UPDATE 13/14 06 2020/535 Nederland zit in de diepste recessie van de laatste 100 jaar

Het hoofdkantoor van Unilever wordt verplaatst naar Londen

Een kater voor Rutte van zijn oud-werkgever! Wiebes teleurgesteld.

De 1½ meter discipline

Ik was deze week op de weekmarkt en ben daar ook weer snel weggevlucht. Niemand respecteert de anderhalve meter in de paden, niemand droeg een mondkapje (geen eis van de gemeente), ik heb geen boa gezien die aan het handhaven was. De aardbeien kostte €6 per kilo, de asperges waren onbetaalbaar en de prijs van de ronde opperdoezen was €5 per kilo. Dit gaat niet de goeie kant op.

Pensioenakkoord

Verderop in dit blog staat meer info over dit onderwerp, maar hier de hoofdlijnen.
Dit is voor de deelnemers en gepensioneerden het slechtste akkoord wat voorgelegd gaat worden. Dit is een technisch akkoord, zonder een sociale dekking. Het voorstel laat het basis-principe van een verzekering vallen: wel premie betalen maar geen enkele zekerheid over de hoogte van de uitkeringen op de pensioengerechtigde leeftijd. Daardoor kan het voorstel gelijk de prullenmand in. Als bijna niemand in het nieuwe akkoord op zijn uitkeringen wordt gekort, waar komt dat geld dan wel vandaan? Het systeem van de verrekenrente wordt losgekoppeld, waardoor de pensioenopbouw vervalt. De conclusie dat daardoor fondsen minder reserves hoeven op te bouwen zou geld vrijmaken om de pensioenen weer een inflatiecorrectie uit te kunnen keren. Maar dat is pure roofbouw. Maar er is wel afgesproken dat, bij de huidige stand van de dekkingsgraden, er wel degelijk kortingen op de pensioenuitkeringen gaan plaatsvinden, alleen in 2021 nog in een getemperde vorm. Maar dan worden die wel in een later stadium doorgevoerd. Dat het risico dat pensioenen gekort gaan worden neemt af, zeggen de onderhandelaars, dat is puur bedrog: de waarheid is dat de pensioenuitkeringen gekoppeld gaan worden aan de opbrengsten uit beleggingen, maar daarbij moeten we wel meenemen dat de ECB er naar streeft de rente voor de langere termijn zo laag te houden en misschien wel nog verder te doen dalen dan wel de negatieve rente op laten stijgen. Boerenbedrog is het nu gepresenteerde akkoord, waar alleen de achterban van de vakbonden nog maar even ja hoeven te zeggen. Er wordt in vage bewoordingen gesproken over de verplichting voor gepensioneerden de bestaande rechten in te leveren en over de stappen naar een systeem zonder harde garanties over toekomstige uitkeringen. Juridisch zou dat nu afgedekt zijn. Dat gaat veel heibel geven, bij mensen die 40 jaar premie hebben betaald en nu worden geconfronteerd met veel onzekerheid. Een historische stap achterwaarts.
Lees ook onder ‘overwegingen’ over dit onderwerp

De denktanks spreken over de huidige stand van zaken en de prognoses voor de toekomst

De week begon met een mededeling uit een rapport van RABO-economen dat we in een diepe recessie zitten, erger dan we in de laatste 100 jaar hebben meegemaakt. Zij zeggen daarmee dat we sinds 1920 dit niet meer hebben meegemaakt. Dus, waar wij naartoe gaan zal erger zijn dan de ineenstorting van de aandelenkoersen, in de periode 1929 – 1932. De DJIA noteerde op 03-09-1929 381,17 en op 08-07-1932 41,22, een daling van 89,2%. Erger dan de ineenstorting van de economie in de Dertiger Jaaren, met fabrieken die moesten sluiten, banken die omvielen, bankiers die zelfmoord pleegden, toenemende werkeloosheid en armoede en de enorme kapitaalvernietiging in de Tweede Wereldoorlog, dat zou nu overtroffen gaan worden, alle gigantische steunprogramma’s van de ECB, EU, nationale overheden ten spijt. Komt het geheel onverwacht, nee dat nu ook weer niet. Zoals ik al eerder kenbaar heb gemaakt verkeren wij al 12 jaar in een overgangsperiode tussen twee lange economische golven (van Kondratieff). Dat betekent dat er een grote schoonmaak moet plaatsvinden waarbij alles wat is opgebouwd en niet meer bruikbaar is in de nieuwe golf moet worden opgeruimd, met andere woorden ‘vernietigd worden’. En omdat als gevolg van de industriële productie en het kapitalisme de waardes fors zijn gestegen, ook als gevolg van de enorme hoeveelheden geld die zich in de financiële markten bevinden, moet er heel veel vernietigd gaan worden, wat veel pijn zal veroorzaken. De KK’s trachten dat te voorkomen door de markt te overstromen met gigantische hoeveelheden gratis geld, maar dat zal niet voorkomen dat het opruimen van de ballast wordt voorkomen, hooguit wordt vertraagd. Zo een proces verlengt de overgangsperiode misschien wel tot 25 jaar. Maar het is nodig om voor volgende generaties een nieuwe samenleving te kunnen bouwen. Lees op https://isgeschiedenis.nl/nieuws/historische-groei-van-de-nederlandse-economie hoe zich die ontwikkeling voordeed in het verleden. Maar dat was niet alleen: ook DNB kwam met zijn rapportage, en daarna de Wereldbank en de OESO. De Wereldbank heeft het diepst gegraven en komt op basis van bestaande data dat deze crisis de zwaarste crisis is sinds 1870 en misschien nog wel eerder maar daarover zijn geen data beschikbaar.

De Nederlandse economie komt in een historisch diepe recessie, ondanks alle steunpakketten, staat te lezen op https://nos.nl/artikel/2336527-nederlandse-economie-komt-in-historisch-diepe-recessie-herstel-langzaam.html. Dit jaar krimpt de economie met bijna 6%, schrijven economen van de Rabobank in hun kwartaalbericht. Daarmee maakt Nederland de diepste economische dip in honderd jaar door. De zwaarste schok ligt inmiddels achter ons. In het tweede kwartaal moesten allerlei sectoren verplicht dicht. Naar verwachting leidde dit tot een krimp van 8% tussen eind maart en begin juni. Met name de horeca kreeg afgelopen maanden een ongenadig harde klap. “Restaurants en cafés mogen de deuren weer openen waardoor de horeca wat opkrabbelt uit het diepe dal van het tweede kwartaal”, zegt Ester Barendregt, hoofd RaboResearch Nederland. “Maar voor het jaar als geheel resteert toch een krimp met 41% voor deze sector.” In andere sectoren moet de zwaarste periode nog komen. “Zo komt de grootste klap voor de industrie waarschijnlijk pas in het derde kwartaal”, zegt Barendregt. “De bouw kende dit jaar nog een heel sterke start, maar krijgt met vertraging nu ook last van de corona-crisis en de al langer bestaande stikstofproblematiek.” Voor de bouw verwacht Rabobank ook in 2021 nog krimp. Ook de werkloosheid zal nog verder oplopen. Begin dit jaar zaten 284.000 Nederlanders thuis zonder baan, een werkloosheid van 3%. De Rabobank-economen verwachten dat dit percentage tegen het einde van het jaar is opgelopen tot 7%. De komende maanden zullen steeds meer zzp’ers en flexwerkers zonder werk komen te zitten. In de tweede helft van het jaar voorspelt de bank bovendien meer reorganisaties en faillissementen, waardoor ook meer werknemers met vaste contracten hun baan gaan verliezen. Bedrijven krijgen te maken met consumenten die minder geld gaan uitgeven. Daarnaast zijn ook de vooruitzichten voor de export steeds slechter geworden. Veel van onze belangrijkste handelspartners zijn eveneens hard getroffen door de crisis. Nederlandse bedrijven zullen daardoor 7,2% minder goederen en diensten exporteren, voorziet de Rabobank. “De corona-crisis betekent een enorme klap voor de Nederlandse economie”, zegt Barendregt. “Toch zijn de Nederlandse verwachtingen dit jaar nog relatief mild als je kijkt naar andere landen in de eurozone.” Lang niet alle sectoren gingen op slot in de ‘intelligente lockdown’ en bovendien stond de Nederlandse economie er goed voor toen de pandemie begon. Samen met de hoge mate van digitalisering zorgt dat ervoor dat de eerste corona-klap minder hard uitvalt in Nederland dan in andere Europese landen. Landen met een strenger beleid, zoals Frankrijk, Italië en het Verenigd Koninkrijk, krijgen dit jaar waarschijnlijk te maken met een krimp van ruim 10%. Spanje naar verwachting zelfs met 13%. Die andere landen zullen volgend jaar wel sneller opkrabbelen, voorspelt de Rabobank. Voor 2021 verwacht de bank dat de Nederlandse economie weer met 2,9% groeit. Voor Frankrijk, Italië en Spanje voorziet Rabobank groeicijfers van 7% à 8%. Barendregt: “Deels is dat een logisch gevolg van de minder diepe val aan het begin van de corona-crisis. Maar het komt ook doordat Nederland juist relatief kwetsbaar is voor vraaguitval uit het buitenland.” Het herstel in het laatste deel van dit jaar en volgend jaar kan tenietgedaan worden als het corona-virus later opnieuw de kop opsteekt. Bij een tweede virusgolf zullen de faillissementen en de werkloosheid nog scherper oplopen dan bij de eerste golf, waarschuwt Rabobank. Een financiële crisis en een crisis op de huizenmarkt zijn dan reële risico’s. “Vooral starters die recent een huis hebben gekocht en dit volledig hebben gefinancierd met een hypotheek lopen het risico om bij dalende huizenprijzen onder water te komen staan”, zegt Barendregt. “Dit zorgt dan voor een afname in consumptie, waardoor de dynamiek op de huizenmarkt de economische neergang kan versterken.” (bron: NOS) Toch enkele kanttekeningen bij dit rapport van de RABO economen met betrekking tot enkele niet onderbouwde aannames. De krimp voor dit jaar van bijna 6%, lijkt fors, maar veel hangt af van de ontwikkelingen in het tweede, derde en vierde kwartaal. De bouw doet het dit jaar nog heel goed, maar die klap komt volgend jaar nog. En over hoe de horeca uit de startblokken komt zijn ook vraagtekens te zetten. Ik hou er rekening mee dat in die sector bedrijven ook gaan omvallen, mede omdat het toerisme en de luchtvaart, dit en volgend jaar traag op gang zullen komen. Dat houdt ook verband hoe de corona-pandemie zich ontwikkeld. Ik steun de uitspraak dat een tweede golf van besmettingen van het corona-virus zware economische klappen zal veroorzaken en alle positieve prognoses om zeep zal helpen. Maar er lopen ook nog andere dossiers die van invloed zijn op de economische groei. Neem de verduurzaming en vergroening van de samen leving en meer aandacht voor het klimaat, het milieu (stikstof, PFAS) en de natuur. En dan de afbouw van fossiele brandstof in het productieproces en de consumptie. Nederland is een open economie en is daardoor gevoeliger voor ontwikkelingen in het buitenland. Het is een feit, maar hoe groot de schade daarvan zal zijn, moeten we afwachten. Ook hoe groot het bedrag zal zijn om uitdrukking te geven aan Europese solidariteit. Alle denktanks geven aan dat volgend jaar er weer sprake zal zijn van, soms forse, economische groei. Ik doe daar niet aan mee, ik wacht af welke prestaties de eurolanden leveren dit jaar. En dan is van dominant belang in welke mate het monetaire beleid van de ECB overheden en ondernemers ertoe aanzet te gaan investeren in projecten, die gericht zijn op de toekomst. Daarvoor is het van groot belang dat de 27 EU-regeringsleiders daarover met duidelijke en krachtige uitspraken en daden komen.

DNB reageerde uren later met de halfjaarlijkse raming: De corona-crisis zet de Nederlandse economie in één klap vijf jaar terug, voorspelt De Nederlandsche Bank. Een diepe recessie is volgens DNB dan ook onontkoombaar. Het herstel duurt nog wel drie jaar. Een financiële crisis wordt niet verwacht. De Nederlandsche Bank (DNB) voorziet een diepe economische crisis als gevolg van de corona-pandemie. De centrale bank gaat voor 2020 uit van een krimp van de Nederlandse economie met 6,4%. DNB spreekt van een historisch dieptepunt. De grootste klap valt in het tweede kwartaal van dit jaar. Daarna treedt langzaamaan herstel op, aldus DNB. Volgend jaar zou het bruto binnenlands product (bbp) weer met 2,9% toenemen en voor 2022 wordt een groei van 2,4% voorzien. Net als alle overheden en bedrijven houdt DNB nadrukkelijk een slag om de arm wat betreft de verwachtingen, omdat een crisis zoals deze, met wereldwijde lockdowns, niet eerder is voorgekomen. “Omdat de onzekerheden rond de raming groter zijn dan gebruikelijk is naast de raming ook een mild en een zwaar scenario opgesteld”. De risico’s neigen volgens directeur monetaire zaken Olaf Sleijpen van DNB wel naar het negatieve scenario. “Het positieve scenario gaat ervan uit dat vanaf nu alles goed gaat”, aldus Sleijpen. “En er zijn delen in de wereld waar het aantal besmettingen nog sterk oploopt. Ook kan de impact op de financiële sector nog tegenvallen.” Het negatieve scenario gaat uit van een krimp van maar liefst 11,8%. De corona-crisis zorgt voor onzekerheid, consumenten verliezen het vertrouwen en als gevolg van de maatregelen dalen de inkomens. Dat zorgt ervoor dat de bestedingen verder afnemen, van zowel de consument als bedrijven en buitenlandse afnemers. De particuliere consumptie daalt met 7,6%. De huizenprijzen dalen in 2021 met 2,1%, in 2022 3,1%. “De koopkracht daalt dit jaar met 1%.” De inflatie stijgt dit jaar naar 1,8%, als gevolg van gedaalde energieprijzen. De export krimpt 10,9%. Alleen de overheid geeft meer uit, waardoor het tekort verder oploopt. De overheidsbestedingen groeien 3,1% en het begrotingsoverschot slaat om van +1,7% naar -6,4% van het bbp (dus 8,1% bbp). Maar dat kan Nederland volgens de centrale bank wel hebben. Sleijpen zegt daarover: “De overheidsfinanciën functioneren als een soort airbag. We staan er goed voor en we kunnen dit hebben. De overheidsschuld blijft houdbaar.” DNB waarschuwt wel dat de overheid de tekorten niet te snel weer moet willen terugdringen. DNB verwacht dat de werkloosheid dit jaar oploopt tot 4,7% van de beroepsbevolking en volgend jaar naar 7,3%. “In 2022 volgt weer een daling naar 5,7%.” Vooral flexwerkers, uitzendkrachten en zzp’ers krijgen het op korte termijn zwaar te verduren, op de langere termijn zullen ook personeel met vaste contracten worden getroffen. Maar ook mensen in loondienst zullen minder te besteden krijgen. De werkgelegenheid daalt dit jaar met 1,4% en volgend jaar 2,1%. Aan economische neergangen wordt vaak een letter gekoppeld, om duidelijk te maken hoe snel de neergang gaat, hoelang de weg naar herstel duurt én of dat herstel houdbaar is. “Het is niet helemaal een V”, zegt Sleijpen desgevraagd. “Ons scenario is meer een U waarbij het rechterbeentje er een beetje bij hangt, waardoor je in een soort L terechtkomt.” Dan stelliger: “Het wordt waarschijnlijk een U, uitgaand van herstel volgend jaar, en misschien een W.” Dat zou betekenen dat we door de corona-pandemie over een paar jaar opnieuw in een recessie belanden. (bron: nu.nl) DNB beperkt zich met een feitelijk relaas welke mogelijkheden zich kunnen voordoen: mild, standaard en zwaar. Het rechterbeentje kan erbij bungelen, maar het kan ook een W worden. Dat de overheid stevige buffers heeft deel ik, maar die worden wel in sneltreintempo ingezet om de economie te stutten. In feite moeten alleen bedrijven en bedrijfjes geholpen worden die overlevingskansen hebben voor de maatschappij van de na-corona periode. Al het andere is grotendeels weggegooid geld. En over de uitspraak dat de corona-crisis en de zware recessie geen financiële crisis gaan veroorzaken, heb ik zo mijn twijfels. Met name over de houdbaarheid van het monetaire beleid van DNB, de stabiliteit van de aandelenhandel, de financiële draagkracht van de banken en de verliesfinancieringen (investeringen zonder rendement) van de ECB, EU en nationale overheden.

Ook de Wereldbank verwacht dat de wereldeconomie dit jaar zal krimpen en wel met 5,2%, blijkt uit een raming van de ontwikkelingsorganisatie in haar Global Economic Prospects. Hiermee zou de corona-crisis de wereldeconomie in de diepste recessie duwen sinds de Tweede Wereldoorlog. De ontwikkelingsinstantie van de Verenigde Naties (VN) verwacht een economische krimp in de wereld van 5,2%, dat is meer dan de 3% die in april werd aangegeven door het IMF. De geavanceerde economieën worden het hardst geraakt, met een gemiddelde krimp van 7%. De Wereldbank verwacht onder meer dat de economie van het eurogebied 9,1% krimpt vergeleken met vorig jaar. Voor de Verenigde Staten gaat de VN-instantie uit van een min van 6,1%. Opkomende economieën en ontwikkelingslanden, waar volgens de Wereldbank landen als China, India en Rusland nog deel van uitmaken, gaan er in 2020 gemiddeld 2,5% op achteruit. Het zou voor het eerst in zeker zestig jaar zijn dat de groep landen gemiddeld genomen een economische krimp meemaakt. Vòòr 1960 werden deze cijfers niet bijgehouden door de Wereldbank. Gecorrigeerd met de bevolkingsgroei gaat de VN-instelling ervan uit dat 90% van de economieën in de wereld zal krimpen als gevolg van de corona-crisis. Dat aandeel was sinds 1870 niet zo hoog. Door de omvangrijke economische schade kunnen 70 tot wel 100 miljoen mensen over de hele wereld in extreme armoede terechtkomen. (bron: nu.nl)

De Spaanse economie kan dit jaar met wel 15% krimpen door de corona-crisis, waarmee Spanje tot de hardst getroffen landen in de eurozone zou behoren. Dat meldt de Spaanse centrale bank. Spanje behoorde tot de Europese landen met de strengste quarantainemaatregelen en kreeg het zwaar te verduren door de klappen voor het toerisme door de virusuitbraak, waar Spanje erg afhankelijk van is. Langzaam worden de lockdown-maatregelen in het land versoepeld en vanaf 1 juli gaan de grenzen weer open voor buitenlandse toeristen. De centrale bank denkt dat volgend jaar er weer een duidelijke opleving van de Spaanse economie te zien zal zijn, met naar verwachting ongeveer 7%. (bron: iex) Veel Zuidelijke landen hopen deze zomer nog toeristen binnen te krijgen, maar volgens mij moeten ze hun verwachtingen wel realistisch houden. Neem Nederland: als Nederlanders deze zomer naar z.g. veilige landen gaan en er breekt daar toch weer een opleving van besmettingen uit en er worden opnieuw beperkingen afgekondigd dan moeten de vakantiegangers zelf maar zorgen dat ze het land uitkomen en weer tijdig hier weer terug zijn. Een werkgever is niet verplicht het salaris door te betalen als er vertraging is ontstaan. De Overheid repatrieert dus geen vakantiegangers. Iedereen gaat op eigen risico. Overigens dat dit kabinetsstandpunt wel meer mensen in Nederland op vakantie doen gaan ondanks de geldende beperkingen.

De diepste recessie van wereldeconomie ooit in vredestijd zit eraan te komen, stelt de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO). Volgens het nieuwste vooruitzicht zou de gemiddelde krimp voor 2020 6% bedragen. https://www.nu.nl/economie/6056969/oeso-diepste-wereldwijde-recessie-in-vredestijd-ooit-op-komst.html De corona-crisis leidt tot het grootste verlies aan inkomens in meer dan een eeuw. Herstellen van de economische schade zal langzaam gaan en de effecten zijn nog lang voelbaar, vooral onder kwetsbare groepen en landen. Dat zegt de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO) in de Economic Outlook juni 2020 over de wereldeconomie. Als de pandemie bedwongen wordt, herstelt de economie volgens OESO in 2021 weer met een groei van 5,2%. Rond die tijd is de groei van inkomen van de afgelopen jaren echter teniet gedaan. “Tegen het eind van 2021 zal het verlies van inkomen eerdere recessies buiten oorlogstijd van de afgelopen honderd jaar overtreffen. Dat heeft ernstige en langdurige consequenties voor mensen, bedrijven en overheden”, aldus OESO-hoofdeconoom Laurence Boone. Bij het even realistische scenario van een tweede besmettingsgolf is het beeld nog minder rooskleurig. In dat geval zal de wereldeconomie dit jaar zelfs met 7,6% krimpen en in 2021 slechts 2,8% groeien. Volgens OESO doen overheden er goed aan om met hun crisismaatregelen steun te bieden aan werkende mensen met lage lonen en investeringen te stimuleren. Hogere overheidsschulden zijn geoorloofd in deze tijden van economische teruggang en oplopende werkloosheid, aldus Boone. De grootste economie ter wereld, die van de Verenigde Staten, zal naar schatting in 2020 7,3% krimpen en in 2021 4,1% groeien. Als er een tweede uitbraak plaatsvindt, komen de krimp en groei respectievelijk op 8,5 en 1,9%. Voor de eurozone komt de verwachte krimp dit jaar volgens OESO in de huidige situatie op 9,1%, met een groei in 2021 van 6,5%. Bij een tweede coronagolf zou de recessie in 2020 op 11,5% komen en wordt volgend jaar een groei van 3,5% verwacht. Het Verenigd Koninkrijk heeft volgens OESO de slechtste papieren, met een verwachte krimp van 11,5% dit jaar en een groei van 9% in 2021. Een tweede golf zou zelfs tot 14% krimp kunnen leiden in 2020. De groei zou dan in 2021 naar schatting 5% bedragen. (bron: nu.nl) Volgens OESO-hoofdeconoom Laurence Boone komen we niet uit deze crisis zonder internationale samenwerking. “Beleidsmakers balanceren op een koord”, zegt ze. De grootste gezamenlijke beleidsuitdagingen zijn volgens OESO het ontwikkelen van een vaccin en het maken van steunmaatregelen om mensen aan nieuwe banen te helpen, economische hervormingen door te voeren en kwetsbare mensen te beschermen. Eerder voorspelde de OESO al dat deze crisis de eurozone in een recessie kan duwen. Dit is een marathon en geen sprint, zegt de OESO. We zitten pas in een fase waarin we leren leven met het feit dat het corona-virus om ons heen is. En we zijn voorlopig nog niet uit de crisis. Er doet zich een curieuze ontwikkeling voor. De wereld van de macro-economie, zoals die hierboven wordt verwoord, en die van de beleggers. Beiden hebben een geheel andere visie op de komende ontwikkelingen. Beleggers verkeren in een droomwereld waar geen plek is voor de financieel/economische gevolgen van de corona-crisis en die van de terugvallende wereldhandel door de handelsoorlog tussen China en de VS met zijn handelsbeperkingen en verhoogde importtarieven. Ze negeren die werkelijkheid en kijken vooral naar de stijgende technologiewaarden op de Nasdaq, die deze week in sneltreinpempo de 10.000 grens passeerde en daarna weer terugviel. Verder zijn er uiteraard de lockdown-winnaars, die goed scoren. En dan het verleggen van de corona-beperkingen van het gezondheidsaspect naar dat van de commercie, wat enig enthousiasme oproept. Daarnaast veroorzaakt die versoepeling vragen: vliegtuigen mochten de lucht in met 1/3 van de toegestane vliegtuigstoelen en nu worden door enkele vliegtuigmaatschappijen alle vliegtuigstoelen weer geboekt. Reden: er kan niet rendabel gevlogen worden als het aantal passagiers worden gemaximeerd op 1/3. Maar er is ook een andere realiteit, die beleggers niet willen zien en die klap moet nog komen. Ik moet er wel bij zeggen dat het monetaire beleid van de centrale banken de speculanten in de kaart speelt. Weliswaar worden er grote hoeveelheden geld in de markt gepompt met als doel dat de banken goedkoop geld kunnen uitlenen aan het bedrijfsleven, maar veel van dat gratis geld wordt gebruikt door speculanten die daarmee enorme olievoorraden financieren, en de koersen op de aandelenbeurzen opjagen. Donderdag 11 juni 2020 noteerden aandelen wereldwijd in het rood, maar op de laatste beursdag trokken de noteringen weer aan. Dat vraagt om bezinning.

In Trouw las ik een artikel van de hand van Dirk Waterval op https://www.trouw.nl/economie/de-geldpers-van-de-ecb-draait-overuren-hoe-gevaarlijk-is-al-dat-nieuwgedrukte-geld~b5bc3635/ over ‘al die staatssteun moet ergens van betaald worden en dus creëert de Europese Centrale Bank in hoog tempo extra geld’en de gevolgen die dat kunnen veroorzaken. Omdat de inhoud van dit artikel en de zorgen die worden geuit dicht tegen mijn gedachten liggen citeer ik daaruit enkele interessante uitspraken. In een klein, weggemoffeld curiosazaakje in het centrum van Londen stuitte Wim Boonstra jaren geleden op een origineel bankbiljet van 50 miljard mark. Een stukje papier dat herinnert aan een monetaire uitwas van net na de Eerste Wereldoorlog: de Duitse hyperinflatie. “Voor een klein setje van een paar van dit soort biljetten betaalde ik in totaal 15 pond”, zegt de bijzonder hoogleraar monetair beleid en adviseur bij de Rabobank olijk. Het lijkt heel veel maar in november 1923 (bijna 100 jaar geleden) kostte een brood in de Weimar Republiek, het huidige Duitsland, 201 miljard mark en kon je 8 sneetjes brood kopen. Overigens zijn die oude bankbiljetten niet bijzonder, mijn moeder vertelde mij dat je die op de markt kon kopen als curiositeit, toen zij tiener was. Ik heb er ook nog een aantal geërfd. Nu zal het in Europa echt niet snel meer voorkomen dat je een kruiwagen vol bankbiljetten moet betalen voor één brood, zoals in de Weimarrepubliek van 1923. Er moet een crisis heersen, gecombineerd met wanbestuur. En natuurlijk: een geldpers die overuren draait. “Duitsland kampte destijds al met enorme schulden vanwege de Eerste Wereldoorlog. Het Ruhrgebied, dat het hart van de Duitse industrie was, dat bezet was door Frankrijk en België, waardoor de werkloosheid een nog grotere vlucht nam. De overheid besloot toen om alle lonen in het hele land direct te subsidiëren, en dat te betalen door de geldpers aan te zetten.” Gevolg? De Duitse munt daalde steeds sneller in waarde, raakte in een onhoudbare spiraal, en pats: hyperinflatie. Nee, dat soort dingen komt in de westerse wereld niet snel meer voor. Maar wacht, ho even, massale loonkostensubsidie van de staat? Centrale banken die honderden miljarden euro’s en dollars bijdrukken om de economie te stimuleren? Tijdens de coronacrisis is dat toch aan de orde van de dag? Feit is dat de Europese Centrale Bank (ECB) tussen 2015 en 2018 zo’n €2600 mrd heeft gecreëerd. Dat was dus nog ver voor de nieuwe crisis begon en ook toen al bedoeld om de economie wat aan te jagen. Dit jaar deed de corona-pandemie haar intrede, waarop diezelfde Europese economie compleet vastliep. Als een soort olie om de markt toch enigszins draaiende te houden besloot de ECB in maart om een nieuwe €750 mrd bij te drukken. Afgelopen donderdag deed de centrale bank hier nog eens €600 mrd bij. Bij de Amerikaanse centralebankenkoepel, de Federal Reserve, gaat het om steunacties van vergelijkbare grootte. Door dat bijdrukken van geld komen bedrijven makkelijker aan krediet. Zo kunnen ze lonen en huur zoveel mogelijk doorbetalen, en het hopelijk uitzingen tot de crisis voorbij is. Daarnaast zorgt de draaiende geldpers ervoor dat overheden tegen lagere rentes kunnen lenen op de kapitaalmarkt. Ook niet onbelangrijk. Dit voorjaar kwamen Europese lidstaten zonder uitzondering met ongekend grote binnenlandse steunpakketten, in Nederland bijvoorbeeld voor loonkostensubsidies en hulp bij vaste lasten. De benodigde tientallen miljarden halen overheden deels op door staatsobligaties uit te geven. Dan is het fijn, zeker voor zuidelijke eurolanden die hiervoor ook al een relatief hoge schuldenlast hadden, als de rente daarop niet zo hoog is. Juist na het aankondigen van die steunpakketten, in maart, begonnen die rentes in heel Europa te stijgen. Op zichzelf niet gek: hoe hoger de schuldenlast van een land, hoe meer rente potentiële geldschieters willen terugzien bij de overweging om die schuldenberg verder te vergroten. Het risico op niet terugbetalen stijgt dan immers. Maar aan die stijgende rentes kwam direct een eind, toen de ECB op 19 maart die nieuwe €750 mrd operatie aankondigde. Missie geslaagd, dus. Tijdens de corona-crisis is dit nieuwe geld hard nodig. Punt is dat de corona-crisis in de kern een gezondheidsprobleem is dat hopelijk snel, of in elk geval óóit middels een vaccin, zal verdwijnen. Niet ondenkbaar is dat de economie dan weer gas gaat geven, dat bedrijven weer aan het investeren slaan en consumenten massaal op vakantie en aan de boemel gaan. Zit Europa dan niet met een dodelijke cocktail? De combinatie van een gasgevende samenleving terwijl die astronomisch grote bedragen aan corona-steun nog altijd door de economie stromen? Dat zou de inflatie weleens enorm kunnen aanjagen. Eerst maar even terug naar de afgelopen jaren, want centrale banken in de westerse wereld zaten juist constant met het tegenovergestelde probleem: een hardnekkig láge inflatie. In Europa kwam die bijvoorbeeld maar niet ver boven de 1% uit, terwijl centrale bankiers haar het liefst naar net onder de 2% wilden tillen. Dat zou een constante prijsstijging zijn die enerzijds niet de spuigaten uitloopt, maar waardoor consumenten zich tegelijkertijd wél gedwongen voelen om niet te lang te wachten met het kopen van bijvoorbeeld een nieuwe televisie. Volgend jaar is die immers weer 2% duurder. Zo stimuleer je als centrale bank de koop van goederen, wat goed is voor de economie. Ondanks biljoenen-injecties wilde het de laatste jaren maar niet echt lukken die 2% te halen. Hoezo? Ten eerste omdat commerciële banken, waar veel van ‘het nieuw gedrukte geld’ naartoe gaat, dit deels stallen op de bankrekening die zij op hun beurt weer hebben bij de ECB. De bedoeling is dat commerciële banken het uitlenen aan consumenten en bedrijven en het zo de reële economie in krijgen. Maar dat doorvloeien kan om allerlei redenen spaak lopen, bijvoorbeeld omdat bedrijven even geen behoefte hebben aan nieuw krediet. Dan rollen die verse euro’s dus niet door de winkelstraten, maar blijven ze, in het geval van de ECB, in Frankfurt op de plank liggen. Prof. Dr Casper George de Vries, hoogleraar Monetaire Economie en hoogleraar Financiën aan de Erasmus School of Economics moet grinniken bij het spreekwoord dat de Engelsen gebruiken voor zulke ongebruikte steunacties. “Daar zeggen ze: je kunt een paard wel naar een bak water slepen, maar dat wil niet zeggen dat hij automatisch gaat drinken.” Ook Prof Dr Wim Boonstra, deeltijdhoogleraar Economisch en Monetair Beleid aan de Vrije Universiteit, zegt dat lang niet al het centrale-bankgeld ook echt in de reële economie belandt. “Het werkelijke bedrag dat invloed heeft op de inflatie is daarom wel wat minder spectaculair dan het totale bijgedrukte bedrag”, zegt hij. Er speelt meer. Het nieuwgedrukte geld dat wél van de plank af komt, belandt voor een groot deel in de aandelen- en de huizenmarkt. Het drijft dáár de prijzen op, in plaats van in de elektronicawinkels, de bakker en het café. Niet helemaal de bedoeling van de monetaire autoriteiten. Feitelijk geven de mensen het ECB-geld dus uit aan zaken waar die centrale bank zelf niet direct aan zat te denken. De Vries: “Dan breng je als centrale bank zijnde je paard dus naar een bak water omdat je denkt dat het wat zou moeten drinken, en dan besluit het daar vervolgens om gras te gaan eten.” Voor aandelenhandelaren was 2019 in elk geval een absoluut topjaar: recordkoersen. In de inflatiecijfers zie je dat niet terug. De ECB neemt aandelen en vastgoed niet mee in haar productenmandje bij het berekenen van prijsstijgingen. Tot slot nog een paar andere inflatiedrukkende fenomenen. Er is qua productie goedkope concurrentie gekomen vanuit China. Maar vergeet ook de opkomst van flexwerkers en arbeidsmigranten niet sinds begin deze eeuw, waardoor werkgevers minder druk voelen om de lonen en daarmee de bestedingskracht van mensen te verhogen. Dan is er in het welvarende deel van de wereld ook nog veel vergrijzing, waardoor een groter deel van de bevolking bestaat uit mensen die minder uitgeven. Tegen die pre-corona-achtergrond is het allerminst zeker dat het extra corona-geld na de lockdown ineens wél voor enorme inflatie gaat zorgen. Verschil met pre-corona is wel dat het extra geld nu, voor het eerst in vijf jaar, wel degelijk de reële economie instroomt. Dat laten recente grafieken van de ECB zien. Met intrede van alle nieuwe steunpakketten ligt er dus daadwerkelijk een kleiner deel in Frankfurt op de plank. De ‘echte’ geldhoeveelheid schiet nu echt omhoog, ziet ook De Vries. Hardop nadenkend weegt de monetair econoom verschillende tegengestelde factoren tegen elkaar af: “Nu, tijdens de lockdowns, geven consumenten minder uit. Daardoor zullen prijzen tijdelijk eerder zakken. Of ze sparen om een buffer aan te leggen, waardoor ze ook minder uitgeven. Maar na de crisis? Dan zou de inflatie wel ineens behoorlijk kunnen oplopen.” Een oplopende inflatie heeft een versterkend effect in zich. Hoe sneller producten in prijs stijgen, hoe meer mensen geneigd zijn die producten zo snel mogelijk aan te schaffen omdat ze morgen nóg duurder zijn. Waardoor de zogeheten omloopsnelheid van het geld omhooggaat, en daarmee ook weer de inflatie. “Een spiraal ja”, zegt De Vries. “Zo is dat vorige eeuw in de Weimarrepubliek ook gegaan. Al zitten we daar absoluut nog heel ver vanaf, hoor.” Bovendien hebben de centrale banken een troef achter de hand, zegt hoogleraar Boonstra. Geld creëren gaat namelijk allang niet meer door letterlijk een geldpers in gang te zetten, maar door staatsobligaties op te kopen bij onder meer commerciële banken. Die transactie gebeurt met geld dat speciaal voor deze koop met een muisklik in Frankfurt is aangemaakt. “Besluit de ECB dat de inflatie te hard gaat, en dat er weer geld uít de markt moet, dan kan het diezelfde opgekochte staatsobligaties weer verkopen”, zegt Boonstra. Dan krijgt de centrale bank die euro’s die het in de economie had gepompt weer terug, waarop het de facto weer ‘vernietigd’ wordt. Weg nieuw geld, wat als een goede handrem moet werken op uit de hand lopende prijsstijgingen. De ECB heeft altijd gezegd dat haar stimulerende beleid tijdelijk zou zijn, dat ze de opgekochte staatsobligaties ook weer zou gaan verkopen op termijn. Anderen denken daar iets minder makkelijk over. De Vries behoort juist tot de groep economen die denkt dat terughalen van geld heel moeilijk zal worden. “Je kunt het een beetje met een verslaving vergelijken, het ECB-beleid van de afgelopen vijf jaar.” Een deel van de economie, bijvoorbeeld de aandelenmarkt, is gewend geraakt aan het stimulerende beleid. Overheden ook. “Met name bepaalde landen met een hoge staatsschuld, zoals Italië, komen direct in de problemen als de rente weer omhoog gaat.” Durft de ECB haar Italiaanse staatsobligaties ooit weer te verkopen, met stijgende rentes tot gevolg? De Vries betwijfelt het zo langzamerhand. “Dat zou betekenen dat er nu sprake is van een soort monetaire financiering, waarbij centrale banken overheden financieren. Dat mag niet binnen de Europese wet.” Verder concluderen Boonstra en De Vries nuchter dat hyperinflatie bij lange na nog geen reëel scenario is. Dat er over honderd jaar geen eurobiljetten van 50 miljard in kleine curiosa-winkeltjes te vinden zijn, daarover zijn de beide hoogleraren het wel eens. Ik ga hier wel enkele kanttekeningen bij plaatsen. Wat ik mis zijn de gevaren die opdoemen bij het verlies van vertrouwen in geld, als gevolg van de de gigantische gratis geld hoeveelheden, die op de markt komen. Hoe je het wendt of keert dat betekent dat de waarde van geld daalt. Dat wordt gemaskeerd doordat dezelfde monetaire ontwikkelingen zich ook voordoen in andere wereldvaluta. Doordat de geldcreatie in dollars nog groter is dan die in euro’s stijgt de waarde van de euro momenteel. Het komt omdat de waarde van valuta wordt bepaald door wat de markt ervoor geeft. En wie zijn die ‘markt’? Ik deel het standpunt van Boonstra niet dat er altijd de mogelijkheid nog is dat de ECB de ingekochte obligaties weer kan gaan verkopen. Technisch zou dat een optie zijn maar in de praktijk niet uitvoerbaar. De obligatiekoersen zouden dan gaan dalen, de rente gaat stijgen en de waarde van de euro zou revalueren. Dat gaat enerzijds enorme verliezen genereren bij de bezitters die langlopend laagrentend staatspapier in portefeuille hebben. Bij financiële partijen die belangen hebben in financiële producten, als derivaten, kan dat grote winsten en verliezen veroorzaken en ontstaan er bij een stijging van de waarde van de euro voordelen voor de prijs van geïmporteerde goederen en worden uitgevoerde producten van binnen de eurozone duurder op de wereldmarkten. Terzijde de vraag hoe de aandelenkoersen daarop zullen reageren. Een crash sluit ik dan zeker niet uit. Als de geldmarkten worden verkrapt zal dat ook zeker gevolgen hebben voor de olieprijs, de goudprijs en het vastgoed die niet langer met goedkoop geld kunnen worden gefinancierd. Ook zal dat gevolgen hebben voor de koopkracht, inkomens, werkgelegenheid en in/deflatie. Maar dan wordt de vraag van de Vries actueel of er uit deze situatie nog wel een uitweg is. Rekening houdend met onverwachte tegenvallers zie ik de monetaire ontwikkeling met zorg tegemoet. Ik denk dan b.v. aan de besluitvorming over essentiële sociaal/maatschappelijke en financieel/economische problemen binnen de Europese Unie en de eurozone als een vaag perspectief. En de gevolgen van de corona-crisis voor ons land en in een Europees perspectief. Een hyperinflatie blijft op dit moment op mijn netvlies staan, als enige uitweg.

Niet alles kan overal

De stikstofuitstoot moet in 2030 zijn gehalveerd ten opzichte van 2019 en tegelijkertijd moet er worden geïnvesteerd in natuurherstel. Alleen dan kunnen de doelen om de natuur voldoende te beschermen worden gehaald, stelt Johan Remkes in zijn eindrapport met advies aan het kabinet voor de oplossing van de stikstofproblemen. De doelen moeten wettelijk worden vastgelegd, het kabinet wordt opgeroepen met een “voortvarende aanpak” te komen. Remkes oordeelt hard over de aanpak van het kabinet tot nu toe. De juridische verankering van het huidige beleid is “onvoldoende” en veel maatregelen zijn op basis van vrijwilligheid. De adviescommissie maakt de pijnlijke vergelijking met het vorige beleid, het Programma Aanpak Stikstof (PAS), dat vorig jaar door de Raad van State werd afgekeurd. “Het is onvoldoende om op de lange termijn voldoende stikstofreductie te garanderen”, aldus Remkes in een toelichting op het advies. Hij waarschuwde dat er onterecht wordt gedacht dat het stikstofprobleem zich vanzelf oplost vanwege de corona-crisis waardoor er een stuk minder economische activiteiten zijn. “Het stikstofprobleem is er nog steeds en is alleen maar urgenter geworden.” De afname van stikstof is naar verwachting tijdelijk en de afname van ammoniak, ook een vorm van stikstof, is bij de landbouw de laatste maanden helemaal niet afgenomen, concludeerde Remkes. De halvering van de stikstofuitstoot zou per provincie moeten worden geregeld, afhankelijk van de staat van de Natura 2000-gebieden. Vóór 2040 moet de uitstoot bij alle beschermde natuurgebieden tot onder de kritische depositiewaarde zijn gedaald, zodat de stikstof geen schade meer kan aanbrengen aan de natuur. “Als dat lukt, dan kan de natuur zich in 2050 hersteld hebben.” Minister Schouten noemde het advies in een eerste reactie “een indrukwekkend boekwerk”. Het belangrijkste voor het kabinet, is de juridische houdbaarheid van het beleid, maar juist daarvoor waarschuwde Remkes. “Er zijn geen makkelijke oplossingen”, zei Schouten. De Raad van State zal nog een advies uitbrengen, dat wordt voor het kabinet “essentieel”, zei Schouten. Ze wilde hier nog niet op vooruitlopen. Ambitieuzere doelen betekenen ook meer maatregelen, waarschuwde Schouten. “Dat vraagt veel van de samenleving”. Naar dat evenwicht gaat Schouten verder op zoek. “Wij hebben nu maatregelen voorgesteld: een wetsvoorstel. Als blijkt dat die niet houdbaar zijn, dan gaan we daar weer naar kijken”, aldus de bewindsvrouw. “Remkes vindt het op zich niet vreemd dat de minister het advies van de Raad van State afwacht. De kern van de kritiek van de Raad van State van vorig jaar zit hem in de term ‘borgen’. Dat gebeurt in het huidige stikstofbeleid niet.” “Daarom zeggen wij nu: wil je de zekerheid dat de bouwvergunningen niet weer vastlopen en dat er daadwerkelijk stappen op het gebied van natuurherstel worden gezet, zal je er toch een tandje bij moeten zetten.” “Ik snap best dat dat politiek gevoelig ligt in de coalitie. Ik sluit ook helemaal niet uit dat een deel van de discussie volgend jaar bij de kabinetsformatie terugkomt.”Vooral de landbouw, de sector die het meeste stikstof uitstoot in Nederland, “moet echt een transitie maken” naar een werkwijze met weinig stikstofuitstoot, zei Remkes. “Het trekt een te zware wissel op de natuur.” De commissie was ook kritisch op de vrijwillige uitkoopregeling voor boeren. Hier zouden alleen ondernemers voor in aanmerkingen moeten komen die te veel stikstof uitstoten en dicht bij Natura 2000-gebieden zitten. Er moet ook beter moeten worden gemeten. “Boeren kunnen niet groen zijn als ze rood staan”, aldus Remkes. Vorig jaar werd het stikstofbeleid van het kabinet door de Raad van State afgekeurd. Er werd te weinig gedaan om de stikstofneerslag en -uitstoot bij beschermde natuurgebieden te verlagen. Met dat beleid, het Programma Aanpak Stikstof (PAS), werden bouwvergunningen afgegeven. Die werden met de rechterlijke uitspraak in één klap ongeldig waardoor een totale bouwstop volgde. Inmiddels zijn er maatregelen genomen, mede op basis van eerdere tussenadviezen van de commissie-Remkes. Zo is de maximumsnelheid op snelwegen overdag verlaagd naar 100 kilometer per uur en mag de luchtvaart alleen groeien als er verdere verduurzaming tegenover staat. Eind april volgde een “structurele aanpak” die de stikstofuitstoot bij de bron moest aanpakken. Er werd geld vrijgemaakt om de natuur te herstellen en boeren die in de buurt van beschermd natuurgebied zaten, werden met een financiële regeling verleid te stoppen met hun bedrijf. De landbouw is in Nederland verantwoordelijk voor het grootste deel van de stikstofuitstoot: 41%. Het kabinet stelde zichzelf de opgave om in 2030 bij ten minste de helft van de beschermde natuurgebieden de stikstofuitstoot onder een kritische grens te krijgen. Dit is alleen opgeschreven als “streefwaarde” en niet als hard doel, waardoor critici denken dat ook dit beleid net als de PAS uiteindelijk juridisch niet houdbaar is. MOBilisation for the Environment (MOB), de milieuclub die met succes de PAS bij de rechter aanvocht, liet al direct weten ook vanwege het nieuwste stikstofbeleid naar de rechter te stappen. (bron: nu.nl)

Er is veel kritiek op de wet die per 1 juli de tijdelijke noodverordeningen vanwege de corona-crisis moet vervangen. Het kabinet wil de ‘corona-wet’ aan het parlement voorleggen, omdat de regels nu niet democratisch zijn getoetst en burgers niet naar de rechter kunnen. Met de wet kan het kabinet ook nieuwe regels uitvaardigen. Volgens critici, ook in de Kamer, gaat dat veel te ver. De Orde van Advocaten vindt dat de wet inbreuk kan maken op de grondrechten van burgers. Ook kan het kabinet de wet verlengen,waardoor tijdelijke regels in feite voor onbepaalde tijd gaan gelden, zeggen de advocaten. (bron: NOS)

Het handelsverdrag CETA tussen de Europese Unie en Canada is volgens een groep Nederlandse rechtsgeleerden in strijd met de grondwet, dat schrijven 30 hoogleraren, advocaten en andere juristen in een maandag gepubliceerde open brief aan de Eerste Kamer. De senaat buigt zich binnenkort over het omstreden handelsverdrag. De brief is ondertekend door onder anderen hoogleraar staatsrecht Jerfi Uzman aan de Universiteit Utrecht en advocaat Bénédicte Ficq. “De rechtsgeleerden maken bezwaar tegen het voor CETA in het leven geroepen internationale arbitragehof”, aldus belangenorganisatie Milieudefensie, die de brief mede heeft ondertekend. Het arbitragehof is volgens de ondertekenaars een “onnodig parallel rechtssysteem ter bescherming van de belangen van buitenlandse investeerders”. Het arbitragehof zou in strijd zijn met de Nederlandse grondwet, omdat daarin staat dat Nederlandse rechters in kwesties met buitenlandse investeerders bevoegd zijn. Ook andere wetgevende bevoegdheden zouden aan “ambtelijke CETA-werkgroepen worden overgedragen”. CETA zou bedrijven te veel macht geven. Canada en de EU sloten in 2017 de Comprehensive Economic and Trade Agreement (CETA). Het verdrag moet de handel tussen beide handelsmachten vergemakkelijken. In de overeenkomst staan niet alleen afspraken over de afschaffing van tarieven, maar ook over juridische kwesties. (bron: nu.nl) Ik schreef over dit onderwerp al eerder. Een paar maanden geleden kwam een zaak aan de orde waarbij een onbevoegde Pakistaanse onderhandelaar een deal had gesloten met buitenlandse bedrijven, die in strijd was met de Pakistaanse grondwet en die behandeld was bij het arbitragehof van de Wereldbank. Trouw schreef daar op 2 december 2019 over: Pakistan moet twee mijnbouwbedrijven $5,9 mrd betalen, heeft het arbitragehof van de Wereldbank bepaald. Antofagasta PLC uit Chili en Barrick Gold Corporation uit Canada krijgen samen dit bedrag voor een project dat Pakistan nooit heeft goedgekeurd en dat nooit is uitgevoerd. Ze eisten daarom schadevergoeding. De bedrijven wonnen de zaak voor een arbitragerechtbank van de Wereldbank; die bank is opgericht om ontwikkelingslanden te helpen. De Amerikaanse top-econoom Jeffrey Sachs heeft felle kritiek. Pakistan wordt beroofd, vindt hij, en er is geen eerlijk spel gespeeld. De schadevergoeding bedraagt bijna 2% van het bruto binnenlands product van Pakistan, dat financiële steun krijgt van het Internationaal Monetair Fonds, een zusterorganisatie van de Wereldbank. “Het is ruim tweemaal zoveel als Pakistan uitgeeft aan gezondheidszorg voor 200 miljoen mensen, in een land waar 7% van de kinderen voor hun vijftiende verjaardag sterft”, schrijft Sachs, professor aan de Columbia University. Sachs is ook betrokken bij de duurzame ontwikkelingsdoelen van de VN. Bij internationale investeringsrechtbanken kunnen bedrijven, buiten de reguliere rechtbank om, een zaak beginnen tegen landen die hun belangen zouden schaden. In dit geval achtte het Hooggerechtshof van Pakistan het mijnbouwproject in strijd met de Pakistaanse wet. Daarop stapten de mijnbouwbedrijven naar de arbitragerechtbank van de Wereldbank, het International Center for the Settlement of Investment Disputes. Drie rechters gaven de mijnbouwers alsnog gelijk. De uitspraak is in augustus 2019 gepubliceerd en kwam in het nieuws doordat Sachs er een spotlicht op zette. De zaak gaat terug tot 1993, toen de Amerikaanse mijnbouwer BHP een joint venture sloot met de ontwikkelingsautoriteit van de Pakistaanse provincie Balochistan. Het idee was om naar goud en koper te zoeken en, als dat succesvol was, een mijnbouwlicentie aan te vragen. Het project kwam nooit van de grond. Het Pakistaanse Hooggerechtshof stelde in 2013 vast dat de ontwikkelingsautoriteit de mijnbouwwet had overtreden. Er was geen transparante aanbesteding geweest en de autoriteit was niet bevoegd om zo’n vergaand contract te sluiten. De voorzitter ervan leefde boven zijn stand, aldus het hof, wat duidt op corruptie. Antofagasta kreeg het contract in 2006 in handen voor $167 mln en verkocht de helft aan mede-eiser Barrick Gold Corporation. De investeringsrechtbank bepaalt de waarde van het project nu op $4 mrd. De schadevergoeding is gebaseerd op de winsten die de mijnbouwers hadden gemaakt als het niet-bestaande project was doorgegaan. Volgens de investeringsrechtbank hadden de mijnbouwers recht op een gebied van 1000 vierkante kilometer, ook al verbiedt de Pakistaanse wet licenties voor zulke grote oppervlaktes, zegt Sachs. Ook stelt de investeringsrechtbank eenzijdig vast dat de mijnbouwers vijftien jaar lang belastingvoordelen zouden genieten. Daarbij komen nog rente met terugwerkende kracht en juridische kosten. In totaal $5,9 mrd. Investeringsrechtbanken liggen vaker onder vuur, ook in verband met Ceta, het handelsverdrag tussen de Europese Unie en Canada dat de Eerste Kamer nog moet ratificeren. Het idee achter investeerdersbescherming is dat bedrijven niet de dupe worden van grillige overheden. De EU zegt dat de investeringsrechtbank van Ceta is gemoderniseerd: de arbitragecommissie is transparanter en er komt een mogelijkheid om in beroep te gaan. Sachs roept op om het ‘kapotte’ arbitragesysteem te repareren, want nu staat het grote ondernemingen toe om arme landen uit te buiten.

De tweede golf dat zijn wij”

Nederland moet het corona-virus bestrijden door in te zetten op indammen en niet op de huidige ‘maximale controle’. Dat kan over twee jaar gemeten zo’n 123 miljard euro schelen, terwijl er verder zo’n 50.000 doden minder zullen kunnen vallen, zeggen onderzoekers van KPMG en de Vrije Universiteit Amsterdam. Het kabinet schept geen duidelijkheid over hoe het het corona-virus wil bestrijden. Er is een politieke term ontwikkeld, ‘maximale controle’, maar die term kent de Wereldgezondheidsorganisatie WHO helemaal niet, zegt David Ikkersheim, partner bij KPMG. Nu lijken het RIVM en de GGD nog te gaan voor groepsimmuniteit, zegt hij. Een rekensom leert volgens hem echter dat een strategie van indammen voordelen levert, zowel op het financiële vlak als qua gezondheid. Dat schrijven Ikkersheim en Xander Koolman van de Vrije Universiteit Amsterdam in het rapport ‘De tweede golf dat zijn wij‘, met als ondertitel ‘een pleidooi om covid-19 in Nederland in te dammen’. De beide heren willen met het rapport ruimte bieden om het beleid bij te stellen. Ze pleiten ervoor dat er een informatiecampagne komt om mensen, ook met lichte klachten, te laten testen, tests online in plaats van via de telefoon in te boeken en de uitslag binnen 24 uur of bij voorkeur binnen 8 uur te hebben. Ook zou het bronnen- en contactonderzoek veel sneller moeten plaatsvinden. Ikkersheim noemt de Amerikaanse staat New Jersey, waar blijkt dat 90% van de mensen waarmee iemand die besmet is met het corona-virus wordt opgespoord. Als er helemaal wordt gekozen voor indamming, door middel van meer en sneller testen en bronnen- en contactonderzoek, dan kan de reproductiefactor, oftewel hoeveel anderen iemand die het corona-virus heeft besmet, fors worden teruggebracht, van de huidige 0,9 naar 0,5. Dat betekent dat het corona-virus uiteindelijk uitdooft, legt Ikkersheim uit. In de tussentijd zullen er nog wel nieuwe besmettingen zijn, maar dusdanig veel minder dan nu, dat consumenten zich geen zorgen maken dat ze het krijgen. Tuberculose bestaat ook nog steeds in Nederland, maar niemand is bang dat hij of zij het krijgt, licht Ikkersheim toe. De economie kan dan verder open dan nu en consumenten zullen weer meer durven uitgeven dan met de huidige strategie en dat stuwt de economie. Tot en met 2022 valt dat voordeel op circa 123 mrd te becijferen, aldus Ikkersheim. Dat is een schatting, het kan minder zijn, maar ook meer. Hun schattingen zijn gebaseerd op scenario’s van De Nederlandsche Bank (DNB). Als andere landen ook meedoen met de strategie, dan zou het voordeel nog veel hoger kunnen uitvallen tot wel 17% bbp in 2022, zo laat DNB zien. Verder zullen er door de strategie van indamming minder doden vallen, aldus Ikkersheim. In het rapport staat dat het zo’n 50.000 doden kan schelen, maar het kunnen er ook 100.000 zijn, zegt Ikkersheim. Ook als het terugdringen van de reproductiefactor tot 0,5 niet (helemaal) lukt, dan is het toch aan te bevelen om de adviezen over te nemen, vindt Ikkersheim. De reproductiefactor zal sowieso omlaag gaan en daardoor zul je je economie een stuk verder open kunnen zetten dan nu het geval is. (bron: RTL)

Abacadabra, veel verwachtingen, veel aannames, weinig feiten. Het enige wat mij aanspreekt is dat als de burgers weer vertrouwen krijgen in de beheersing van de corona-besmettingen en er geen tweede corona-golf optreedt (waarover pas over 6 tot 9 maanden hopelijk meer duidelijkheid komt) zal de situatie weer normaliseren. De start van het ambitieuze testprogramma, uitgevoerd door de GGD’s, is geen succes gebleken. Ik begrijp dat wel. Mijn huisarts adviseerde mij dat ook, maar toen ik doorvroeg bleek dat er nog veel onduidelijk was over de gevolgen. Er zijn 2 opties: je hebt anti-stoffen in je bloed of niet. Als je ze nog niet hebt ben je dus nog vatbaar voor corona en als je wel anti-stoffen hebt dan hebt je corona gehad dan wel je hebt het nog in een milde vorm. En welke consequenties dat kan hebben weet niemand. Dus laten de mensen uit de risicogroep zich niet testen. Die blijven zoveel mogelijk binnen, wassen en desinfecteren regelmatig hun handen, laten hun boodschappen doen en dragen mondkapjes en soms ook plastic handschoenen. Daarbij komt het nieuws dat in een deel van Peking weer een lockdown is afgekondigd. Dat de overheid, met mate, de teugels wil laten vieren om de economie weer draaiende te krijgen, begrijp ik wel. Maar als dat na de zomer ertoe leidt dat de beperkingen opnieuw moeten worden afgekondigd, zijn we nog verder van huis en worden de verliezen ondragelijk voor vele, vooral kleinere, ondernemers. Wij weten van de pest dat een pandemie lang kan duren: 300 jaar. Dat was wel in een andere tijd. De kennis over virussen is veel verder dan toen, maar ook de Spaanse Griep heeft jaren geduurd. Pas als er een vaccin is zonder bijwerkingen, zal de rust terugkeren. En daarop moeten we wachten en rustig de tijd uitzitten en alle financieel/economische tegenslag voor lief nemen.

Frontberichten

Is Trump de wereldleider nog wel of is hij een president van een groot economisch blok met een heel beperkte blik op de toekomst met een grote bek, die het beleid van de straatcriminelen voert? Hij heeft het klimaat, het milieu en de natuur op achterstand gezet, met een decreet dat de bestaande milieuwetten van zijn voorganger Barack Obama worden versoepeld. Reden daarvan is dat de bedrijven het door de corona-crisis toch al zo moeilijk hebben. De waarheid is echter dat hij vanaf dag 1 van zijn presidentschap het voornemen heeft gehad, zodra zich daarvoor een mogelijkheid aandiende, die milieuregels af te schaffen.

Olie- en gasconcern BP gaat dit jaar tienduizend banen schrappen, omgerekend zo’n 15% van het totale personeelsbestand, zeggen ingewijden. Het concern zou de bezuinigingsmaatregel deze week hebben aangekondigd in een conferencecall met het personeel. Het ruim honderd jaar oude olie- en gasconcern neemt de maatregel vanwege de economische problemen die de corona-crisis met zich meebrengt. Door de corona-pandemie is de vraag naar fossiele brandstoffen ingestort. Dit heeft een daling van de prijzen als gevolg, waardoor olie- en gasbedrijven hard worden geraakt. Door de gevolgen van de corona-crisis daalde de winst van BP in het eerste kwartaal met 67% ten opzichte van een jaar eerder. Het concern hield $800 mln (ruim €706 mln) over in de eerste drie maanden van dit jaar. In diezelfde periode vorig jaar ging het nog om $2.400 mln. Het oliebedrijf besloot daarom in april de bestedingen met 25% te verlagen. (bron: nu.nl)

Warenhuis Galeries Lafayette in Parijs heeft flink te lijden van omzetverlies omdat er vanwege het corona-virus niet of nauwelijks toeristen zijn in Frankrijk. Dat geldt zowel voor het fameuze filiaal aan de Boulevard Hausmann als de pas vorig jaar geopende kleinere winkel aan de Champs Elysées. Volgens CEO Nicolas Houze loopt Lafayette dit jaar zeker €1 mrd aan omzet mis als gevolg van de tijdelijke sluitingen van de winkels en het wegblijven van toeristen door het corona-virus. Op 11 mei mochten de winkels in Frankrijk weer open. “We hebben de winkel op de Champs Elysees heropend, maar we moeten erkennen dat we veel van onze klanten missen”, aldus Houze in een interview op de Franse radio. De warenhuizen hebben nog beperkte openingsuren. In de winkels is een vijfde minder aanloop. “Het kan nog tot het eind van dit jaar of langer duren voordat onze internationale klanten terugkomen en dat drukt zwaar op het resultaat. Onze winkel op Hausmann haalt meer dan de helft van de omzet uit aankopen door buitenlanders”, zegt de CEO. Galeries Lafayette heeft in totaal meer dan zestig winkels in Frankrijk en een paar daarbuiten. Het bedrijf is in gesprek met banken en het Franse ministerie van Financiën over een door de overheid gegarandeerde lening van €300 mln. De CEO van Lafayette denkt dat de nieuwe winkel op de Champs Elysees ondanks alle tegenslagen wel toekomst heeft. Vorig jaar had de zaak veel last van de protesten van de ‘Gele Hesjes’-beweging.

Er komt een grote hervorming van het pensioenstelsel aan. Er is een reeks maatregelen aangekondigd om de gevolgen van de overgang naar een nieuwe pensioenregeling mogelijk te maken opdat ‘niemand’ erop achteruitgaat. Tegelijk wordt de verhoging van de AOW-leeftijd vertraagd en er komt een regeling die eerder stoppen mogelijk maakt. De top van de vakbeweging, werkgevers en minister Wouter Koolmees van Sociale Zaken hebben dit deze week na dagenlang overleg afgesproken. Het gaat om de uitwerking van het Pensioenakkoord dat zij, na tien jaar polderoverleg, vorig jaar juni afsloten. De komende dagen raadplegen de sociale partners hun achterban en volgende week vrijdag neemt de ministerraad een besluit. De week daarna debatteert de Tweede Kamer over de plannen. In principe steunen de PvdA en GroenLinks het pensioenakkoord waardoor er ook in de Eerste Kamer een meerderheid is. Veel pensioenfondsen staan er nu slecht voor. Voor elke euro toegezegd pensioen voor gepensioneerden en werkenden hebben zij vaak veel minder dan een euro in kas. De beleggingen van bijvoorbeeld het ABP zijn nu zo’n 83 cent per euro pensioen waard. Als dat eind van dit jaar nog zo is, moeten pensioenfondsen, die de norm van 90 cent niet halen, de toegezegde pensioenen verlagen. Koolmees heeft echter toegezegd dat pensioenen niet verlaagd hoeven te worden als de fondsen meer dan 90 cent per toegezegde euro pensioen in kas hebben, omdat er sprake is van uitzonderlijke omstandigheden door de corona-crisis. Daardoor kunnen eventuele kortingen in 2021 beperkt zijn of helemaal achterwege blijven. Door de corona-crisis is de rente weggezakt en zijn beleggingen op drift geraakt. Vooral de vakbeweging wilde dat de kortingen van tafel gingen, maar ook voor de coalitie zijn pensioenkortingen vlak voor de verkiezingen in maart 2021 erg onaantrekkelijk. (bron: VK) Wat hier staat is onjuist. De rente is niet weggezakt door de corona-crisis, maar is al ingezet in 2015 door Mario Draghi met zijn opkoopprogramma’s. Door de corona-crisis zijn die opkoopprogramma’s wel vergroot. Maar de problemen bij de pensioenfondsen komen voort uit de hoogte van de verrekenrente die door De Nederlandsche Bank laag werden vastgesteld als gemiddelde voor de komende 40 jaar. Maar door de verrekenrente af te schaffen wordt het probleem van de kortingen op de pensioenopbouw en de pensioenuitkeringen niet opgelost. Die (on)zekerheid wordt overgelaten aan de markt en die regie wordt gevoerd door de financiële markten. Weg zekerheid. Dit is boerenbedrog wat Koolmees aanbiedt. Kortingen op de pensioenuitkeringen komen er wel degelijk aan, want alleen tijdens de corona-crisis is hij bereid een deel van de kortingen te beperken. Daarbij komt dat door die kortingen, die in de komende jaren niet onaanzienlijk zullen zijn, koopkrachtverlies voor gepensioneerden zal veroorzaken. En gaat dat gerepareerd worden en wel hoe? De pensioenhervormingen die Koolmees al jaren wil doordrukken gaan geld kosten als ‘niemand er op achteruit gaat’. Wat gaat de Koolmees uit de hoge hoed toveren. Ik ben voorbarig, maar bij alles wat deze minister doet heb ik twijfels over de houdbaarheid ervan. Het nieuwe pensioenstelsel wordt in 2026 ingevoerd, dat is de bedoeling. Vanaf 2022 kunnen pensioenfondsen beginnen met de overstap. Pensioenen gaan niet meer afhangen van de rekenrente, waarmee de fondsen nu nog bepalen hoeveel geld ze in kas moeten hebben. In plaats daarvan wordt de hoogte gebaseerd op de betaalde premie en de winst die de fondsen ermee hebben gehaald. De hoogte van pensioenen wordt daardoor flexibeler en dus onzekerder. Minister Koolmees is blij met de deal. Volgens hem verbetert de aansluiting op de arbeidsmarkt.

Overweging

In het Kabinetsberaad is besloten dat passagiers daar een mondkapje moeten dragen, maar in vliegtuigen hoeft dat niet en daar hoeft de 1½ meter niet in acht te worden genomen. Er zijn toestellen die over een moderne airconditioning beschikken waardoor er geen besmettingsgevaar optreedt, zeggen die maatschappijen. Mijn vraag is of het wel duidelijk is waaraan passagiers worden blootgesteld. Het kan natuurlijk nooit zo zijn dat de gezondheid van passagiers wordt ingezet voor commerciële resultaten.

Ik weet het nog niet of het nu wel zo’n gunstige deal is: de overname van het Amerikaanse maaltijdbestelplatform (wat een woord!!) Grubhub voor €6,4 mrd door het Brits/Nederlandse bedrijf Just Eat Takeaway. De nieuwe gigant heeft 70 miljoen klanten, die 1,6 miljoen maaltijden per dag afleveren in 25 landen. Ze zijn goed voor €2,7 mrd omzet per jaar. Er is nog veel onzeker over de gevolgen van de overname en beleggers legden wat aandelen in de verkoop.

De Rotterdamse Rechtbank heeft de vergunning voor de fusie van PostNL en Sandd vernietigd. Door de fusie zou een monopoliepositie ontstaan en maar een ontvlechting is niet meer mogelijk en ook ongewenst, zegt PostNL. In feite is de toestemming van de fusie, tegen veel adviezen in, eigengereid gedoe van staatssecretaris Mona Keizer. Nu is het ministerie aan zet, mogelijk gaan ze in beroep.

Duizenden patiënten die met een al dan niet bevestigde covid-19-infectie thuiszitten, blijven weken ziek. Hun klachten worden vaak als “mild” betiteld, maar zijn dat in veel gevallen niet. Sommige mensen zijn al zeker twee maanden ziek. De gezondheid van veel corona-patiënten die niet in een ziekenhuis zijn opgenomen geweest, is na maanden nog ‘schokkend slecht’. Dat zegt Longfondsdirecteur Michael Rutgers. Een groot aantal heeft zelfs problemen met lopen, vermoeidheid, kortademigheid, druk op de borst, hoofdpijn, spierpijn. Bijna drie maanden na de eerste symptomen van een besmetting heeft een deel van de corona-patiënten die thuis uitziekten nog ernstige klachten. Dat blijkt uit een peiling van het Longfonds, behandel- en kenniscentrum Ciro en de Universiteit Maastricht onder ruim 1600 mensen met klachten na corona. Liefst 95% van de geënquêteerden geeft aan problemen te hebben met simpele, dagelijkse activiteiten. Longfondsdirecteur Michael Rutgers: “We zijn hier echt van geschrokken. Meer dan zes op de tien heeft zelfs problemen met lopen.” Van de mensen die meewerkten aan het onderzoek, heeft 91% nooit in het ziekenhuis gelegen vanwege corona, bij 43% is geen diagnose gesteld door een arts. “Het is voor het eerst dat deze grote patiëntengroep in beeld wordt gebracht. Deze mensen moeten echt gezien, gehoord en geholpen worden,” zegt Rutgers. De gemiddelde leeftijd van de deelnemers is 53 jaar. Veruit de grootste groep (85%) zegt dat de gezondheid vóór de besmetting met corona goed was; nu ervaart nog 6% dat zo. Bijna de helft geeft aan na corona niet meer te kunnen sporten. “Dat duizenden tot tienduizenden mensen nu nog klachten hebben, is zeker. De vraag is of dat ook op de lange termijn zo blijft.” In de nieuwe leidraad voor nazorg aan Covid-patiënten staat dat huisartsen hun patiënten tijdig moeten informeren dat herstel soms langer duurt dan zij denken. Ook als het virus is verdwenen, voelen veel patiënten zich nog lang niet de oude. Dat is bekend van de patiënten die ernstig ziek worden en op de ic belanden, maar ook de zieke die thuis herstelt, wacht soms nog een lange weg. In de nieuwe leidraad krijgen huisartsen onder meer het advies alert te zijn op cognitieve en psychische klachten. Niet kunnen concentreren, problemen met het geheugen, slapeloosheid, somberheid en angst zijn enkele voorbeelden die huisarts Jako Burgers tegenkomt. “Patiënten hebben langdurig thuisgezeten en de mentale effecten daarvan kunnen groot zijn. Vooral bij oudere mensen zien we verwarring en eenzaamheid, maar ook bij jongeren.”

Er ligt na 10 jaar onderhandelen een nieuw Pensioenakkoord. Het is een technisch akkoord, zonder sociale dekking. Het voorstel laat het basis-principe van een verzekering vallen: wel premie betalen maar geen enkele zekerheid over de hoogte van de uitkeringen op de pensioengerechtigde leeftijd. Daardoor kan het voorstel gelijk de prullenmand in. Als bijna niemand in het nieuwe akkoord op zijn uitkeringen wordt gekort, waar komt dat geld dan wel vandaan? Het systeem van de verrekenrente wordt losgekoppeld (dat systeem is niet fout maar de aanname dat in 40 jaar tijd geen basis rendement van 4% kan worden gerealiseerd wel), waardoor de pensioenopbouw vervalt. De conclusie dat daardoor fondsen minder reserves hoeven op te bouwen zou geld vrijmaken om de pensioenen weer een inflatiecorrectie uit te kunnen keren. Maar dat is pure roofbouw. Maar er is wel afgesproken dat, bij de huidige stand van de dekkingsgraden, er wel degelijk kortingen op de pensioenuitkeringen gaan plaatsvinden, alleen in 2021 nog in een getemperde vorm (vanwege de verkiezingen in maart). Maar dan worden die kortingen wel in een later stadium doorgevoerd. Dat het risico dat pensioenen gekort gaan worden neemt af, zeggen de onderhandelaars, dat is puur bedrog: de waarheid is dat de pensioenuitkeringen gekoppeld gaan worden aan de opbrengsten uit beleggingen, maar daarbij moeten we wel meenemen dat de ECB er naar streeft de rente voor de langere termijn zo laag te houden en misschien wel nog verder te doen dalen dan wel de negatieve rente op laten lopen. Boerenbedrog is het nu gepresenteerde akkoord, waar alleen de achterban van de vakbonden nog maar even ‘ja’ tegen hoeven te zeggen. Er wordt in vage bewoordingen gesproken over de verplichting voor gepensioneerden de bestaande rechten in te leveren en over de stappen naar een systeem zonder harde garanties over toekomstige uitkeringen. Juridisch zou dat nu afgedekt zijn. Dat gaat veel heibel geven, bij mensen die 40 jaar premie hebben betaald en nu worden geconfronteerd met grote onzekerheden. Een historische stap achterwaarts.

Het is nu de hoogste tijd dat er zwaar geschut in stelling wordt gebracht die voorkomt dat de pensioenrechten, die werknemers hebben opgebouwd (door premiebetaling door werknemers en werkgevers) wordt verkwanseld door D66-minister Wouter Koolmees. Partijen in de polder hebben zich neergelegd dat door het monetaire beleid van de centrale banken, de rendementen van de pensioenfondsen terug zijn gelopen en dat wij, deelnemers (= werknemers) en gepensioneerden zich daar maar neer bij moeten leggen. Dat is de realiteit van de nieuwe tijd: het “neoliberalisme (= kapitalisme, dat een greep in de aantrekkelijke kassen van de pensioenfondsen doet). Dat de overheden, die optimaal profiteren van het goedkope geld dat ze voor de komende 30 jaar uit de markt kunnen halen, wordt aangesproken door de onderhandelaars van de werknemers, is kennelijk bij niemand opgekomen. Want in feite verschuiven van de verliezen van de pensioenfondsen naar de zakken van de kapitalisten/beleggers die daarmee op de beurzen speculeren en hun zakken vullen. En dat verdedigt onze liberale minister Koolmees. Moeten we hem daarvoor bedanken of wegsturen? Dat laatste natuurlijk!

©2020 hannesdewitte@02051935.nl

Slotstand indices d.d. 12 juni 2020; week 24: AEX 546,16; Bel20 3.296,63; CAC40 4.839,26; DAX30 11.949,28; FTSE 100 6.105,18; SMI 9.796,37; RTS (Rusland) 1238,11; DJIA 25.605,54; NY-Nasdaq 100 9.663,77; Nikkei 22.305,48; Hang Seng 24.301,38; All Ords 5.959,90; SSEC 2.919,74; €/$1,126 BTC/USD $9.434,26; 1 troy ounce goud $1.730,50, dat is €49.394,41 per kilo; 3 maands Euribor -0,366%; 1 weeks -0,515%; 1 mnds -0,482%; 10 jarig Nederlandse Staat -0,242% 10 jaar VS 0,6871%; 10 jaar Belgische Staat -0,051%; 10 jaar Duitse Staat -0,441%; Franse Staat 0,043%; VK 0,21%; 10 jaar CHF (Zwitserse franken) -0,458%; 10 jaar Japan 0,012%; Spanje 0,585%; 10 jaar Italië 1,434%. Een liter E10 hier aan de pomp €1,485.

De indices van de belangrijkste aandelenbeurzen noteerden lager, na slechte prognoses voor het komende jaar, een zware recessie en slecht nieuws vanuit bepaalde sectoren in het bedrijfsleven, oplopende begrotingstekorten, stijgende staatsschulden, de financieel/economische gevolgen van de corona-crisis en een gebrek aan eenheid bij de 27 regeringsleiders van de EU-lidstaten over een krachtig EU-beleid. De goudprijs steeg weer. Ook de rentetarieven daalden, deze week ook voor het lange papier. Wat mij opviel was dat het 30-jarige papier in Spanje net iets goedkoper is dan dat in de VS. Ik voeg ook deze week weer een lijst toe van 10 landen met een rentenotering voor 30-jarig staatspapier. In de meeste landen daalden de tarieven: Zwitserland -0,299%; Duitsland 0,04%; Nederland 0,072%; Japan 0,5315%; GB 0,605%; Frankrijk 0,644%; Canada 1,0777%; Spanje 1,416%; VS 1,4293%; Italië 2,406%. 5-jarig staatspapier met een negatieve rente: Duitsland -0,659% Zwitserland -0,61%; Nederland -0,591%; Denemarken -0,487%; België -0,481%; Frankrijk -0,478%; Japan -0,1094%; Spanje -0,039%.

Dit bericht is geplaatst in Financieel/economisch. Bookmark de permalink.