zijn en de nieuwe minister van Sociale Zaken die 90% regeling niet doorzet dat de pensioenen met 10% gaan dalen.

Corana gerelateerde berichten

Tot zondagmorgen 10.00 uur zijn bij het RIVM 5407 nieuwe corona-besmettingen gemeld. Zaterdagmorgen waren dat er 6093. In totaal liggen nu 1933 covidpatiënten in het ziekenhuis, van wie 540 op de IC. De snelle daling die sinds de piek eind oktober werd ingezet, is daarmee tot stilstand gekomen. Op zondag worden altijd minder besmettingen gemeld dan op doordeweekse dagen, zodat de afname van vandaag nog geen signaal hoeft te zijn van een verdere daling. Op basis van deze ontwikkeling wordt het, zegt de premier, moeilijker om de verplichtingen te verlichten.

Steeds meer Nederlanders twijfelen of ze zich straks willen laten vaccineren met het coronavaccin. In juni wilde nog bijna 75% dat, nu is dat gedaald naar 60%. De race om het corona-vaccin kwam deze week goed op stoom. “We zijn pas echt beschermd als we een vaccin hebben en dat moment komt steeds dichterbij”, zei minister van volksgezondheid Hugo de Jonge deze week op TV. Maar hoe zit het met de bereidheid van Nederlanders om zich straks te laten inenten? I&O Research legde deze vraag aan 1140 Nederlanders voor op verzoek van de NOS. In juni antwoordde nog 43% volmondig ja op de vraag of ze zich straks laten vaccineren. In september was dit 34%, en in november 29%. Veel mensen zijn bang of staan wantrouwig tegenover het nieuwe vaccin. Maar liefst 2/3 van de ondervraagden die zich niet willen laten inenten, wantrouwt de snelheid waarmee het vaccin beschikbaar lijkt te komen. Bijna de helft zegt bang te zijn voor bijwerkingen. Leeftijd speelt daarin een rol. Jongeren zijn sceptischer geworden over het vaccin dan ouderen. Daarbij speelt mee dat ze denken niet in de risicogroep te vallen. Dat het corona-vaccin wellicht getest wordt op dieren, stuit vaker op principiële bezwaren bij 18- tot 34-jarigen dan bij de oudere generatie. Weinig verrassend is dat 65-plussers het meest geneigd zijn zich te laten vaccineren. Ook blijkt politieke voorkeur een rol te spelen. Het animo is het kleinst onder kiezers van Forum voor Democratie, de SGP en Partij voor de Dieren. Van de SGP-kiezers wil de helft zich waarschijnlijk of zeker niet laten inenten. (bron: Trouw/NOS) De overheid gaat, zodra de eerste bestelde vaccins zijn gearriveerd, een marketing-campagne starten om mensen, die nog twijfelen, over de streep te trekken om een dekkingspercentage van 70% te halen. Dat is noodzakelijk om voldoende dekking te krijgen. Dat er momenteel enige terughoudendheid is en twijfels zijn lijkt verklaarbaar. De snelheid waarmee farmaceutische bedrijven in staat zijn een vaccin tegen corona, een intelligent virus, op de markt te zetten geven twijfels over de betrouwbaarheid. Wellicht spelen daarbij commerciële belangen een rol? En zijn de geselecteerde proefpersonen wel representatief voor de risicogroepen? Hoe groot zijn de bijwerkingen voor ouderen, want daar gaat het voornamelijk om. In die leeftijdsgroep vallen nog steeds de doden en mensen met een blijvend letsel. Ik zal zolang ik nog gezond ben niet vooraan in de rij staan, eerst maar eens een tijdje aankijken.

Landen die de grootste kans hebben getroffen te worden door natuurrampen zijn daar onvoldoende op voorbereid. In het World Disaster Report van het Rode Kruis staat dat miljoenen kwetsbare mensen daardoor niet goed tegen de gevolgen van klimaatverandering zijn beschermd. Het Rode Kruis stelt dat 4 op de 5 (dus 80%) natuurrampen te maken hebben met het klimaat. Het aantal rampen dat verband houdt met het weer of klimaat is sinds de jaren 90 toegenomen met 35%. Dit jaar zijn er al 130 van deze rampen geweest, dat zal toenemen, is de vrees.

Overwegingen

In het NRC staat op https://www.nrc.nl/nieuws/2020/11/15/bidens-verkiezing-biedt-nederland-kans-op-prominentere-rol-in-eu-a4020105 een artikel over de vacature van de informele belangenbehartiger van de VS binnen de Europese Unie, genoemd de geprivilegieerde gesprekspartner. In feite dus een hooggeplaatste lobbyïst. De Amerikanen noemen daarvoor de naam van Mark Rutte. Hij zou voor de Biden-Administration de Amerikaanse belangen in Europa zo optimaal mogelijk kunnen behartigen, is hun verwachting. Hij is een liberaal, een lakei van het neoliberalisme, dat is onze ideale man voor de VS. Stapt Rutte niet in, dan zou ook Duitsland of Frankrijk die functie op zich kunnen nemen en in de wachtkamer zit ook nog Ierland, die willen heel graag. Maar Ierland slaat nog geen deuk in een pakje boter. De inzet van de Amerikanen is het afbouwen van de bescherming in Europa, tegen Russische aanvallen, en als wij dat zelf moeten gaan betalen gaat ons dat €300 mrd aan investeringen kosten. Verder zijn er ook tegengestelde geo-nationale belangen in Zuid-Oost Azië, belangrijk voor de VS en de EU. Laat Rutte zich voor dit karretje spannen en hoe reageert Brussel, Berlijn en Parijs daarop? Wij gaan Europa toch niet inbrengen in de Amerikaanse federale staat? Het grootste vrijhandelsblok ligt nu in Azië, schrijft Hans Nauta in Trouw. Vier jaar Trump en het coronavirus hebben de internationale handel onder druk gezet. Nu is er opnieuw een groot handelsverdrag gesloten. 15 landen op het oostelijk halfrond hebben het grootste vrijhandelsblok in de wereld gecreëerd: China, Japan, Zuid-Korea, Australië, Myramar, Thailand, Cambodja, Singapore, Laos, Vietnam, Brunei, Filipijnen, Maleisië, Indonesië en Nieuw-Zeeland doen mee aan een nieuw verdrag dat zo’n 30% van de wereldeconomie omvat. Het gaat bovendien om bijna 30% van de wereldbevolking, vijf keer meer dan de Europese Unie. Tezamen hebben de deelnemende landen 2,2 miljard consumenten binnen hun grenzen, samen zijn hun economieën goed voor $26.000 mrd. Die cijfers hadden nog hoger kunnen uitvallen: India was een van de initiatiefnemers, maar stapte vorig jaar uit de onderhandelingen – uit angst dat China de Indiase markt overneemt. Bij de ondertekening van het Regional Comprehensive Economic Partnership (RCEP) spraken de deelnemers de wens uit dat India zich bedenkt. Ik denk dat ze wel moeten want het alternatief is de VS en dat is momenteel een onzekere stap. Het verdrag knoopt oudere handelsafspraken aaneen en dat maakte de onderhandelingen complex en tijdrovend: ze hebben acht jaar geduurd. Tussen de RCEP-landen bestond al een web van 27 vrijhandelsverdragen en 44 overeenkomsten tussen landen onderling. Die handel wordt nu eenvoudiger. Dankzij minder barrières en invoerheffingen groeit de export van alle deelnemers over vijf jaar met 10%, zo voorspelt Unctad, de handelsorganisatie van de Verenigde Naties in een analyse. Dat dit verdrag tot stand komt in een tijd van economische en politieke onzekerheid, vergroot het belang van RCEP, zegt Unctad. “De overeenkomst kan bijdragen aan economisch herstel na de Covid-crisis en zo de regionale handel en investeringen vergroten.” Bedrijven met internationale productieketens in Azië zullen er baat bij hebben. Het Koreaanse Samsung bijvoorbeeld, dat 80% van z’n elektronica-onderdelen uit RCEP-landen haalt. Of het Amerikaanse Apple, dat 640 toeleverende fabrieken heeft in RCEP-landen, vooral China, Japan en Zuid-Korea. Autofabrikanten Volkswagen en Ford hebben ruim een kwart van hun productielocaties in RCEP-landen staan. Het wordt goedkoper om onderdelen op de juiste plek te krijgen. De RCEP-regio is met 50% van de mondiale maakindustrie nog altijd de fabriek van de wereld, zegt Unctad. Nu China als productieland wat duurder is geworden, trekken Cambodja, Laos, Myanmar en Vietnam de eenvoudiger technologie naar zich toe. RCEP helpt ze hun positie te versterken, verwacht de VN-organisatie. De wereldhandel staat onder druk. Door Covid-19 is het besef gegroeid dat internationale productieketens voor afhankelijkheid en tekorten kunnen zorgen; denk maar aan het mondkapjestekort. ‘Reshoring’, het terughalen van de productie naar eigen land, is daarom een trend. Verder heeft de Amerikaanse president Donald Trump de vrijhandel ontregeld. Hij negeerde de Wereldhandelsorganisatie en kwam met invoerheffingen en sancties ter bescherming van de eigen economie. Dat protectionisme nodigde andere landen uit tot vergelijkbare maatregelen. Vrijhandel is niet meer zo vanzelfsprekend. Ondanks die tegenwind zijn er de afgelopen jaren meerdere handelsverdragen bijgekomen. Zo trad vorig jaar het Afrikaanse vrijhandelsverdrag in werking – het grootste handelsblok naar het aantal deelnemers, 54 landen. En het Trans-Pacific Partnership, dat Trump in zijn eerste werkweek als president annuleerde, werd in 2018 nieuw leven ingeblazen door Japan. TPP-11 wordt het nu genoemd, vanwege de elf overgebleven deelnemers rondom de Stille Oceaan, van Canada tot Peru. Voor China zal de economische groei als gevolg van RCEP beperkt zijn. Wel is de overeenkomst een strategisch succes voor het land, dat z’n economische machtspositie in de regio verder versterkt. De Chinese premier Li Keqiang kon zijn land opnieuw uitroepen tot voorvechter van de vrijhandel en de internationale samenwerking. Australische politici zien dat net anders en reageerden wat argwanend. Hun land ligt al even in de clinch met China, vanwege China’s militaire oefeningen op zee en het handelsgeruzie over gerst, wijn en kreeft uit Australië. “Ik spoor alle RCEP-partijen aan”, zei de Australische handelsminister Simon Birmingham, “om niet alleen naar de letter, maar ook in de geest van de afspraken te handelen.” Voor de EU is het een signaal dat geo-politieke ontwikkelingen vragen om duidelijke stellingnames. Maar ons pragmatisch handelen nodigt daar niet tot uit. Wij zijn veel meer van hier en daar de aantrekkelijkste krenten uit de pap te pikken. De Amerikanen zullen alles in het werk zetten om de banden met Europa te versterken, met zelfs middels een trans-Atlantische alliantie om daarmee het westerse liberale denken te beschermen. De vraag is of wij dat wel echt willen of niet, beperken, door het ontbreken van een eensgezind Europees beleid met visie, tot het Avondland. Of onze politieke leiders nu al in staat zijn kleur te bekennen en grote stappen voorwaarts te zetten, betwijfel ik. Wat ik zie is de processie van Echternach, in het Groot-Hertogdom Luxemburg.

Deze week stevende de EU even af op een nieuwe crisis toen Hongarije en Polen weigerden de Europese meerjarenbegroting van €1.074 mrd en het corona-herstelfonds van €750 mrd goed te keuren. Er was op gerekend dat de premiers van beide landen een vinnig onthaal van hun EU-collega’s zouden krijgen, toen de regeringsleiders elkaar donderdag per video top-overleg hadden. Betrokken EU-ambtenaren vinden dat de Hongaarse premier Orbán en zijn Poolse collega Morawiecki zich tot ‘de paria’s van de EU’ maken met deze opstelling. De Duitse bondskanselier Merkel en EU-president president Michel proberen achter de schermen de twee dwarsliggers op andere gedachten te brengen. Afgesproken is dat de Europese Commissie naar oplossingen gaat zoeken.

Over ‘belastingontduiking’ door spijtoptanten, die hun buitenlandse kapitaal alsnog meldden bij de Belastingdienst, houden dat vermogen vaak in Nederland. Daardoor blijft het belastbaar, schrijft Dirk Waterval in Trouw. Ook op de lange termijn plukt de Nederlandse staat nog vruchten van de zogeheten ‘inkeerregeling’ van de Belastingdienst, waarbij belastingontduikers zich tegen een lage boete kenbaar konden maken aan de fiscus. Tussen 2002 en 2018 gaven Nederlanders opgeteld €12 mrd aan die ze aanvankelijk in het buitenland hadden verstopt, blijkt uit een nieuw onderzoek van het Centraal Planbureau (CPB). Dat leverde de staatskas zo’n €2,1 mrd aan ontdoken belasting op. Dat vermogen blijft vervolgens ook grotendeels in Nederland”, zegt CPB-onderzoeker Arjan Lejour. Het verdwijnt dus niet opnieuw onder de radar. En mensen gebruiken het ook niet om te investeren, bijvoorbeeld in een nieuw eigen huis, zodat het vermogen minder belastbaar zou zijn. Daardoor is de €2,1 mrd aan belasting geen eenmalige winst en kan de fiscus er jaarlijks de spaartaks op blijven loslaten. Lejour had samen met drie collega’s toegang tot geanonimiseerde gegevens van alle 27.000 ‘inkeerders’ tussen 2002 en 2018. Daarnaast bekeken ze Nederlandse informatieverzoeken aan Zwitserse banken die Nederlandse klanten bedienen. Dat hun onderzoek tot 2018 loopt, heeft een simpele reden: toen stopte het kabinet met de inkeerregeling. Toenmalig staatssecretaris Eric Wiebes schreef destijds aan de Kamer dat allerlei nieuwe uitwisselingen van belastinggegevens tussen landen ertoe leiden dat de fiscus zelf al sterker staat in zijn jacht op ontduikers. Daarnaast waren er het afgelopen decennium ook nog veel grote belastinglekken, zoals de Panama Papers en de Paradise Papers. Die bevatten een schat aan informatie over zowel ontduikingsstructuren als de namen en rugnummers van de schuldigen. “De kans dat belastingplichtigen met verzwegen vermogen tegen de lamp lopen, wordt hierdoor almaar groter”, schreef Wiebes in 2017. Hoeveel verborgen spaargeld nu nog in het buitenland geparkeerd staat, is erg onduidelijk – het is niet voor niets verborgen. Eerdere onderzoeken kwamen tot 50 tot 60 mrd aan ontdoken vermogen voor Nederland, zegt Lejour. “Er zouden dus nog weleens enkele tientallen miljarden terug te halen kunnen zijn.”
Onderstaand artikel heeft klimaat- en milieu aspecten, financieel/economische en sociaal maatschappelijke. Vandaar dat ik dit artikel heb geplaatst over ‘een overweging’ omdat het onze visie weergeeft over de functie van de luchtvaart in de samenleving van onze jongeren en volgende generaties en de keuzes die daarvoor gemaakt moeten worden. Greenpeace wil juridisch afdwingen dat de overheid klimaateisen stelt aan de staatssteun voor KLM, schrijft Hanne Obbink in Trouw. Over twee weken volgt de uitspraak. Moet de staat strengere voorwaarden op het gebied van klimaat stellen voor steun aan KLM? Ja, vindt milieu-organisatie Greenpeace, en om dat af te dwingen stapte ze naar de rechter. Daar trof ze de staatsadvocaten die, niet verrassend, het tegendeel betoogden: de staat is daartoe niet verplicht. De kortgedingrechter in Den Haag neemt drie weken de tijd voor zijn vonnis. Een paar voorwaarden op duurzaamheidsgebied stelde het kabinet wel toen het €3,4 mrd aan leningen en garanties voor KLM in het vooruitzicht stelde. De luchtvaartmaatschappij moet onder meer de CO2-uitstoot in 2030 terugbrengen tot het niveau van 2005 en in datzelfde jaar moet ze minstens 14% duurzame brandstof bijmengen. Veel te weinig, vindt Greenpeace, en dat is in strijd met het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens en de zorgplicht van de overheid. Voor dat laatste verwees Greenpeace naar de Urgenda-zaak. Daarin oordeelde de Hoge Raad dat de overheid niet voldeed aan haar zorgplicht door te weinig te doen tegen klimaatverandering. De noodzaak van steviger klimaateisen onderbouwde Greenpeace ook met een recent rapport van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL). De CO2-uitstoot van het vliegverkeer zal tot 2050 alleen maar stijgen, berekent het PBL. Vliegtuigen worden weliswaar 1,5% per jaar zuiniger, en 10% tot 20% van hun brandstof zal duurzaam zijn. Maar door de verwachte groei van het vliegverkeer zal de CO2-uitstoot van vluchten vanuit Nederland tegen die tijd desondanks 12,2 tot 15 megaton zijn, tegen 12 megaton nu. Dat ligt ver af van de halvering van de uitstoot, waarop minister Van Nieuwenhuizen van infrastructuur mikt in de Luchtvaartnota van mei dit jaar. Het steunpakket voor KLM is een uitgelezen kans om daar iets aan te doen, betoogt Greenpeace. “Een kans is iets anders dan een rechtsplicht”, brachten de advocaten van de staat daartegen in. Het gaat in het steunpakket niet om het klimaat, vervolgden zij, maar om het overeind houden van KLM. In crisistijd heeft de overheid veel beleidsvrijheid en rechters moeten daarom alleen ingrijpen als volstrekt duidelijk is dat de staat over de schreef gaat. Daar is bij de KLM-steun geen sprake van. Het steunpakket is de uitkomst van een ingewikkelde deal, waarbij ook banken betrokken zijn. Die deal kan niet zomaar opengebroken worden, stelden de landsadvocaten, met het risico dat banken afhaken en KLM alsnog failliet gaat. Extra eisen zetten KLM bovendien op achterstand ten opzichte van concurrenten en kunnen daardoor ‘ingrijpende en onomkeerbare gevolgen’ hebben. Een faillissement van KLM is niet de bedoeling, reageerde Greenpeace, maar klimaatverandering is een net zo urgent probleem en daarom zijn maatregelen nodig, “hoe sneller hoe beter”. Kan de luchtvaart schoner worden dankzij biobrandstof? De luchtvaartsector zelf ziet knelpunten. Grondstoffen voor biobrandstof – afval, afgewerkte bakolie – zijn er genoeg, bleek uit een rapport van Clean Skies for Tomorrow, een coalitie van onder meer KLM, Schiphol, Boeing en Airbus. Maar de productiecapaciteit voor zulke brandstof is slechts goed voor 1% van de wereldwijde vraag naar vliegtuigbrandstof. Biobrandstoffen zetten sowieso veel minder zoden aan de dijk dan synthetische brandstoffen, zei Paul Peeters, lector duurzaam transport in Breda, onlangs tijdens een digitale bijeenkomst van actiegroepen en deskundigen. “Maar die laatste zijn aanzienlijk duurder, dan moet de ticketprijs misschien wel verdubbelen.” En elektrisch vliegen? “Wishful thinking”, oordeelde Joris Melkert, luchtvaartdeskundige aan de TU Delft. Enkele kanttekeningen. Het steunpakket van de overheid en de banken is niet alleen een sociaal/financieel product maar wordt toegekend in een periode waarin verduurzaming en het klimaat (natuur, milieu en biodiversiteit) mede een hoofdrol spelen. Het is maar zeer de vraag of rechters zich afzijdig moeten houden in crisistijden omdat de regering dan een grotere beleidsvrijheid zouden hebben. Regeren is vooruitzien en niet achteromkijken. De deal, die tot stand zou zijn gekomen met de banken, zou ingewikkeld zijn geweest. Dat betwijfel ik. Ook zij hebben er belang bij dat KLM blijft vliegen en ze hebben wel geregeld dat de overheid voor 90% garant staat voor de versterkte kredieten. Banken staan in de rij als ze bedrijven krediet kunnen verlenen met 90% staatsgarantie. Alhoewel concurrentie in de vliegwereld een rol speelt, kan het niet zo zijn dat luchtvaartbedrijven binnen Europa elkaar beconcurreren met soepeler eisen ten aanzien van het terugbrengen van de CO2-uitstoot. Een ander aspect dat niet ter tafel is gebracht is de verwachting van deskundige analisten dat Air France/KLM nog meer steun nodig heeft dan de huidige steunprogramma’s. Die gaan ervan uit dat dat benodigde bedrag zal moeten stijgen naar 10 keer de huidige marktwaarde. Hoe groot is de waarde die de Nederlandse samenleving (=belastingbetalers) wil betalen om onze vaderlandse trots: de 100-jarige KLM, in leven te houden. Ik heb al eerder gesteld: Air France fuseert met Lufthansa.

Onderstaand een beschouwing over wat de VS en de wereld te verwachten hebben, ondanks alle inzet van Trump en zijn campagneteam om zijn dreigend vertrek uit het Witte Huis te voorkomen, van een chaotische machtsoverdracht op 20 januari 2021. Het lag al in de lijn der verwachtingen dat Donald Trump, nu hij er niet in is geslaagd, rechtbanken te overtuigen van zijn gelijk over verkiezingsfraude, met de poststemmen en de software waarmee stemmen werden geteld, dat hij zijn vertrek uit het Witte Huis niet kan afwenden. Maar zal hij zijn verlies ook accepteren en de weg vrij maken voor zijn opvolger Joe Biden. De verwachting is dat dat proces niet zonder slag of stoot zal verlopen. Gevreesd wordt dat Trump en de Republikeinen alles uit de kast zullen trekken om het regeren van de Biden-Administration zal saboteren en zijn, veelal, mislukte beleid te ‘vergrendelen’. Een halvering van de Amerikaanse troepenmacht in Afghanistan, nog meer sancties tegen Iran en een serie maatregelen die China in de gordijnen zal jagen. Joe Biden zal bij zijn aantreden op 20 januari overal ter wereld lastige afscheidscadeaus aantreffen van Donald Trump. Het terugtrekken van 2500 van de 5000 militairen in Afghanistan en 500 van de 3000 in Irak, per 15 januari, werd bekendgemaakt door waarnemend minister van defensie Christopher Miller. De militaire bevelhebbers zijn volgens mediaberichten ongelukkig met het besluit. Eerder deze maand werd minister van defensie Mark Esper al ontslagen, mede vanwege zijn bezwaar tegen de terugtrekking. Ook Republikeinen in het Congres vinden het te vroeg. Hun fractieleider Mitch McConnell waarschuwde voor een smadelijke aftocht, zoals in 1975 uit Vietnam. De VS sloten in februari een akkoord met de Taliban over volledige terugtrekking van Amerikaanse troepen per mei 2021. De radicaal-islamitische strijders zouden tot die tijd geen Navo-militairen meer moeten aanvallen en de banden verbreken met terroristische groeperingen als Al-Qaida. Op dat laatste punt wil de bevelhebber van de Amerikaanse strijdkrachten in Afghanistan en Irak, Frank McKenzie, ‘eerst nog daden zien’, zei hij vorige week. Met de terugtrekking zou Trump een verkiezingsbelofte vervullen: zijn achterban heeft niet veel op met Amerikaanse militaire bemoeienis in het buitenland. Daar staat tegenover dat hij onlangs nog zinspeelde op militaire actie tegen Iran. Inspecteurs van het Internationaal Atoomenergie-agentschap rapporteerden toen dat Iran bijna 2500 kilo verrijkt uranium bezit, genoeg om binnen enkele maanden twee atoombommen te maken. Het land had afstand gedaan van bijna al zijn verrijkte uranium in het kader van een in 2015 met Obama gesloten akkoord, maar Trump vond dat akkoord veel te slap en zegde het in 2018 op. Daarna nam de voorraad weer toe. Trump vroeg volgens The New York Times aan zijn militaire adviseurs naar mogelijkheden om de nucleaire installaties in het land uit te schakelen. Nadat hem was verteld hoe zo’n actie zou kunnen escaleren, zou hij er vanaf gezien hebben. De regering-Trump wil Iran wel extra financieel/economische sancties opleggen. Die zouden dan formeel niet gericht zijn tegen het kernprogramma, maar tegen andere activiteiten van Iran, met name in buurland Irak. Dat zou het juridisch moeilijker maken voor opvolger Biden om ze snel weer op te heffen als hij de VS weer wil laten meedoen met het kernakkoord. Ook China wordt voor Biden een lastige gesprekspartner, als Trump zoals verwacht de komende weken extra sancties afkondigt tegen Chinese bedrijven en functionarissen. Amerikaanse bedrijven zouden geen zaken meer mogen doen met verschillende bedrijven die gelieerd zijn aan het Chinese leger. Een aantal bestuurders van het land zou in de ban gedaan worden vanwege betrokkenheid bij het ontmantelen van de democratie in Hongkong en bij het onderdrukken van de Oeigoerse minderheid in de provincie Xinjiang. (bron: Trouw)

Voor iedereen een schone lei om een nieuwe schuldencrisis te voorkomen. Een groeiende groep economen vindt de berg aan schulden bij huishoudens en bedrijven nu echt bedreigend. Zij halen een Babylonisch wapen uit de kast: kwijtschelden, schrijft Dirk Waterval op https://krant.trouw.nl/titles/trouw/8321/publications/1105/articles/1250088/30/1 Kwijtschelden dan maar? Over de oplossing verschillen economen van mening, maar niet over het probleem: de grote berg schulden die huishoudens en bedrijven nu al jaren met zich meetorsen, is ronduit gevaarlijk tijdens een crisis als de huidige. Je hoort weleens zorgen over de staatsschuld, zeggen de rekenmeesters. Maar kijk eens naar die private schuld: de consumentenkredieten, hypotheken en bedrijfsleningen. Die is alleen maar verder gestegen sinds de vorige crisis – uit 2008 – en vooral ook in Nederland. Opgeteld staan huishoudens en bedrijven hier nu ruim vier keer zo diep in het rood als de overheid. Ondanks alle tientallen miljarden die de overheid dit jaar moest lenen om de noodsteun aan bedrijven te kunnen betalen. Een groeiende groep economen vraagt zich af of je de boel niet beter kunt kwijtschelden. Gewoon opnieuw beginnen. Waarom? Omdat het hele financiële systeem anders op vergelijkbare wijze kan instorten als in de nasleep van de vorige crisis. Niet eens per se omdat er weer allerlei ondoorzichtige, raar verpakte financiële producten worden verhandeld, zoals toen met hypotheken het geval was. Maar in de eerste plaats om wat er gebeurde nádat de woningmarkt klapte en de banken aan het wankelen waren gebracht. Die wilden toen het schamele kapitaal dat ze nog over hadden namelijk niet meer uitlenen. Daardoor trokken ze ook gezonde bedrijven mee de afgrond in. Dat dreigt nu weer te gebeuren, zegt de Groningse hoogleraar economie Dirk Bezemer. De Nederlandse private schuldenberg (alle schulden bij elkaar, maar dan zonder de staatsschuld) bedroeg hier vorig jaar zo’n €2.300 mrd, becijferde de Rabobank vorige zomer. Stukken meer dan in 2007, en in verhouding tot de grootte van de economie véél meer dan het Europees gemiddelde. “Het is een fragiele situatie”, zegt Bezemer. “Nu gaat het nog goed, we zitten nog niet in een nieuwe schuldencrisis. Maar dat kan makkelijk en onverwachts omslaan. Hoe hoger de schuld, hoe meer inkomen bedrijven en huishoudens moeten reserveren voor hun rente-aflossingen. Stel dat een heleboel bedrijven dat nog nét lukt, en dan, door corona, nét niet meer.” Banken die ineens veel minder inkomsten krijgen en opnieuw huiverig worden om krediet uit te geven, gezonde bedrijven die daardoor ten onder gaan – het zou een desastreuze herhaling van zetten worden. Vandaar dat ze dit probleem hoog opnemen in Brussel. Eurocommissaris Valdis Dombrovskis (verantwoordelijk voor economie) waarschuwde recentelijk nog voor een ‘waarschijnlijke stijging’ van leningen die bedrijven niet kunnen terugbetalen. In december presenteert de Europese Commissie een plan om te zorgen dat banken daar niet in verzuipen. Het is nog niet zeker hoe dat eruit komt te zien, maar het zal waarschijnlijk neerkomen op wat wetswijzigingen rondom de handel in schuldpapier. Er zijn ook economen die verder willen gaan: kwijtschelden die private schuld. Dat klinkt lekker, maar ook best onmogelijk, en in ieder geval ongemakkelijk. Ergens moet dat toch problemen opleveren, zou je denken. Toch maken vooraanstaande academici zich daar hard voor. Hoogleraar Bezemer bepleit kwijtschelding bijvoorbeeld in zijn onlangs verschenen boek ‘Een land van kleine buffers’. Maar ook in een artikel dat hij afgelopen zomer publiceerde met collega-hoogleraren Arjo Klamer en Irene van Staveren. “Mensen hebben recht op een schone lei”, schrijven ze onder het kopje ‘conclusies en aanbevelingen’. En dan een greep uit de buitenlandse experts. In Londen resideert econoom Steve Keen, bekend om zijn aanklacht tegen het neoliberalisme en zijn oplossing voor de schuldproblemen: het bijdrukken van gratis geld door centrale banken, die het aan burgers geven om hun leningen mee af te betalen. De Amerikaanse Michael Hudson, hoogleraar aan de Universiteit van Missouri, figureerde onlangs in het vakblad van de Federal Reserve Bank of Richmond, de op drie na grootste centrale bank van Amerika, met zijn rigoureuze ideeën over kwijtschelding. Grofweg maken al deze mensen hetzelfde punt: de private schuld stijgt in de westerse wereld harder dan het inkomen van de consumenten en de bedrijven die die schuldberg ooit moeten gaan aflossen. Dus gaat dat aflossen nooit lukken. Ontken dat gerust, schuif de consequenties voor je uit, maar daarmee los je volgens hen niets op. Het lijkt een zwaar gechargeerde samenvatting van het verhaal, maar dat valt mee. Nieuw is het kwijtschelden allerminst, stelt bijvoorbeeld Hudson in zijn boek ‘…and forgive them their debts’. Koning Hammurabi, die tot 1750 vòòr Christus over Babylonië regeerde, zag in een natuurramp of hongersnood aanleiding om schulden van burgers kwijt te schelden. Net als nu met corona legden natuurrampen toen ook al hele economieën plat. En, zo zegt Hudson in het vakblad van de centrale bank, dat deed Hammurabi niet omdat hij nou zo vergevingsgezind was. “Hij realiseerde zich gewoon dat je niet de hele economie in een recessie moet duwen door mensen te dwingen om te blijven afbetalen, alleen maar zodat crediteuren betaald zouden krijgen.” Met die crediteuren, zoals banken en vastgoedeigenaren, heeft de hoogleraar weinig medelijden. Die hebben de afgelopen tien jaar zo goed geboerd dat ze volgens hem wel een afschrijving op nog te incasseren schulden kunnen lijden. “De rest van de economie kan dat misschien niet.” Dit is natuurlijk precies het ongemakkelijke aan de discussie: kwijtschelden gaat altijd ten koste van een bepaalde groep die op de inkomsten van aflossing en rente rekent. “In dit hele debat mis ik steeds één component: wie betaalt de rekening?”, zei Elke König vorige week nog. Ze is voorzitter van de Single Resolution Board in Brussel, verantwoordelijk voor hervormingen binnen Europese banken. Soms krijgt ze het idee dat mensen dromen over een ‘magisch systeem’, waarin verliezen niet genomen hoeven te worden maar simpelweg zouden verdampen – “iets dat niet gaat gebeuren”. Bezemer weet ook wel dat het kwijtschelden van schulden altijd pijnlijk is voor investeerders en crediteuren. En dat banken door corona straks in problemen kunnen komen door wanbetalers. Maar de pijn hoeft niet per se door de oorspronkelijke uitleners genomen te worden, zegt Bezemer. Laat de overheid die last op zich nemen. Dat kan als volgt. “Eerst moet je onderkennen dat banken heel veel leningen in de boeken hebben staan die nooit afbetaald gaan worden”, zegt Bezemer. “Als de overheid dan een schuldenfonds (bad bank) opricht dat die leningen overkoopt van de banken, zijn die in elk geval van hun slechte leningen af.” De overheid is dan de nieuwe eigenaar van de schulden, en kan besluiten om de geplaagde bedrijven een adempauze te geven of zelfs een deel kwijt te schelden. In zijn boek uit augustus wijdt hij hier al een gedachte-experiment aan, en ondertussen fantaseren ze bij de Europese Centrale Bank (ECB) in Frankfurt ook openlijk over zo’n schuldenfonds. Bezemers idee lijkt namelijk heel erg op een zogeheten ‘bad bank’, waar de hoogste toezichthouder binnen de ECB, Andrea Enria, nu voor pleit. Zo’n ‘bank voor slechte leningen’ zou dan al het bedrijfskrediet van commerciële banken overnemen dat waarschijnlijk niet terugbetaald gaan worden. Want let wel, waarschuwt Enria: in een ‘extreem maar plausibel’ scenario kan dat onincasseerbare krediet door corona oplopen tot liefst €1.400 miljard.. Dankzij de ‘bad bank’, wier balans dan tjokvol staat met die krediettroep, zouden commerciële banken van dat juk verlost zijn. De plannen van Enria zijn nog hoogst onzeker. Volgens Bezemer gaat de klus waarschijnlijk naar een commerciële partij, één die ‘tot het naadje’ gaat om alle schulden in eerste instantie wel gewoon te incasseren. In het overheidsinstituut uit zijn boek zou dat niet het geval zijn. Dat kan besluiten dat het in het publieke belang is om kwijt te schelden, waarna de pijn door de overheid zelf genomen wordt. De oorspronkelijke crediteuren – de banken bijvoorbeeld – hebben hier voordeel van. “Het kost allemaal heel veel geld, de staatsschuld gaat erdoor omhoog. Maar het zou nog veel meer geld kosten als het financiële systeem omvalt, of als bedrijven massaal failliet gaan. Dat is de afweging.” Mocht het politiek niet haalbaar blijken om net als de oude Babyloniërs te gaan kwijtschelden, dan zou het in ieder geval mooi zijn als de overheid massaal lenen wat zou ontmoedigen, besluit Bezemer. “Momenteel levert lenen gewoon belastingvoordeel op. Bedrijven mogen rentebetalingen immers aftrekken van hun belastbare inkomen.” Ook lenen om te investeren in vastgoed of aandelen is daardoor te aantrekkelijk, waardoor die markten groeien als zeepbellen die ook weer kunnen knappen. “Laten we de resetknop indrukken, en er dan voor zorgen dat we niet opnieuw in de schuldproblemen belanden.” Een ‘bad bank’ dan wel een daarop gelijkend instelling, is positief voor de banken en goed aan de aandeelhouders, want de waarde van de banken zal, na het genomen verlies, weer gaan stijgen. We houden daarmee wel al die zwakke banken binnen de eurozone in leven en ze krijgen allemaal een schone lei. Het is de vraag of een sanering niet veel wenselijker is. Tevens moet de explosieve groei van financiële producten, als derivaten, aan banden worden gelegd en moet het toezicht op de risico’s die die producten met zich meebrengen. Wat Bezemer en anderen stellen over kwijtschelding van schulden spreekt mij aan maar het is een onderdeel van veel grotere financieel/monetaire problemen. Dus de aanpak van een deelprobleem, zeker het nadenken daarover, is positief, maar dat is niet de oplossing van alle problemen en onzekerheden incl een hoognodige fiscale opschoning, met name de belastingparadijzen.

©2020 hannesdewitte@02051935.nl

Slotstand indices d.d. 20 nov 2020; week 47: AEX 601,62; Bel20 3.585,66; CAC40 5.495,89; DAX30 13.137,25 ; FTSE 100 6.351,45; SMI 10.495,65; RTS (Rusland) 1.262,69; SXXP (Stoxx Europe 600) 389,61; DJIA 29.263,48; NY-Nasdaq 100 11.906,44; Nikkei 25.527,37; Hang Seng 26.451,54; All Ords 6.739,90; SSEC 3.377,73; €/$1.186; BTC/USD $18.601,25; 1 troy ounce goud $1.870,40, dat is €50.687,58 per kilo; 3 maands Euribor -0,528%; 1 weeks -0,545%; 1 mnds -0,543%; 10 jarig Nederlandse Staat -0,504%; 10 jaar VS 0,8278%; 10 jaar Belgische Staat -0,394%; 10 jaar Duitse Staat -0,583%; 10 jaar Franse Staat -0,349%; 10 jaar VK 0,302%; 10 jaar CHF (Zwitserse franken) -0,537%; 10 jaar Japan 0,0115%; Spanje 0,097%; 10 jaar Italië 0,629%. Een liter E10 hier aan de pomp €1,472.

De indices van de belangrijkste aandelenbeurzen noteerden deze week fors hoger nadat Joe Biden de 46e president van de VS zou worden. Ik twijfel of dat enthousiasme wel terecht is, want de VS verkeren momenteel in een kritische fase waarin het nog onduidelijk is of de ‘elect president’ uiteindelijk in januari ook nog tot President wordt geïnstalleerd. Zou uiteindelijk Trump toch in het Witte Huis blijven dan is een forse koersreactie mogelijk. Het corona-virus is nog altijd niet onder controle, de besmettingen waren met de helft gedaald maar stegen deze week wat, de dollar noteerde stabiel en de bitcoin steeg fors in de aanloop naar de expiratiedatum van de optie-contracten. Slecht nieuws vanuit bepaalde sectoren in het bedrijfsleven, oplopende begrotingstekorten, stijgende staatsschulden en slechte verwachtingen voor de werkgelegenheid, en het aantal faillissementen, de financieel/economische gevolgen van het voortdurende krimp-scenario, mede als gevolg van corona, bepalen de sfeer. De goudprijs in $$ daalde weer wat en de rente daalde licht. Ik voeg ook deze week weer een lijst toe van 10 landen met een rentenotering voor 30-jarig staatspapier. In de meeste landen daalden de tarieven: Zwitserland -0,302%; Duitsland -0,178%; Nederland -0,1030%; Frankrijk 0,325%; Japan 0,6268%; Spanje 0,876%; VK 0,888%; Canada 1,1869%; Italië 1,488%; VS 1,5576%. 5-jarig staatspapier met een negatieve rente: Duitsland -0,766%; Nederland -0,722%; België -0,677%; Frankrijk -0,673%; Zwitserland -0,6725%; Denemarken -0,597%; Spanje -0,388%; Japan -0,1268%; VK -0,004%.

Dit bericht is geplaatst in Financieel/economisch. Bookmark de permalink.