UPDATE 13102018/448 Trump deed de beurzen schrikken

Voor het afsluiten van het vorige blog heb ik nog even aandacht besteed aan een tendens van stijgende rentes. Het is niet spectaculair, maar toch ……… de lijn is opwaarts. Op 24 augustus noteerde 10 jarig Nederlandse Staat nog 0,454, nu is dat gestegen naar 0,622. Als de trend doorzet krijgt dat consequenties voor de begroting voor 2019 en voor het koopkracht. Een verder stijgende rente naar 1%, 2%, 3%, 4% en 5% kan een grote invloed uitoefenen op de mogelijkheden van de klimaatplannen, die nog verder moeten worden uitgewerkt door het Klimaatberaad, de vijf klimaattafels. De investeringen worden duurder, niet alleen voor Nederlandse Staat, ook voor de industrie en ook voor de gewone man in een koop- dan wel huurwoning. Als de rente stijgt dalen de koersen van bonds (obligaties) en shares (aandelen). Beleggers en institutionele instituten, waaronder ook onze pensioenfondsen en verzekeraars, kunnen worden geconfronteerd met verliezen, maar ook met hogere rendementen (renteopbrengsten). Door een hogere rente, stijgende grondstoffenprijzen, waaronder olie, gaat de inflatie boven de norm van 2% stijgen. Dat gaat de koopkracht voor de consument aantasten, ondanks alle beloften van dit kabinet en de positieve verwachtingen van de rekenmeesters van het CPB. Een andere invalshoek is het netto rendement voor geldverstrekkers. Stel de rente stijgt van 0,15% naar 4%, de hypotheekrentes zullen meestijgen, de inflatie wordt 2,5%, daarbij komt dan nog de fiscale rendementsheffing. Stel U heeft een vermogen van €150.000, dan betaalt U daarover 0.87% over €125.000, dat is dan €1088, 0,725% van de hele som. Uitgaande van het spaargeld van €150.000 levert de 4% rente, minus de 2,5% inflatie een netto rendement op van €2250 waarvan nog €1088 aan vermogensheffing moet worden betaald. Dit is dan nog maar een netto netto resultaat van 0,77%. Momenteel is dat rendement nog negatief, spaarders verliezen nu dus iedere dag vermogen. “De FED is gek geworden”, zei Trump en de beurzen wereldwijd daalden wereldwijd. De Amerikaanse president is niet te spreken over de rentevergoeding(en), die de FED al heeft doorgevoerd en al heeft aangekondigd. Het doel van de FED is om een gematigde economische groei veilig te stellen. Trump is geen voorstander om het rentewapen in te zetten, hij is daarvan een felle tegenstander. De financiële lasten van de VS, met een staatsschuld van $21.600.000.000 ( 21,6 bln), stijgen alleen maar bij rentestijgingen. Die stelling is wel juist, maar voor het huidige monetaire beleid kan een rentestijging wel noodzakelijk zijn. Trump heeft ook gelijk als hij stelt dat een rentestijging de koers van de dollar opvoert en dat maakt de Amerikaanse uitvoer duurder. Trump stelt dat de rente laag moet zijn om de schulden af te kunnen lossen. Maar de markten maken zich zorgen dat het economische beleid dat Trump voert in zijn buitenland politiek wel eens heel negatieve effecten kan veroorzaken voor de Amerikaanse bedrijven en consumenten. Op de laatste beursdag komt ECB-president Mario Draghi Trump steunen met een uitspraak die beleggers weer wat vertrouwen geeft, in ieder geval reageerde de beurzen er positief op. De centrale bankier benadrukte dat hij voorlopig stimulerend beleid zal blijven voeren. „Er is nog steeds een significante monetaire beleidsstimulans”, zei Draghi tijdens de jaarvergadering van het Internationaal Monetair Fonds (IMF) op Bali. Op die manier wil de president van de Europese Centrale Bank de inflatie nog verder opkrikken. Hiermee bevestigde Draghi het staande ECB-beleid. Toch pikten beleggers dit op als goed nieuws. Draghi wees erop dat de ECB tot het einde van dit jaar obligaties blijft opkopen. Daarna blijft de centrale bank aflopende obligaties voorlopig nog vernieuwen. De ECB-rente blijft zeker tot de zomer van 2019 op 0%. Het blijft voor mij de vraag of Draghi hier, aan het begin van zijn laatste jaar als president van de ECB, het door hem gevoerde monetaire beleid, in navolging van de FED en andere grote centrale banken, kan gaan uitlopen op een enorme catastrofe. En hij daarmee door de mand valt en Europa achterlaat in een desolate toestand. DNB-president Klaas Knot stelde op Bali dat de ECB tijd nodig heeft om te zien hoe de economie van het eurogebied zich staande houdt te midden van handelsspanningen, onzekerheid rond de brexit en de begrotingsproblemen in Italië. Volgens de president van De Nederlandse Bank is het daarom beter dat er komende maanden even geen nieuwe beleidssignalen komen uit Frankfurt. ,,We doen er goed aan om eerst af te wachten en te kijken hoe deze risico’s echt uitpakken”. „Het is misschien het beste om de rest van 2018 rustig door te brengen met het afbouwen van ons opkoopprogramma van obligaties en dan vanaf januari verder te focussen op wat te doen met de rentetarieven.” Daarmee neemt Klaas Knot afstand van de uitspraken van Draghi. De vraag wordt steeds dringender of het monetaire beleid van Draghi nog wel een half jaar ‘houdbaar’ is. Het wachten is op zijn opvolger november volgend jaar en hoe de financiële markten daarop dan gaan reageren. De aandelenmarkten wereldwijd maakte forse smakken. De AEX daalde van 539,51 naar 516,29; de CAC40 van 5.359,36 naar 5.095,98; de DAX30 van 12.111,9 naar 11.523,81; de FTSE100 van 7.318,54 naar 6.995,91; de SMI van 9.042,08 naar 8.660,38; de DJIA van 26.447,05 naar 22.533,99; de NY-Nasdaq100 van 7.599,01 naar 7.157,21; de Nikkei van 23.783,72 naar 22.694,66; de HangSeng van 26.572,57 naar 25.801,49; All Ords van 6.301,10 naar 6.006,60 en de SSEC van 2.821,35 naar 2.606,91. Goud steeg deze week van $1202,70 naar $1217,50.

De tegenslagen voor Rutte werden op de eerste werkdag van deze week nog groter. Het dagblad Trouw bracht op de voorpagina het nieuws dat een belangrijk argument om de afschaffing van de dividendbelasting door te voeren, werd onderuitgehaald door de advocaat-generaal van de Hoge Raad. De 11.000 rechtszaken, waarvan 7.000 in een rechtszaak zitten, die buitenlandse beleggingsfondsen hebben aangespannen om de ingehouden dividendbelasting terug te vorderen, zouden namelijk geen kans maken. Veel buitenlandse beleggingsfondsen stellen namelijk dat de Nederlandse Staat hen anders behandeld dan Nederlandse beleggingsfondsen. Mijns inziens is die stelling onjuist omdat Nederlandse beleggingsfondsen onder het Nederlandse belastingregime vallen. De advocaat-generaal bij de Hoge Raad, Peter Wattel, stelt dat in een arrest van het Europese Hof in een Deense vergelijkbare zaak aantoont dat de Nederlandse dividendbelasting juridisch juist wel houdbaar is. Het laatste woord is aan de Hoge Raad.

Na het vertrek van Alexander Pechtold als politiek leider van D66, zal er een nieuwe frisse wind gaan waaien. Ook al omdat D66 nu naar de achtste politieke partij is gedaald, met de oppositiepartijen GL (18 zetels), PVV (18), Forum (14), PvdA (14) en de SP (13) voor zich. D66 is de grootste verliezer in de coalitie, volgens de Hond, met 10 zetels (van 19 naar 9 = 52%), gevolgd door de VVD met 9 zetels en het CDA met 8. Regeren met Rutte wordt door de kiezers niet beloond. 32% van hen vindt dat Rutte moet aftreden. Het vertrek van Pechtold wordt gezien als een aderlating voor het toch al wankele coalitieverbond. Dat standpunt deel ik wel. De D66 fractie staat voor moeilijke keuzes. Op de eerste plaats moeten ze het vertrouwen van de weggelopen achterban terug gaan verdienen en moeten ze overwegen of ze de positie als coalitiepartner in dit kabinet willen handhaven eventueel onder welke voorwaarden. In de laatste vergadering van de fractievoorzitters van vier coalitiepartijen, de premier en de vicepremiers waaraan Pechtold nog deelnam vrijwel uitsluitend gesproken over de aanwending van het vrijkomende bedrag van het niet-afschaffen van de dividendbelasting van €1.4 mrd (het verschil van €500 mln zal worden gebruikt door een aangekondigde belastingmaatregel om leningen van directeuren van hun eigen BV extra te belasten weer in te trekken). Het ziet er naar uit dat het CDA, D66 Fractievoorzitter Rob Jette) en de CU ermee zullen instemmen, op verzoek van de premier en de VVD, dat geld te investeren in projecten waarmee het vestigingsklimaat aantrekkelijker kan worden gemaakt. De publieke sector hoeft nergens op te rekenen. Volgens mij is de allerbeste investering van de €1,4 mrd die vrijvalt voor het vestigingsklimaat voor bedrijven: dat geld te besteden aan hoger onderwijs op hbo en wetenschappelijk niveau voor studenten met een hoog beta-gehalte voor banen die straks gevraagd gaan worden door het bedrijfsleven voor de inrichting van economie 4.0. Over wat daaronder wordt verstaan heb ik al eerder geschreven. Premier Mark Rutte heeft donderdag gesproken met de fine fleur van het Nederlandse bedrijfsleven, maar met twee opmerkelijke afwezigen. De president-commissarissen van Unilever en Shell waren er niet bij. Opmerkelijk, want het gesprek was juist bedoeld om de bekoelde relatie met de samenleving en de politiek met de top van het bedrijfsleven te verbeteren. De relatie met het bedrijfsleven is onder meer verslechterd door de megaboete voor ING en de politieke reacties daarop. Toen de Tweede Kamer de top van ING uitnodigde om te komen toelichten hoe het mogelijk was dat ING de bankier was van criminelen met het witwassen van crimineel geld wereldwijd. Maar ING stuurde niet president-commissaris Hans Wijers en/of ceo Ralf Hamers, maar de chief risk officer Steven van Rijswijk. Terwijl de problemen konden ontstaan doordat de organisatie alleen maar veel te weinig gekwalificeerd personeel daarvoor inzette en kennelijk de instructies aan de kantoren wereldwijd niet duidelijk/dwingend waren. Ook het besluit van Rutte om het afschaffen van de dividendbelasting te heroverwegen nadat nadat Unilever onder druk van aandeelhouders besloot het hoofdkantoor toch niet helemaal naar Nederland te verhuizen heeft de banden niet verbeterd. Shell en Unilever hebben jarenlang gelobbyd voor afschaffen van de dividendbelasting. Het afschaffen ervan scheelt de schatkist €1,9/€1,4 mrd aan inkomsten, de maatregel is dan ook zeer omstreden. Omdat er onder meer gesproken werd over het vestigingsklimaat in Nederland, is het hoogst opmerkelijk dat Unilever en Shell, samen goed voor 30% van de totale AEX-index, er niet bij zijn. Is dit een signaal dat deze 2 topondernemingen geen vertrouwen meer hebben in Rutte als hun belangenbehartiger? Er schijnt een stevig gesprek te hebben plaatsgevonden. Ook over de forse boete die het OM is overeengekomen met ING over het jarenlang witwassen van crimineel geld door ING door onvoldoend gevoerd risicobeleid. Daarover waren kritische geluiden te horen. Hier wordt duidelijk gemanifesteerd hoe groot de macht is van de multinationals op de politiek. Zij zetten de premier onder druk, mogelijk ook omdat ze daarmee succes hopen te boeken. Op de achtergrond speelt mee de kosten van de ombouw van de economie 3.0 naar 4.0. Dat gaat in grote delen van het bedrijfsleven om enorme investeringen van vele honderden miljarden. De lobby is ingezet om Mark Rutte te masseren de Staat daarin mee te laten betalen. Terwijl dat een zaak is van de bedrijven zelf en de aandeelhouders.

De Nederlandse Staat moet meer doen om de uitstoot van broeikasgassen terug te dringen. Dat heeft het gerechtshof in Den Haag bepaald, in een arrest waarin het de argumenten van de landsadvocaat een voor een van tafel veegde. Het hof handhaaft daarmee een spraakmakende uitspraak van de rechtbank, die ruim drie jaar geleden klimaatorganisatie Urgenda in het gelijk stelde. In feite ging het niet zozeer over het klimaatbeleid van de regering maar over de vraag of politiek beleid bij de rechter mag worden getoetst. Het kabinet stelt zich op het standpunt dat het beleid, in een democratie, wordt beoordeeld door het parlement, maar nee, zegt het Gerechtshof nu, als het gaat om het naleven van internationale verdragen, mag de rechter daarover een uitspraak doen en dat is hier gebeurd. Urgenda eiste dat de Staat maatregelen neemt zodat de uitstoot van broeikasgassen in 2020 is teruggedrongen met 25% ten opzichte van 1990. Het hof komt tot het oordeel dat 25% het minimum is voor de Staat om te voldoen aan zijn zorgplicht. Het benadrukt dat sprake is van een “reële dreiging” door klimaatverandering. Het hof verwierp zo goed als alle argumenten die de landsadvocaat had aangevoerd. Dat Nederland maar een klein land is en dat klimaatverandering een wereldprobleem is, erkende het hof, om eraan toe te voegen dat dat “Nederland niet ontslaat van de verplichting om vanaf zijn grondgebied naar vermogen inspanningen te leveren die bescherming bieden tegen klimaatverandering”. Ook het feit dat Nederland zich ten doel heeft gesteld om in 2030 de uitstoot met 49% te hebben teruggedrongen, is voor het hof niet leidend. Nu ingrijpen is nodig, om risico’s en extra kosten te beperken, aldus het hof. Vorig jaar was de vermindering van de uitstoot 13%. Volgens het hof, verwijzend naar onderzoek uit 2017, ligt Nederland op koers om de uitstoot te beperken met 23%, maar er is een belangrijke onzekerheidsmarge van 19% tot 27%. Om die reden is er een volgens het hof een reële kans dat het lager wordt en dat is “niet acceptabel”. De percentages haalde het hof uit de Nationale Energieverkenning, waar het CBS, het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) en het Energieonderzoek Centrum Nederland aan werkten. Daarin stond dat Nederland de 25% uitstootreductie die de rechtbank aan de Staat had opgelegd niet zou halen als er niet meer gedaan zou worden. Het hof benadrukte nu meermaals dat de Staat een zorgplicht heeft en maatregelen moet nemen om burgers te beschermen “tegen industriële activiteiten”. “Bij gevaar moet de staat preventieve maatregelen nemen.” Als niet wordt ingegrepen bestaat er een risico dat “de huidige generatie wordt geconfronteerd met verlies van leven of een verstoring van het gezinsleven”. Het hof noemde als gevaren voor de langere termijn: overstromingen, ziektes van de luchtwegen, infectieziektes, droogte, bosbranden, verstoring van de voedsel- en drinkwatervoorziening en de aantasting van ecosystemen. De Staat overweegt tegen het vonnis in cassatie te gaan. De commentaren in de media liegen er niet om. Hoogleraar Wim Voermans, staats- en bestuursrecht, vindt dat het Hof in den Haag de regering opzadelt met een onmogelijke last. De toegewezen eis, die miljarden gaat kosten, is vrijwel niet op te brengen. Dan vraagt hij zich af waar de regering dat geld vandaan moet halen? Bij de zorg of het onderwijs? Nee, natuurlijk niet. Hij spreekt over draconische maatregelen die de hele begroting omver gaat gooien. Ja, de nodige klimaatmaatregelen waarvoor Nederland eind 2015 in Parijs het Klimaatverdrag heeft getekend, vragen om ingrijpende maatregelen niet alleen op middellange- en lange termijn maar ook al voor 2020. Maar het zijn investeringen in de toekomst voor het welzijn van volgende generaties. Die investeringen in de infrastructuur van morgen mogen gefinancierd worden door de staat en door ondernemingen en burgers met (lange termijn) leningen. Daarvoor mag de staatsschuld oplopen en daar is nog voldoende ruimte voor. Maar doe dat dan wel snel want de lange rente stijgt door. Voerman doet voor mij een vreemde uitspraak. Als een overheid een internationaal verdrag ondertekent kunnen burgers de uitvoering niet afdwingen. Dat is een politieke zaak, niet die van een onafhankelijke rechter. Waar het Hof op duidt is de zorgplicht van de overheid voor zijn burgers ter zake van de bescherming voor klimaatveranderingen. Dat spreekt mij sterk aan. Prof Pieter Winsemius, VVD-minister van VROM in het kabinet Lubbers I van 1982-1986 en minister van Ruimtelijke Ordening in het kabinet Balkenende III van 2006-2007 en sindsdien lid van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid, kijkt er heel anders tegenaan. Er worden, volgens hem, nog teveel heilige huisjes beschermd bij de uitwerking van de plannen. De Nederlandse aanpak schiet tekort , de doelen zijn nog te vaag, belangrijke sectoren als de landbouw en het vliegverkeer blijven nog buitenschot, de poldergesprekken aan de Klimaattafels leveren nog te weinig op. Winsemius zegt dat hij niet onder de indruk is van ‘het beleid van het ‘groenste kabinet ooit’. De Klimaatwet heeft ‘gammele doelen’ die te ver weg liggen. Nederland bevindt zich nog altijd in de achterhoede van de EU als het gaat over de vorderingen van duurzaamheid. Er zijn teveel ‘heilige huisjes’ als rekeningrijden en uitbreiding van Schiphol die ontzien worden. Nederland is een rijk land waarvan verwacht mag worden dat ze het voortouw nemen en dat gebeurt – nog – niet. De ‘polder’ is nog altijd erg voorzichtig. Bij het Haagse overleg aan de Klimaattafels zet hij vraagtekens, zelfs grote. Mogen we verwachten dat dezelfde organisaties, en veelal ook met dezelfde mensen, die elkaar al een decennium in de houdgreep houden, nu ineens doorbraken gaan forceren? Hij zegt daarop ‘nee’. Toch zegt hij dat hij niet pessimistisch is. Mijn vraag is wat wij van de polderaars mogen verwachten? Ik citeer een artikel uit het dagblad Trouw van afgelopen woensdagmorgen. ‘Met schonere fabrieken, stallen, auto’s en huizen zijn megatonnen broeikasgas (CO2 en methaan) uit de atmosfeer te houden.’ ‘Over de maatregelen en vooral de verdeling van de kosten daarvan moeten bedrijven, milieuclubs en de overheid knopen doorhakken, wil het klimaatbeleid slagen.’ Daar heeft vorig weekend minister Wiebes op onderdelen enige duidelijkheid gegeven, lang niet op het totaalbeleid. ‘Uitstoot verlagen kan ook nog op andere manieren, die binnen het kabinet (en binnen de vier coalitiepartijen) omstreden zijn. Denk aan snelheidsbeperkingen en heffingen voor (vuile) auto’s of vliegtuigmaatschappijen en schepen belasten, snel kolencentrales sluiten, massaal broeikasgas (CO2) in de grond opslaan of de veestapel inkrimpen.’ ‘Meer windmolens op zee of grote zonneweides bouwen, huizen energiezuinig maken en fabrieken omzetten van aardgas op waterstof, dat alles gaat lang duren.’ Daar komt bij dat er discussie is over de haalbaarheid van een aantal mogelijkheden, over de technische realisatie, de noodzaak en ook de vraag wie dat gaat betalen. ‘uit de oppositie klinkt een roep voor een (technisch simpele) sluiting van één of meerdere kolencentrales, die het Rijk pas tussen 2025 en 2030 verplicht wil sluiten.’ ‘dat is nu net een relatief goedkope manier om het klimaat te sparen, omdat sluiting in één klap heel veel uitstoot scheelt. Maar daarover wil het kabinet praten, om de energiebedrijven die de kolencentrales bezitten (Engie, Nuon, RWE en Uniper) te ontzien. Die eigenaren willen sluiting alleen overwegen als ze er compensatie voor krijgen en dat loopt op van tientallen tot honderden miljoenen.’ De vraag is ook daar, wie gaat die afkoopsommen betalen? Ondanks alles waarmee een aanvang is gemaakt en waarvoor plannen zijn ontwikkeld dan wel nog moeten worden uitgewerkt of het ijkpunt 2020, dat het Hof nadrukkelijk heeft benoemd, wordt gehaald. GroenLinks fractievoorzitter Jesse Klaver heeft een debat hierover aangevraagd in de Tweede Kamer. Hij stelt dat de ‘groene ambities van dit kabinet ‘groene ambities’ maar geeft daar geen verdere invulling aan. Zo bot gesteld is het gelukkig nog net niet, wel dat de details van minister Wiebes ‘onvoldoende’ zijn. In dat debat met de regering zal ook aan de orde komen dat het ‘gepolder’ aan de Klimaattafels wordt gevoerd door partijen van de gevestigde orde die er belang bij hebben dat hun belangen zo optimaal mogelijk worden verdedigd. We moeten ‘klimaatrechtvaardigheid’, het zo eerlijk mogelijk de lasten verdelen, nastreven. Ik zie dat in een gevecht dat wordt gevoerd tussen belanghebbenden van de economie 3.0 en de de inrichting van economie 4.0 (ik heb daarover eerder geschreven). In dit proces moeten peilers waarop eco 3.0 met succes heeft gedraaid worden afgebroken dan wel moeten worden heringericht naar de eisen die eco 4.0 stelt. Daarbij ligt de vraag nu op tafel of betrokken partijen en hun aandeelhouders dat zelf moeten bekostigen dan wel dat die enorme kosten van die omslag ook door U en ik moeten worden betaald en in welke verhouding. Die vragen moeten niet door de polderanen van eco 3 worden beslist, maar zeker ook niet door een premier die op 2 september 2013 uitsprak ‘Visie is als de olifant die het uitzicht belemmert. Als visie een blauwdruk voor de toekomst betekent, dan verzet alles wat liberaal is in mij zich daartegen.’ Dat is duidelijke taal van Mark Rutte.

Het IPCC, het klimaatbureau van de VN, heeft over de trage opstart van klimaatmaatregelen door Nederland een alarmerend rapport geschreven, dat deze week is verschenen. De doelstellingen zijn nog lang niet onder handbereik. Alleen met ‘snelle verreikende en nimmer vertoonde veranderingen op alle niveaus van de samenleving’ is het mogelijk de opwarming tot anderhalve graad te beperken. Als alle 174 landen die het Klimaatverdrag van Parijs 2015 hebben ondertekend ook hebben gedaan wat toen is afgesproken (30% reductie in 2030) is de atmosfeer aan het einde van deze eeuw met 3 graden opgewarmd. Dat betekent een zeespiegelstijging van meer dan een meter. De noodzakelijke terugdringing van de uitstoot van broeikasgassen is sinds 1990, wereldwijd, gestegen met 60%. Per hoofd van de bevolking staat ons ‘rijke’ land hoog op de ladder: ongeveer de dubbele uitstoot van het wereldwijde gemiddelde. In het Akkoord van Parijs hebben de rijke landen beloofd dat ze jaarlijks een bedrag van $50 mrd zouden storten om de armere landen de hand toe te steken opdat ook zij de aanpassingen voor de klimaatveranderingen konden financieren. Daarvan is tot nu toe nog geen $1 mrd ingelegd. Hier worden mensen pessimistisch van.

Ook DNB trekt aan de bel over de financiële risico’s van een te voeren Klimaatbeleid voor banken en institutionele beleggers, waaronder verzekeraars en pensioenfondsen. Daarin stelt DNB dat Nederlandse financiële instellingen €49 tot €159 mrd aan vermogen kunnen kwijtraken. Verliezen dus door belangen die ze nu nog hebben in sectoren die veel CO2 uitstoten. DNB heeft vier scenario’s doorgerekend: doorbraak schone technologie, verlies financiële instellingen €48 mrd; CO2 uitstoot wordt duurder, verlies €111 mrd; schone technologie + duurdere uitstoot CO2, verlies €159 mrd en er gebeurt helemaal niets dan wordt het verlies ingeschat op €98 mrd. Bedrijfstakken die veel CO2 uitstoten worden het harst geraakt als de prijs wordt verhoogd van $25 naar $125 per ton, zijn de electriciteits- en gasproducenten, het vervoer over water, fabrikanten van basismetalen en de cementindustrie. Als dankzij een technologische doorbraak hernieuwbare energie goedkoper wordt, nemen investeringen in zonne- en windparken en in de batterijtechnologie, die dan accu’s kan produceren met een langere opslag (ik heb al eens geschreven over energie die wordt opgewekt en 6 maanden later kan worden verbruikt) sterk toe ten koste van bestaande elektriciteits- en gasproducenten, de mijnbouw en de petrochemische industrie, schrijft DNB. Ook de prijs van de rente speelt een rol. In de uitgevoerde stresstest zijn de negatieve effecten het grootst voor verzekeraars en pensioenfondsen. DNB gaat ervan uit dat de scenario’s vijf jaar duren. Daarna ontstaat weer stabiliteit op de markten. Het klimaatprobleem vraagt om ingrijpende maatregelen, die van wijsheid getuigen, doe dat tijdig en spreidt ze uit over een langere periode, zodat schokeffecten uitblijven. Banken zullen hogere rentetarieven in rekening gaan brengen aan vervuilende bedrijven, die dat weer zullen gaan doorberekenen in hun prijzen.

We hebben de tijd’ zei Eric Wiebes de minister van Economische Zaken en Klimaat, sprekend over de ruim 30 jaar die woningbezitters en verhuurders nog hebben, tot 2050, om woningen gasvrij te maken. Maar is die tijd wel voldoende en zijn er bij alle partijen wel voldoende betaalbare financiële middelen om alle huizen energie-neutraal te maken binnen die periode. Netbeheer Nederland zegt dat er 7,2miljoen woningen zijn die zijn aangesloten op het gasnetwerk, waarvan er bijna 6 miljoen tijdens de bouw niet of nauwelijks zijn geïsoleerd. Dat geldt voor bijna alle woningen die zijn gebouwd voor 1992. Gasgestookte Cv-ketels kunnen pas worden verwijderd als een goede isolatie is aangebracht, anders lekt de warmte door de kieren weg, zegt Dr Frans Schilder, Senior wetenschappelijk onderzoeker Sector Verstedelijking en Mobiliteit werkzaam bij het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL). De huidige Cv-ketel stuurt warm water door de radiatoren, al naar gelang de buitentemperatuur en de gewenste temperatuur, maar nieuwe warmtebronnen, die hij niet nader preciseert, leveren een constante van 20 graden. In winterse omstandigheden en voor ouderen kan de wens-temperatuur hoger moeten zijn. En daar moet dan bijverwarming voor beschikbaar zijn. Over warmtepompen heb ik onlangs gelezen dat die maar een basistemperatuur leveren van 16 graden. Er zijn nog 1,4 miljoen woningen die voor 1945 zijn gebouwd en waarvoor nog geen oplossing voorhanden is hoe die moeten worden verwarmd. Hoe een jarendertig-woning moet worden gerenoveerd is nog niet bekend, net zomin wat dat gaat kosten en of dat betaalbaar is. Het verduurzamen van een jaren vijftig en zestigwoning gaat al gauw €50.000 tot €80.000 kosten. Over verwarmen met een warmtepomp zijn de geleerden het niet eens. De een zegt ‘ja’ als het huis maar optimaal is geïsoleerd, de ander zegt ‘nee’ nog niet want de energierekening gaat dan omhoog gieren als er hier of daar toch warme lekt. Kortom, voorlopig aan de kant blijven staan en wachten op nieuwe technologische ontwikkelingen, die betere oplossingen brengen. Dat betekent niet dat wij moeten dralen met het verder ontwikkelen van een kringloopeconomie, robotisering en de sociale gevolgen daarvan en de intrede van algoritmen voor bedrijven en burgers. Kanttekening: de schrijver van dit blog heeft een Energielabel B. Het energieneutraal maken van veel oudere woningen is een niet-realistische optie. De kosten daarvan zijn voor veel partijen niet op te brengen. Het is niet efficiënt en niet rendabel, ook niet op langere termijn. Een tot dusverre onbelicht aspect is de vraag of het dichten van alle kieren en het isoleren van alle muren geen negatieve gezondheidsproblemen gaat opleveren voor de bewoners, als de woning niet meer kan ‘ademen’.

Het FNV gaat de strijd aan met het Nederlandse belastingparadijs met het indienen van een klacht bij het Nationaal Contactpunt van de Oeso over de ontwijking op grote schaal van het betalen van belasting door het Amerikaanse olieconcern Chevron. Het traject loopt via brievenbusfirma’s in Nederland. Daarmee worden internationale richtlijnen voor bedrijven, zoals die in Oeso-verband in 1976 al zijn afgesproken, geschonden, stelt het FNV. Met deze klacht wil het FNV bereiken dat Chevron in het vervolg gewoon belasting gaat betalen, zodat werknemers niet de lasten hoeven te dragen van het moderne belastinggedrag van zogenaamde slimme ondernemers, die wegen weten te vinden in belastingparadijzen grote kortingen weten te vinden voor de belastingafdracht van hun winsten. Chevron heeft in Nederland 34 dochterbedrijven gevestigd op papier, zonder werknemers of een fysieke aanwezigheid, die betrokken zouden zijn bij activiteiten van Chevron in Nigeria, Argentinië en Venezuela. De aanklacht zou kunnen leiden naar een nieuwe standaard naar de mate waarin belastingconstructies maatschappelijk acceptabel zijn en in welke mate ze transparabel moeten zijn. Nederland is al een belastingparadijs, ondanks dat de premier en de minister van Financiën dat ontkennen, waar bedrijven worden gelokt die minder belasting willen betalen. Dat is onethisch. Belastingontwijking is een wereldwijd probleem, waarmee bedrijven door minder belasting te betalen, grote schade toebrengen aan nationale en lokale samenlevingen.

De luchtvaart slaat alarm om de brexit. Kunnen we bij een harde brexit of na een no-deal dan wel het ontbreken van een luchtvaartverdrag tussen het VK en de EU, nog wel naar Engeland vliegen? Even een weekendje naar Londen voor een discount-prijsje wordt verleden tijd. Zeker in de eerstkomende jaren. En ook al zou Nederland onderhands met de Engelsen een luchtvaartovereenkomst willen sluiten, blokkeert de EU dat. Het sluiten van onder meer luchtvaartovereenkomsten in de EU is voorbehouden aan de Europese Commissie. Dat zal grote gevolgen hebben voor de KLM, in feite dus AF/KLM, dat het VK als een van haar thuismarkten beschouwd. Als de EU en het VK daarover overeenstemming zouden bereiken over een jaar uitstel voor de luchtvaart, na 29 maart aanstaande, dan nog is de tijd tekort voor KLM om de zaken op orde te krijgen. Er bestaan namelijk in de bestaande akkoorden geen voorschriften voor code-sharing, veiligheid, beveiliging, eerlijke concurrentie, milieu en passagiersreizen. Ook de licenties van piloten, cabinebemanningen en mecaniciens, dier door Britse luchtvaartautoriteiten worden waardeloos. Kortom, er breekt voor de Europese luchtvaart een periode aan van grote onzekerheid. De Britten weten dat er een grote noodzaak is op korte termijn met May tot overstemming te komen over de uittreding en dat zal dan wel gaan op haar voorwaarden. Europa heeft weinig andere mogelijkheden en dat weten beide partijen. De EU zal op de knieën moeten om een Europese chaos op veel gebieden te voorkomen. Vorig jaar reisden 10.146.619 passagiers via Schiphol naar Engeland en wat als ze die klandizie verliezen. London Heathrow was met 1.689.314 passagiers de belangrijkste luchtlijn van Schiphol.

Kabinet Rutte III zet de Koning in bij komend staatsbezoek aan Engeland met het brexit-dossier. Koning Willem-Alexander heeft in een gesprek met Britse journalisten zijn zorgen geuit over het aanstaande vertrek van het Verenigd Koninkrijk uit de Europese Unie. De vorst verwacht een nadelige invloed op de handel tussen Nederland en het Verenigd Koninkrijk. De journalisten waren op paleis Noordeinde uitgenodigd naar aanleiding van een aankomend staatsbezoek van koning Willem-Alexander en koningin Máxima op 23 en 24 oktober. In het gesprek met de journalisten zou de koning het standpunt van de Nederlandse regering over de brexit hebben herhaald, maar ook hebben gezegd dat Nederland de keuze van het Britse volk moet respecteren. Ondanks de nadelige invloed denkt de koning wel dat de onderlinge handel de uittreding zal overleven en dat de banden tussen de landen sterk blijft, aldus de Britse media. Tijdens het staatsbezoek zal de Brexit een terugkerend onderwerp zijn. Willem-Alexander en Máxima gaan onder meer in gesprek met Nederlanders, die zorgen hebben over de gevolgen van de uittreding. Het onderwerp zal vermoedelijk ook ter sprake komen als het koningspaar spreekt met onder anderen premier Theresa May, oppositieleider Jeremy Corbyn, andere politici en leden van de Britse koninklijke familie. Het zou volgens mij net zo zinvol zijn om de Koning en zijn echtgenote een staatsbezoek te laten brengen aan Juncker, Timmermans en kornuiten.

Het Nederlandse pensioenstelsel scoort als een van de beste ter wereld, als gekeken wordt naar participatiegraad en spaarquotum. Toch zijn we een stuk minder tevreden over ons stelsel dan mensen in landen waar het er beduidend slechter voorstaat. Dat is helemaal terecht, naar mijn oordeel. Het gevoel hebben dat de pensioenvoorziening een eigen verantwoordelijkheid is waarop je ook zelf invloed hebt, draagt bij aan de tevredenheid over dat pensioen, is de stelling. Die deel ik absoluut niet. Hoe stabieler en voorspelbaarder het pensioenstelsel, des te tevredener zijn deelnemers erover. De polder zet in op een casinopensioen. Werknemers betalen maandelijks keurig hun pensioenpremies, maar krijgen geen enkele zekerheid meer van de overheid en pensioenfondsen hoeveel ze gegarandeerd opbouwen en hoe groot het pensioen zal zijn bij pensionering. Dan ontneem je de deelnemers aan het pensioenstelsel ieder gevoel van vertrouwen: wel betalen/sparen maar geen zekerheid over wat dat in de toekomst oplevert. Als er al iets veranderd moet worden, raadt de internationale vermogensbeheerder State Street Global Advisors aan, doe dat dan daadkrachtig, informeer burgers ruim van tevoren en geef duidelijke, begrijpelijke voorbeelden waardoor iedere deelnemer begrijpt wat de impact is. En maak vooral duidelijk welke risico’s werknemers lopen en welke zekerheid ze nog wel krijgen.

De ‘duurzame 100’ is dit jaar geworden Louise Vet. Bij de eerste 10 onder meer Frank Elderson (DNB), Paul Polman (ceo Unilever), 2 architecten: Thomas Rau en Paul de Ruiter, Jan Rotmans (hoogleraar), Marlijn Simons Somhorst (Lidl) en 3 ondernemers Ruud Zanders, Jaap Korteweg en Eva Gladek.

Twee nieuwe ontsporingen bij het UWV en de Belastingdienst. Bij de fiscus slaagt men er niet in data van belastingplichtigen te beveiligen, zoals de wet AVG dat sinds 25 mei voorschrijft, ondanks dat staats-secretaris Snel dat aan de Kamer heeft toegezegd. De Belastingdienst administreert niet wie welke gegevens opvraagt van de organisatie en van belastingplichtigen. Het is geen acuut probleem, maar het speelt al jaren tot frustratie van Kamerleden en bewindslieden. De directeur-generaal van de Belastingdienst, Jaap Uijlenbroek, meldt de Autoriteit Persoonsgegevens dat de Belastindingdienst niet kan garanderen dat gevoelige personeelsgegevens niet de systemen belanden. De fiscus geschikt over een enorme hoeveelheid data van belastingplichtigen als loon en inkomen, banksaldi, spaargelden en andere vermogensbestandelen, maar ook verdenkingen van het plegen van belastingfraude en andere strafbare feiten, die vertrouwelijk zijn, maar die ze niet kunnen beschermen. Een kwalijke zaak voor burgers en ondernemers, die te goeder trouw zijn.

Een ander dossier is het UWV met de Polenfraude. In de top van deze instelling werd weggekeken bij de duizenden klachten die binnenkwamen over Polen die een werkeloosheidsuitkering aanvroegen, waarvan niet werd gecheckt of de persoon wel was ontslagen en waar hij verbleef. Het kwam regelmatig voor dat Polen zelf ontslag namen en naar Polen vertrokken om daar bij te gaan klussen. Minister Koolmees stond zes uur in het beklaagdebankje in de 2e Kamer om vragen van Kamerleden te beantwoorden en het falende beleid op het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid te verdedigen. Drs Wouter Koolmees voerde een zwak betoog. Ja er waren al jaren rapporten over een falend beleid bij het UWV. Nee, de minister wist daar niets van. Ja, het was waar dat hij pas vragen ging stellen toen NOS Nieuwsuur naar buiten kwam met klagende medewerkers die opdracht kregen niet moeilijk te doen over ww uitkeringen, die werden aangevraagd, waarover ze twijfels hadden. Personeel moest om hun targets te halen veel door de vingers zien. “Dan is het makkelijker om toekenningen te doen en niet te veel te zien.” Daar komt bij dat lang niet altijd actie wordt ondernomen als een uitkeringsdeskundige fraude vermoedt. Dat wordt bevestigd door een leidinggevende bij het UWV. “Een melding doen bij de afdeling Handhaving kost medewerkers veel tijd, en je hoort er nooit meer wat van. Dan leer je het snel af om fraudesignalen door te geven.” Volgens Nieuwsuur bleef het niet bij interne waarschuwingen die werden genegeerd, ook tolken, uitzendorganisaties, werkgevers en andere betrokkenen waarschuwden meermaals voor fraude, waarop de uitkeringsinstantie zelden of nooit structurele maatregelen nam. Het UWV beloofde vorig jaar om de enorme stapel van uitkeringsfraudezaken voor 1 juli terug te brengen van 73.000 tot 20.000. Dat is niet gelukt, ondanks dat Minister Asscher extra mensen voor dit werk beschikbaar stelde en daarmee moest de achterstand binnen een half jaar teruggebracht worden. Het personeel van het UWV kreeg in juni de opdracht om alleen na te gaan of openstaande meldingen wel of niet genoeg informatie bevatten om verder te onderzoeken. Ondanks het afdoen van de meldingen, is het de organisatie bovendien alsnog niet gelukt om het aantal terug te brengen tot de gewenste 20.000 documenten. Dat feit is netjes aan de minister en vervolgens aan de Tweede Kamer gemeld, aldus het UWV. Asscher geeft het UWV nog een half jaar extra om de fraudemeldingen terug te brengen tot 20.000. Maar het resterende aantal is dan nog 44.000 meldingen. Het aantal opgepakte meldingen daalde echter maar langzaam, en wederom besloot het UWV om duizenden meldingen terzijde te leggen. Vorig jaar zei de instantie dat het een eenmalige actie betrof om 1500 fraudemeldingen als ‘niet onderzoekswaardig’ te bestempelen, omdat de werkvoorraad te groot was. Daarnaast was het volgens de instantie niet zo erg, omdat bijvoorbeeld anonieme meldingen vaak toch niet tot een boete leiden. Dit jaar werden er meer dan 30.000 signalen als niet onderzoekswaardig afgedaan. De 60 extra aangenomen uitzendkrachten mogen voorlopig nog even blijven om de overgebleven achterstand weg te werken. Er komt nu een onderzoek naar de cultuur binnen uitkeringsinstantie UW, heeft minister Koolmees aan de Kamer toegezegd. Ook worden de systemen doorgelicht door ‘vreemde ogen’ om te zien of er ‘misbruikrisico’s’ in zitten. Daarnaast krijgt de Tweede Kamer elk jaar een vertrouwelijk verslag over fraude met uitkeringen. Met die toezeggingen hoopt de minister de fraude-aanpak bij het UWV te verbeteren en de informatievoorziening naar het parlement te verbeteren. De integriteit van de dienst moet volgens hem ‘boven iedere twijfel verheven zijn’, zei hij in het debat met de Tweede Kamer. ,,Dit kan echt beter, dit moet echt beter”, aldus de minister. Koolmees erkent dat de controle bij de uitkeringsinstantie ‘te mager is geweest’, waardoor Poolse arbeidsmigranten een uitkering konden opstrijken terwijl zij niet in Nederland verbleven. Koolmees neemt fel afstand van het verwijt vanuit de oppositie dat er bij UWV afgelopen jaren wanbeleid is gevoerd. ,,Er is heel hard gewerkt”, benadrukt de D66-minister. Wel is er volgens hem onvoldoende urgentie geweest bij de aanpak van de adresfraude. Ook het fenomeen dat Poolse arbeiders zich hier vrijwillig lieten ontslaan en desondanks een uitkering konden aanvragen moet volgens Koolmees bestreden worden. De misstanden bij het UWV kwamen pas aan het licht door een serie onthullingen in het tv-programma Nieuwsuur. De signalen waren al een aantal jaren bekend op het ministerie van Sociale Zaken, maar de Kamer werd niet geïnformeerd. Koolmees erkende eerder al dat het parlement ‘pro-actiever’ ingelicht had kunnen worden. Nee Koolmees, had moeten worden. Eerder kondigde de minister ook al aan dat adrescontroles worden verscherpt. Koolmees benadrukte destijds wel dat het UWV jarenlang te maken heeft gehad met bezuinigingen, waardoor via automatisering het persoonlijke contact met cliënten verslechterde. Vermoedens van fraude werden daardoor minder snel opgemerkt. Ik zag, na zijn Kameroptreden een gesprek met de minister bij Nieuwsuur, die uiterst zwak overkwam. Hij ging niet ingrijpen in de top, alhoewel die jarenlang een falend beleid hadden gevoerd.

Aan het einde van dit blog nog even aandacht over het compromis dat de Europese ministerraad van bewindslieden van Milieu sloten over de CO2 uitstoot van nieuwe personenwagens en kleine bedrijfsauto’s die vanaf 2030 op de markt komen. De inzet van de EC was 30% minder dan in 2021, het EP bereikte overeenstemming over 40% en de ministerraad besloot bij meerderheid 35% vast te stellen. Deze lage ambitie geeft Europese autofabrikanten de gelegenheid veel van hun voorraad auto’s, gefabriceerd op basis van oude technologie, nog te kunnen verkopen. Op tafel tijdens de marathonvergadering van de ministerraad lag het rapport van de IPCC, het klimaatbureau van de VN, op tafel. Daarin wordt gesteld dat om de opwarming van de aarde in te dammen nu “nimmer vertoonde beleidsmaatregelen moeten worden genomen”. Daarin slaagde Europa niet. Bondskanselier Merkel, die de belangen van de Duitse auto-industrie verdedigde, had ingezet op 30%, wat door de EC was overgenomen, en daarmee gekozen de Europese auto-industrie niet onder druk te zetten nieuwe technologie te ontwikkelen. Denemarken, Nederland, Ierland, Luxemburg, Slovenië en Zweden ondertekenden een verklaring waarin ze hun beklag neerlegden over de besluitvorming.

Terzijde hierover, nog een kanttekening. Als de EC het beleid uitvoert dat Merkel dicteert, is het alleszins duidelijk waarom de Britten uit de EU stappen. Zij willen niet worden geregeerd door de dictaten vanuit Berlijn. Daarvoor heb ik begrip. Ik was net 5 jaar toen de Duitsers Nederland binnenvielen. Mijn vader heeft tegen de Duitse inval gevochten op de Grebbeberg, waar hij krijgsgevangen werd gemaakt.

© 2018 hannesdewitte@02051935.nl

Slotstand indices d.d. 12 oktober 2018; week 41: AEX 516,29; Bel20 3505,03; CAC40 5095,98; DAX 30 11.523,81; FTSE 100 6.995,91; SMI 8660,38; RTS (Rusland) 1141,35; DJIA 22.533,99; NY-Nasdaq 100 7.157,21; Nikkei 22.694,66; Hang Seng 25.801,49; All Ords 6006,60; SSEC 2.606,91; €/$1,157548; BTC/USD $6311,1; 1 troy ounce goud $1217,5; dat is €33.859,15 per kilo; 3 maands Euribor -0,318% (1 weeks -0,376%, 1 mnds -0,369%), 10 jarig Nederlandse Staat 0,622%; 10 jaar VS 3,1628%; 10 jaar Belgische Staat 0,882%, 10 jaar Duitse Staat 0,504%, 10 jaar CHF (Zwitserse franken) 0,09%, 10 jaar Ja

Dit bericht is geplaatst in Financieel/economisch. Bookmark de permalink.