UPDATE 12102019/500 Een jubileumblog: het 500ste fin/eco blog

Trump bepaalt, en hij alleen: hij is een dwingeland

President Donald Trump laat bondgenoten vallen als een baksteen, luidt de kritiek. Het lijkt hem weinig te kunnen schelen. Voor hem telt alleen dat hij een belofte nakomt. De risico’s van Trumps werkwijze staat op de voorpagina van de weekend-editie van het Parool https://www.parool.nl/wereld/trump-bepaalt-en-hij-alleen~bcaa4c46/ De schrijvers van het artikel zijn Peter Baker en Lara Jakes, © New York Times. <citaat> Niemand had verbaasd hoeven zijn, en toch was iedereen het. De Amerikaanse president Donald Trump had al lang geleden duidelijk gemaakt dat hij weg wilde uit het Midden-Oosten, maar zelfs zijn trouwste aanhangers geloofden niet dat hij het ook zou doen. Ze vergisten zich en nu dient zich de internationale crisis aan die zijn tegenstanders hadden gevreesd. Trump wist wat hij deed, en ging in de Turks-Koerdische crisis rechtstreeks in tegen zijn partij en zijn regering. Hij faciliteerde de Turkse aanval op Amerika’s Koerdische bondgenoten, een staaltje Trumpiaanse buitenlandpolitiek in haar rauwste vorm. Het is een beleid dat vooral stoelt op reflexen en zich steeds minder aantrekt van andermans adviezen. Trump toonde zich nooit onder de indruk van de ervaren topfunctionarissen die hem op veiligheidsgebied moeten bijstaan. Hij verveelde zich bij de traditioneel-diplomatieke en nooit erg opwindende manier van overleggen. </citaat> Trump gaat bij alles wat hij doet en waarover hij tweet zijn eigen weg. Hij negeert de afspraken die gemaakt zijn met bondgenoten, raadpleegt ze niet bij zijn eigen beslissingen, laat staan dat ze met ze overlegt. Zijn regering heeft hij marionetten gemaakt, ja-knikkers, de meningen van zijn chefs van staven negeert hij en de belangen van de wereld bij zijn beslissingen zijn van nul en gener waarde voor hem. In die zin heeft hij zichzelf gedevalueerd als wereldleider. Maar ja, hij scheept de hele wereld, met zijn (handels) beleid, wel op met zijn ‘America First’ strategie. China is daar al het slachtoffer van en Europa zal volgen. Dat hij daarmee ook zijn eigen land in de problemen brengt, is voor hem van minder belang zolang hij een meerderheid van het electoraat maar achter zich houdt. In feite is het Congres voor hem nog van belang zolang ze hem niet voor de voeten lopen. En oh wee, als Democraten of Republikeinen dat wel doen. Hij heeft er wel voor gezorgd dat het Hooggerechtshof hem door dik en dun zal blijven steunen. <citaat> De president schokte Amerikaanse diplomatieke en militaire kringen met zijn besluit vijftig tot honderd Amerikaanse militairen uit het Syrisch-Turkse grensgebied terug te trekken. De door Trump genegeerde experts hadden even nodig om van de schrik te bekomen. Met zijn zoveelste tweet heeft Trump het hele Amerikaanse Midden-Oostenbeleid op zijn kop gezet, met als onmiddellijk gevolg dat de Turkse strijdkrachten nu dezelfde Koerdische strijders bestoken die de Amerikanen hebben geholpen terreurbeweging Islamitische Staat (IS) uit te schakelen. Amerikaanse diplomaten lieten zich geërgerd uit over de eerbied waarmee Trump de Turkse president Recep Tayyip Erdogan bejegent. Trump vertelde hem dat hij, en hij alleen, het nieuwe Syriëbeleid bepaalt, niet het ministerie van Buitenlandse Zaken. Nicholas Burns, een vroegere Amerikaanse onderminister van Buitenlandse Zaken: “Trumps appeasement jegens Erdogan kost hem en de Verenigde Staten iets wat je moeilijk terugkrijgt: onze geloofwaardigheid als een betrouwbare bondgenoot.” Toch gunt Washington de Turken enige manoeuvreerruimte. Een hoge functionaris suggereerde dat Turkse militairen in het noorden van Syrië Koerdische strijders hard mogen aanpakken, maar ze niet mogen afslachten. Doen ze dat wel, dan zal Amerika reageren. Dat hij de Koerden uitleverde aan de genade van Turkije, leek hem niet te deren. Immers, ‘de Koerden hielpen ons niet in Normandië,’ twitterde hij. Ze vochten tegen IS uit eigenbelang, niet om de VS te steunen. En het was Obama’s schuld dat Washington zo nauw samenwerkte met de Koerden. </citaat> De Europese bondgenoten zijn woest, maar is dat wel terecht. Trump heeft ze gewaarschuwd dat hij zijn troepen uit het Midden Oosten zou gaan terugtrekken en dat Europa in actie moest komen. Dat negeerde de Europese leiders, behalve misschien Frankrijk en het VK (in eerste instantie). Het risico is nu dat de Koerden de gevangen genomen IS-strijders zullen laten gaan omdat zij nu alle energie moeten inzetten in de strijd tegen de Turken in N-O Syrië, waarvan ze hadden gehoopt dat ze daar een eigen soevereine staat hadden kunnen vestigen. Dat lijkt nu een vervlogen illusie te zijn geworden. Europa moet nu de gevangen genomen IS-strijders en hun familie terughalen uit het oorlogsgebied, maar daar lijken en nog niet toe bereid. Onze leiders zijn daar niet toe in staat, ze beperken zich tot het verminderen dan wel stopzetten van de wapenexport naar Turkije, maar dat kan betekenen dat de Russen wapens gaan leveren en dan staat Europa met lege handen. Uiteindelijk zal de wereldorde over dit Europese kortzichtig handelen een oordeel uitspreken. Op de achtergrond staan nog wel 3½ miljoen Syrische en Afghaanse vluchtelingen die door Turkije zijn opgevangen op hun tocht naar Europa. Als daarvan ½ miljoen onze richting opkomen reken de Euro-pese leiders in de grootste problemen. Het allerlaatste nieuws van NOS over dit dossier meldt dat in een Syrisch kamp bij de plaats Ain Issa zeker 785 mensen ontsnapt zijn. Dat melden Koerdische strijdkrachten in de regio. De ontsnapping werd eerder al gemeld door het vanuit Groot-Brittannië opererende Syrisch Observatorium voor Mensenrechten. Het kamp zou getroffen zijn door Turkse bombardementen. Het zou gaan om een groep aan Islamitische Staat gelieerde vrouwen en hun kinderen. Ain Issa wordt al sinds woensdag door Turkije gebombardeerd. De Koerdische strijdkrachten melden dat gevangenen de poorten van het kamp aanvielen, en daarna gevlucht zijn. In het kamp zitten 12.000 mensen. Voor het overgrote deel zijn dat vluchtelingen. Ook werden er in een deel van het kamp zo’n 1000 buitenlandse aan IS gelinkte vrouwen met hun kinderen vastgehouden. Het aantal mensen dat in Noord-Syrië op de vlucht is geslagen na de inval van Turkije woensdag is opgelopen naar 130.000, melden de Verenigde Naties. De organisatie vreest dat nog eens 400.000 mensen de komende tijd hun huis moeten verlaten. De Koerdische strijders die het kamp bewaken, zeggen al langer dat er een risico bestaat dat de IS’ers ontsnappen. Nu Turkse troepen in de regio oprukken bestaat de kans dat ze het kamp niet langer kunnen beheren. Het kamp in Ain Issa verkeert volgens het Syrische Observatorium voor Mensenrechten “in een staat van anarchie”. Het kamp ligt dicht bij de stad Raqqa, het voormalige IS-bolwerk van de terreurorganisatie. Zaterdagzei een woordvoerder van de Syrische Democratische Strijdkrachten (SDF) dat het bewaken van IS’ers “niet langer een prioriteit is”. “Wie geeft om de beveiliging van de gevangenen is van harte welkom om hierheen te komen en voor een oplossing te zorgen.” De SDF beveiligt volgens hem liever steden en burgers. Hij waarschuwde dat de operatie van Turkije ervoor zorgt dat IS zich kan hergroeperen. Het Syrische Observatorium voor Mensenrechten meldt negen executies, die zouden hebben plaatsgevonden, waaronder die van de Koerdische politica: Hevrin Khalaf. Zij is zaterdag vermoord, zo melden zowel Koerdische strijdkrachten als Turkse media. De 35-jarige was “uit haar auto gehaald door Turkije gesteunde strijdkrachten”, zegt de politieke tak van de SDF. Ze zou vervolgens geëxecuteerd zijn. Turkse media melden dat ze na een “succesvolle operatie” uiteindelijk “geneutraliseerd” is. Het Syrische leger gaat zich met de Turkse inval bemoeien en gaat de Koerden steunen?

Mario Draghi is voor mij de grootste crimineel’

Dat zegt Felix Zulauf, vermogensadviseur en eigenaar en president van Zulauf Asset Management, een in Zug, Zwitserland gevestigd hedgefonds, dat hij in 1990 oprichtte en nu als zijn eigen familiebedrijf functioneert. Volgens MacroAxis had Zulauf Asset Management $ 1,7 miljard aan activa onder beheer. Zulauf is al bijna 30 jaar een vast lid van de Barron’s Toundtable. Hij is al meer dan 40 jaar actief in de financiële sector. Hij begon zijn loopbaan bij UBS, waar hij uitgroeide tot hoofdstrateeg en een veel gevraagde beurswatcher in de media. Met de voorspelling van de crisis van 1987 werd zijn aanzien nog groter. Peter van Maldegem interviewde hem voor het Belgische financiële dagblad De Tijd: https://www.tijd.be/markten-live/fondsen/strategie/macro-econoom-zulauf-mario-draghi-is-voor-mij-de-grootste-crimineel/10170857.html <citaat> Pensioenfondsen, banken, maar ook ons vertrouwen in geld, het ligt allemaal aan diggelen door het beleid van de centrale banken. Mario Draghi is voor mij de grootste crimineel ter wereld.’ Dat zegt de Zwitser Felix Zulauf, gekend om zijn haarscherpe marktanalyses. Ik ben heel pessimistisch voor Europa. We zijn volledig mismeesterd, de huidige generatie in Europa zal geen vrije markt meer kennen’, zegt hij. De financiële markten zijn in de ban van de recessievrees. Felix Zulauf: ‘Het is duidelijk dat de economie vertraagt. En ik zie weinig redenen om te geloven dat daar snel verandering in zal komen. Velen menen dat de wereldeconomie vertraagt door de handelsoorlog. Dat is een verkeerde analyse. Ik zie twee redenen voor de economische inzinking. Ten eerste is er China. Daar is de kredietmarkt tot de laatste druppel uitgeperst om de hoge groei te handhaven. De enige manier om die niet te laten ontploffen is langzaam de lucht uit de zeepbel te halen. China is dat aan het doen. Het gevolg is dat de hoge groeiverwachtingen voor het land niet meer realistisch zijn. Dat heeft een belangrijke impact op de rest van de wereld. Want China was sinds 2009 de locomotief van de wereldeconomie. De helft van de exportgroei in Europa was te danken aan China. Behalve in China neemt ook de groei in de Verenigde Staten af. Ik acht een herhaling van een recessie zoals we die in 2008 en 2009 zagen weinig waarschijnlijk. Ik denk dat de economie verder zal vertragen en in 2020 een dieptepunt bereikt.’ Ik hou het niet voor onmogelijk dat we geraken in een situatie van stagflatie: een stijgende inflatie bij een lagere economische groei dan wel een krimp. Hoe geraken we uit de recessie? Zulauf: ‘Hiervoor kijk ik vooral naar de overheid. We hebben overheidsuitgaven nodig om uit het dal te kruipen. De kans is groot dat Amerikaans president Donald Trump dat in 2020 zal doen. Een gewaagde voorspelling is dat niet, want dat zien we bij alle Amerikaanse presidenten in het jaar van de verkiezingen. En ik verwacht dat de centrale bank in de VS de rente verder zal verlagen. De vraag is alleen hoe agressief. Ik denk dat een agressieve verlaging met minstens 100 basispunten nodig is.’ Waarom denkt u dat? Zulauf: ‘Als je naar de conjunctuurcyclus kijkt, moet je altijd zoeken waar de kredietexcessen liggen, want daar zit de grootste kwetsbaarheid. De grootste kredietexcessen in de huidige cyclus liggen in de groeilanden, inclusief China. Veel schulden zijn uitgedrukt in Amerikaanse dollars. Zolang de dollar sterk blijft omdat de Fed de rente niet voldoende verlaagt, heeft de wereld een probleem. Dan stevenen we af op een grote crisis. Die zal in de groeilanden beginnen. De zwakste landen zitten al in een crisis, denk aan Argentinië en Turkije, en er kunnen er andere volgen. Indonesië staat er niet goed voor, Zuid-Afrika zit in slechte papieren, en ook China herbergt alle kenmerken van een crisis in wording. Al denk ik wel dat China door zijn autocratisch systeem een grote crisis kan afwenden.’ </citaat> Dan maakt Zulauf een kritische kanttekening bij het interpreteren van economische ontwikkelingen in relatie tot monetair beleid. “Centraal bankiers zijn de slechtste econo-mische voorspellers die er zijn. Toch hangt iedereen aan hun lippen. Geen enkele crisis hebben ze zien aankomen, en ze doen altijd het tegenovergestelde van wat moet.” <citaat> Hoe kijkt u naar het beleid van de Europese Centrale Bank? Zulauf: ‘Mario Draghi is voor mij de grootste crimineel ter wereld. In zijn korte periode aan de macht vernietigde hij de geloofwaardigheid van de nog jonge centrale bank, ons vertrouwen in geld en ons vertrouwen in wetten. Want volgens de wet moet eigendom beschermd worden. Maar als je geld afneemt, wat bij negatieve rentes gebeurt, dan is dat tegen de wet. Draghi vernietigde op die manier ook het banksysteem. De banken zien zwaar af in het huidige renteklimaat. De bankaandelen staan opnieuw dicht bij de dieptepunten van 2008 en 2012, zonder dat we nu een crisis hebben gehad. Dat is het gevolg van een miserabel monetair beleid. Het enige waar Draghi in geïnteresseerd is, is Italië en de zwakke euro-landen te redden.’ ‘Draghi heeft ook het pensioensysteem onderuitgehaald. Hij heeft de pensioenfondsen in ernstige problemen gebracht. Over 25 jaar zal je zien welke schade hij heeft aangericht voor de mensen die dan met pensioen gaan. Hij heeft het begrip van de samengestelde intrest – waarbij de rente op de rente een sneeuwbaleffect creëert – van tafel geveegd. Hij straft de spaarders en moedigt de speculanten aan. Als je in een economie de drijfveren voor sparen wegneemt, creëer je een probleem. Want een economische wet zegt dat sparen gelijk is aan investeren. Als je het sparen wegneemt, is dat nefast (= rampzalig) voor de investeringen en ondermijn je op lange termijn de productiviteit. Natuurlijk kan je kapitaal creëren door de geldpersen van de centrale banken te laten draaien. Maar dat is helemaal iets anders dan geld dat via het rentesysteem organisch groeit. Dit is geen vrije economie meer.’ Velen hebben kritiek op het beleid van de centrale banken. Maar wat is het alternatief? Zulauf: ‘De oplossing ligt bij de overheid. Belastingen moeten lager, regulering moet minder. Mensen moeten aangemoedigd worden om te sparen en te investeren. Maar ik zie dat jonge mensen vandaag zeggen: waarom zou ik me doodwerken? Ik kom goed rond, ik ga het wat kalmer doen. Wel, dat is niet hoe rijke naties gebouwd worden. Dat is te veel socialisme. De huidige generatie is de eerste generatie die veel zal erven, maar ze zal slechter af zijn dan haar ouders. Met onze demografie en de beperkte productiviteitsgroei kan je geen groei creëren. En onze systemen hebben groei nodig. In China is het compleet anders. Die mensen willen vooruit. Op lange termijn wordt China een groot succes.’ Welke gevolgen heeft het rentebeleid op de financiële markten? Zulauf: ‘De negatieve rente heeft geleid tot een complete misallocatie (= onjuiste toedeling) van kapitaal. Er zijn onevenwichtigheden ontstaan die je niet hersteld krijgt in een vrije markt. Je kan ze enkel herstellen via een planeconomie. Daarom worden we meer en meer in zo’n geleide economie geduwd. Ik denk dat de vrije markt over is voor de komende generatie. Er is meer manipulatie en tussenkomst van overheden. Volgens een studie van de Bank voor Internationale Betalingen (BIB) verdient tussen 6% en 12% van de beursgenoteerde ondernemingen – de zombiebedrijven – in het Westen hun kapitaalkosten niet terug. Die bedrijven overleven dankzij de onnatuurlijk lage rente waartegen ze kunnen lenen. Dat verlaagt de productiviteit en de welvaart. Net zoals communisten dat deden in het verleden. Nee, we zijn volledig mismeesterd. Ik zie veel gelijkenissen tussen de Europese Unie en de centraal geplande economie zoals we die in de Sovjet-Unie kenden. Centralisatie in grote unies werkt niet. Het zal productiviteit opeten in plaats van er te creëren.’ ‘De creatie van de euro was fout. Niet omdat het slecht is één munt te hebben, wel omdat de euro onevenwichtigheden creëert. Die zouden in evenwicht gebracht moeten worden, wat niet lukt. Zonder unie zou Italië zijn munt kunnen devalueren. Dat zou veel problemen oplossen. Nu heeft Italië een munt die te sterk is. Het kan dat niet aan. Italië zit gevangen in een deflatie-verhaal. Veel Italianen trekken naar het buitenland om een job te vinden. Italiaanse mannen blijven gemiddeld tot 37 jaar thuis, en er worden weinig kinderen geboren. Heeft de misallocatie van kapitaal al tot te hoge waarderingen op de aandelenmarkten geleid? Zulauf: ‘Ook hier weer de centrale banken. Grote correcties zijn niet meer mogelijk, want zodra de markten met 20% corrigeren, grijpen de centrale banken in. In de VS heeft 60% van de aandelen een hoger dividendrendement dan de overheidsrente op tien jaar. In Europa is dat 100% van de aandelen. 100%, dat is toch geen teken van een vrije markt meer?’ ‘Ik verwacht de komende tien jaar een rendement voor de wereldwijde aandelenindex MSCI World van 2% à 2,5% per jaar. Dat zal volledig uit het dividendrendement bestaan. En om dat te halen moet u verdragen dat uw aandelenportefeuille de komende tien jaar schommelingen van 20% opwaarts en neerwaarts zal kennen. Dat klinkt weinig aantrekkelijk, maar het is nog altijd beter dan een negatieve rente zoals die op een tienjarige overheidsobligatie.’ Belegt u anders dan 40 jaar geleden? Zulauf: ‘Zeker. Tot de laatste cyclus kon je nog spreken van een vrije markt, vandaag niet meer. Nu wordt de markt geleid door de centrale banken en hun substituten, de BlackRocks en Goldman Sachsen van deze wereld, die gigantische kapitalen onder beheer hebben. Je ziet de grote bewegingen niet meer. De overheden beheersen de cyclussen, die minder heftig zijn en langer duren.’ ‘De Amerikaanse aandelenmarkt zit al tien jaar in een stierenmarkt (stijgende beurzen, red.). Niet omdat de beste bedrijven Amerikaans zijn. Wel omdat kapitaal zich wereldwijd onveilig voelt in zijn eigen omgeving en op zoek gaat naar veilige havens. Het kapitaal kan nog wel even verder vloeien naar de VS. Maar Trump moet voorzichtig zijn. Want als de VS het voordeel van de dollar als referentiemunt verliezen, verliezen ze heel veel. We zien het nu al met de cryptomunten. Hun succes is een gevolg van het wantrouwen in de centrale banken.’ </citaat> Zulauf zegt nogal wat: Draghi is een crimineel, over de toekomst van Europa is hij mismeesterd, banken maken moeilijke tijden door, centrale bankiers zijn de slechtste economische voorspellers, als de ECB sparen ontmoedigt is dat nefast (= rampzalig) voor investeringen, het pensioenstelsel wordt ontmanteld en negatieve rente leidt tot een complete misallocatie van kapitaal met andere woorden ‘het volk wordt daarvan het slachtoffer’. Concluderend, het financieel/monetaire systeem dient het kapitalisme ten koste van onze sociaal/maatschappelijke waarden. En dan de vraag “wie beschermt de belangen van de burgers in dit proces? “

De vraag die al enige tijd te horen is: hoe is het toch mogelijk dat de economie zo lang standhoudt in een periode van hoogconjunctuur. In de VS al >10 jaar. Hoe is dat mogelijk? Het lijkt erop dat het geheim schuilt in het monetaire beleid van goedkoop geld in de markt pompen en zodoende een recessie afwenden. Maar het einde van dat wondermiddel lijkt in zicht, want de bijwerkingen die dat met zich meebrengt verstoren het finan-cieel/monetaire en sociaal/maatschappelijke evenwicht. Daarnaast is door Donald Trump, de President van de Verenigde Staten, een handelsoorlog ontketend tegen zijn grote economische rivaal, de Volksrepubliek China, met het instellen van invoerheffingen op de hele export van China naar de VS en handelsverboden met grote Chinese techbedrijven. Daardoor daalt de wereldhandel en neemt de economische groei af. Verder dreigt er een valutaoorlog, aangezwengeld door de VS. Verder gaat de VS, op 18 oktober aanstaande, bepaalde Europese producten (uitgebreidere info verderop in dit blog) belasten met importheffingen. Al die ontwikkelingen zullen een drukkend effect uitoefenen op econo-mische bedrijvigheid, hier en elders. Vooralsnog vallen bij onze oosterburen de zwaarste klappen, die ongetwijfeld ook een uitstraling zullen hebben op andere Europese landen. De effecten van het beleid van de ECB, nog meer goedkoop geld in omloop brengen, zullen die ontwikkeling niet stoppen. We bevinden ons, ook de VS, nu op een route die ons zal leiden naar een recessie. Hoe zwaar die wordt en welke uitstraling die met zich meebrengt is op dit moment nog niet in beeld te brengen. Hoe gaan de effectenbeurzen en de vastgoedprijzen reageren, welke gevolgen heeft dat voor de inflatie, hoe verstandig gaan wereldleiders regeren, welke effecten mogen we verwachten van een economie die gevoed wordt door negatieve rentes. Veel vragen geen antwoorden. De vraag blijft actueel wat mensen met hun spaargeld/vermogens moeten doen om ze te beschermen tegen mogelijk onheil. Wat is wijsheid bij deze verwachtingen? Toch in vastgoed of in goud of andere edele metalen en grondstoffen/mineralen, misschien wel in bitcoins of nog meer dichterbij: cash in een ouwe sok.

De mooie tijden zijn voorbij

Dit is te lezen op DFT. Wereldwijd neemt de vrees voor een economische neergang toe. Deze week zagen we deze angst ook bij beleggers. De beurzen doken in het rood. Economische analisten waarschuwen al langer voor de kans op een lagere groei en zelfs een recessie. Maar die valt, zoals we al eerder schreven, niet te voorspellen. Volgens de heersende opvatting is een onverwachte recessieklap niet waarschijnlijk en wordt uitgegaan van een sluipende economische verslechtering die in veel landen al zichtbaar wordt. Zo wordt gewezen op recente cijfers die wijzen op een verzwakking van de internationale economie. Daardoor lopen steeds meer landen het risico dat ze te maken krijgen met tegenvallende groeicijfers of zelfs een stilstand of krimp. Door de handelsruzie tussen de VS en de EU is er nu sprake van een versnelling. Een voorbeeld van de economische malaise zien we in Duitsland. In het tweede kwartaal van dit jaar kromp de Duitse economie al met 0,1% en het toonaangevende Instituut voor Financieel Onderzoek (IFO) meldde dat een recessie in het derde kwartaal waarschijnlijk is. De economie van Duitsland heeft net als de meeste Europese landen te maken met de afzwakkende mondi-ale economie, de handelsoorlogen van de VS met China en Europa, en onzekerheden rond de Brexit. Vooral met de Duitse industrie gaat het minder goed en de kans op een verdere verslechtering neemt toe als Washington het dreigement uitvoert om auto’s en onderdelen van auto’s uit Europa te gaan belasten. Deze week debatteerden de financiële specialisten van de fracties in de Tweede Kamer met de bewindslieden van Financiën over de Mil-joenennota 2020. Opvallend was dat er niet gesproken werd over de dreigende donderwolken boven onze economie, maar vooral over de feestelijke lastenverlichting voor de middenklasse en de extra uitgaven van het kabinet Rutte III voor de publieke sector (zorg, defensie, onderwijs, veiligheid). Zo leert de ervaring dat een Duitse economische neergang al snel negatieve effecten heeft op onze economische groei. Daarnaast krijgt de Nederlandse economie tevens last van binnenlandse factoren, zoals de krapte op de arbeidsmarkt, een tegenvallende loongroei, de stikstofproblematiek, maar ook de aanhoudende lage arbeidsproductiviteit. Daardoor loopt de minister van Financiën, Wopke Hoekstra, een reële kans op tegenvallende begrotingsinkomsten. We voorspellen nu al dat we dan volgend jaar op Prinsjesdag te maken krijgen met ouderwetse bezuinigingsoperaties, ook wel aangeduid ‘als de broekriem aanhalen’. Binnen de Tweede Kamer was van dit alles nog niets te merken. Een deel van de linkse oppositie (PvdA en de SP) vindt zelfs dat Rutte III nog steeds te weinig uitgeeft en eist extra uitgaven voor onder-wijs, de zorg en de laagste inkomens. De PvdA dreigt daarbij tegen het Belastingplan te stemmen als deze wens niet wordt gehonoreerd. Ondanks de gezamenlijke linkse tegenbegroting krijgen de sociaaldemocraten daarvoor geen steun van GroenLinks. De woordvoerder van deze partij, Bart Snels, gaf een opsomming van alle verbeteringen die Rutte III in de Miljoenennota had opgenomen en stelde vast dat die ook vergaand tegemoet komen aan de wensen van de PvdA. Snels vond dan ook dat deze partij een politiek spelletje speelde. Daarmee maakte hij ook duidelijk dat de PvdA bezig is met een nederlagenstrategie. Wij herinneren ons nog dat met deze strategie in het verleden slechte ervaringen zijn opgedaan. Maar samen met GroenLinks was er nu best wel een kans geweest om bijvoorbeeld voor het onderwijs een extra bedrag binnen te halen. Deze week verscheen in De Telegraaf onder de aansprekende kop  ’Lonen omhoog, maar niet genoeg’ een helder artikel over de teleurstelling dat werkend Nederland bij lange na niet de 4 tot 5% loonstijging krijgt waaraan politiek Den Haag zijn zegen heeft gegeven. Maar Den Haag gaat daar niet over en wij zien dat werkgevers nu al rekening gaan houden met de donkere wolken die bij veel ondernemers tot lagere bedrijfsresultaten zullen leiden. In zijn analyse heeft DFT-commentator Martin Visset een vooruitziende blik: „Nu er donkere wolken verschijnen boven onze economie is het wachten op het moment dat ondernemers weer op de rem gaan staan.” Gezien de aanzienlijke kans op lagere bedrijfsresultaten is de looneis van 5% van de FNV voor volgend jaar kansloos. Het gaat hier om een structurele loonkostenpost die door goed draaiende bedrijven nu nog is op te vangen, maar bij dalende winsten niet meer en dat gaat dan banen kosten. Maar aan de andere kant hebben werknemers de afgelopen jaren een forse achterstand opgelopen. Ook in het economische belang van het bedrijfsleven zelf moet daaraan wat gedaan worden. Daarom moet naast een verantwoorde cao-loonstijging, gezocht worden naar een tegemoetkoming voor werk-nemers die voor bedrijven geen extra lastendoorwerking heeft naar de komende jaren. Dat kan via vormen van verplichte winstdelingsregelingen, maar ook door werknemers een eenmalige extra loonbedrag uit te keren. Politiek Den Haag zou daarbij kunnen regelen dat dit bedrag wordt vrijgesteld van belastingen en premies. Door de huidig hoge druk levert een bruto loonsverhoging van bijvoorbeeld €100 voor veel werknemers netto niet meer dan rond de €40 op.

ChristenUnie en PvdA willen dat er een fonds komt dat risicovolle of problematische schulden van huishoudens opkoopt. Door tussenkomst van zo’n fonds hebben mensen nog maar één schuldeiser, lopen de schulden niet verder op en kunnen hulpverleners zich volledig richten op schuldhulpverlening en de sanering ervan, luidt hun redenering. Een gezin met diepe schulden heeft volgens hen gemiddeld veertien schuldeisers, voor in totaal €43.000. „Schulden zijn een pervers verdienmodel geworden van incassobureaus en handelaren die een slaatje willen slaan uit de situatie”, stelt Tweede Kamerlid Eppo Bruins van de ChristenUnie. Omdat het Rijk en de Belastingdienst nog steeds voorrang krijgen bij het innen van schulden komen huurders met achterstand nooit uit de problemen”, zegt voorzitter Marnix Norder van Aedes. „Een dak boven je hoofd is in die situatie belangrijker dan een boete of een bekeuring.” De branchevereniging voor schuldhulpverlening en sociaal bankieren (NVVK) juicht de komst van zo’n fonds toe. „Dat haalt de stop uit de fles van het schuldenprobleem”, aldus voorzitter Marco Florijn. „Ruim een half miljoen mensen en huishoudens met geldzorgen leven nu ongezond. De spanningen die bij schulden horen, leveren psychische en sociale problemen op.” De NVVK pleit er overigens niet voor dat alle schulden worden kwijtgescholden. „Maar dat mogelijk is wordt er afgelost want ook schuldeisers hebben recht op een faire behandeling van hun vordering”, zegt Florijn. “Maar kwijtschelding is soms een middel dat meer oplevert dan doorgaan met incasseren.”

Om het aantal huisuitzettingen verder te laten afnemen is het belangrijk dat het Rijk en de Belastingdienst geen voorrang meer krijgen bij het innen van schulden. Dat zegt de vereniging van woningcorporaties Aedes. Voor het vijfde jaar op rij is het aantal huisuitzettingen gedaald. Vorig jaar gingen woningcorporaties bij 3000 huishoudens over tot uitzetting, 19% minder dan in 2017. Onder huurders met een huurachterstand zijn opvallend veel mensen met verward gedrag, blijkt uit een enquête van de vereniging onder 170 woningcorporaties. Of je mensen die diep in de schulden zitten, veelal niet het gevolg van eigen schuld, die schulden niet zou moeten kwijtschulden wijs ik niet radicaal af. Het komt regelmatig voor dat mensen het slachtoffer worden van externe factoren of slachtoffer worden van fouten van derden. Sowieso moeten bedrijven die op afbetaling leveren aan mensen die al een aantekening hebben bij het BKR, schulden niet kunnen laten innen door incassobureaus of deurwaarders. Mensen die in een uitkering of bijstand zitten kunnen niet belaagd worden voor het betalen van achterstanden. De hoogste prioriteit moeten huurschulden, zorgpremies en energierekeningen en rekeningen voor voedsel krijgen. De laagste naar postorderbedrijven, DUO studieschulden, de fiscus en de overheid. Mensen in een uitzichtloze situatie moeten kwijtschelding van schulden krijgen en met een schone lei, wel met beperkingen om herhaling te voorkomen, een herstart kunnen maken. Mensen met een gat in hun hand moeten op cursus en begeleiding krijgen.

Ex-topbankiers van centrale banken trekken aan de bel bij de ECB

Kortheidshalve verwijs ik naar de link van het NRC https://www.nrc.nl/nieuws/2019/10/05/ex-topbankiers-hekelen-ecb-a3975730

Wat mij aanspreekt is de uitspraak dat het huidige monetaire beleid op een verkeerde diagnose is gebaseerd en dat de ECB hiermee haar onafhankelijkheid dreigt te verliezen.” Dat is harde taal richting Frankfurt. Draghi zal met zo’n afscheidscadeau, bij zijn afscheid over 3 weken, niet in dank afnemen. Eerder wees hij Klaas Knot terecht dat hij uit de school had geklapt. In zijn hele financiële loopbaan had hij dit nooit eerder meegemaakt, bracht hij in de openbaarheid. In feite bracht Knot dezelfde boodschap als de vier voormalige centrale bankpresidenten. Ik heb al eerder gesteld dat het monetaire beleid van de ECB ons de afgelopen drie jaar in een deplorabele toestand heeft gebracht. Maar Draghi is ook het slachtoffer geworden van het feit dat overheden van de 19 eurolanden, vooral de rijkere landen die nu de bel luiden, helemaal niets gedaan hebben om de economie te stimuleren, het tegendeel zelfs: de begrotingsoverschotten werden gebruikt om de staatsschuld af te lossen. En daarvoor slaan ze zich op de borst, de onnozelen. Wat ik Draghi kwalijk neem is dat hij in 2016 niet is gestopt toen duidelijk werd dat de regeringsleiders zich niets aantrokken van de noodkreten van hem dat hij de problemen niet alleen kon oplossen. Hij had daadkracht moeten tonen en het opkoopprogramma toen al moeten stilleggen, maar hij ging door en dat neem ik hem kwalijk. De kritiek van de ex-topbankiers beperkt zich tot één onderwerp. Waar weinig aandacht aan wordt besteed is het streven om de 19 eurolanden samen te smeden tot een eenheid, waarvoor één monetair beleid kan worden gevoerd. Zowel binnen de EU als binnen de eurozone blokkeren de rijkere landen zo’n hervorming van de Unie. Ik heb daar volledig begrip voor, maar dat betekent dan wel dat de Muntunie uiteen valt in een neuro-zone (rijkere landen) en een zeuro-zone (armere landen). Voor de kortere termijn kan dat een oplossing zijn, als duidelijk wordt aan wie welke schulden binnen de ECB worden toebedeeld. Neem de Griekse, Italiaanse en andere landen met een staatsschuld >100%. Draghi heeft tijdens zijn 8-jarig beleid de zwakke eurolanden en de zwakke banken de hand boven het hoofd gehouden in plaats van een harde sanering door te voeren. Een probleem zou dan zijn geworden hoe pensioen- en spaargelden bij die getroffen banken veilig gesteld hadden kunnen worden. Daarvoor hadden de rijke banken zich dan garant moeten stellen. En dat willen ze niet. Die willen ‘hutje bij mutje’ houden. Ook komt er geen eurozonebegroting (BICC), die wordt geblokkeerd door Nederland, Duitsland, Zweden, Denemarken en Oostenrijk, in zijn oorspronkelijke opzet zoals de Fransen het hebben voorgelegd. Waar nu overeenstemming over is bereikt stelt niets tot heel weinig voor, maar onze minister Hoekstra is enthousiast over wat hij voor Nederland binnen heeft gehaald. Maar de vraag is of het nog om de belangen van enkele soevereine staten gaat of om die van Europa?

Nóg meer obligaties kopen zou geen effect hebben op de inflatie, maar de bijwerkingen worden steeds groter. De Duitse krant Bild beeldde Draghi uit als ’Graaf Draghila’, compleet met vampiertanden, die de spaarders uitzuigt. Hoe anders is dat in het Verenigd Koninkrijk. Niet omdat de Britten nou zo blij zijn met Mark Carney, de gouverneur van de Bank of England (BoE). Maar dat is in ieder geval niet omdat Carney de geldkraan wijd opendraait. Terwijl zijn vakbroeders in de VS en Frankfurt de rente alweer aan het verlagen zijn en in de eurozone straks weer obligaties worden ingekocht, houdt Carney vol dat de markten rekening moeten houden met een ’geleidelijk stijgende rente’. Is dat omdat de Britse economie er zo florissant bij ligt? Mwah. De arbeidsmarkt draait goed, de werkloosheid schommelt al sinds begin dit jaar onder de 4%. Maar ook in het Verenigd Koninkrijk ligt een recessie op de loer. De groei in de dienstensector is bijna tot stilstand gekomen, de bouw en de industrie krimpen al een aantal maanden. In het tweede kwartaal kromp de economie al eventjes met 0,2%. Wat beleggers betreft, mag het dus allemaal wel wat ruimer. Dat zou niet alleen de Britse economie een zetje kunnen geven, maar vooral de aandelen- en obligatiebeurs helpen. „Carney is niet mijn favoriete centrale bankier”, zei een Britse obligatiebelegger me met het typisch Britse gevoel voor understatement. Ook Brexiteers zijn niet gelukkig met Carney. Die beschuldigen hem van bangmakerij, omdat hij waarschuwt dat een no-deal Brexit voor grote economische schade zou zorgen. Als het puntje bij paaltje komt, zal de BoE de economie wel weer stimuleren. Bij de meest recente rentevergadering was al wat meer twijfel te horen. De rente gaat alleen nog omhoog als er een duidelijk groeipad omhoog is, en als de wereldeconomie herstelt. En daar lijkt het voorlopig allemaal niet op. Maar zo lang insinueren dat de rente eerder zal stijgen dan dalen, komt de geloofwaardigheid van de BoE niet ten goede. Het is dat Draghi, die als hij eind van de maand afzwaait bij de ECB al 72 jaar is, het waarschijnlijk wat rustiger aan zal gaan doen. Maar anders hadden heel wat beleggers hem graag zien stuivertje wisselen met Carney. Want van schroom om de geldkraan open te zetten, heeft Draghi geen last.

Centrale banken willen dat overheden ingrijpen in de huizenmarkt om stijgende huizenprijzen tegen te gaan. Bij elf van de dertig landen in de Europese Unie moet actie worden ondernomen, vindt toezichthouder European Systemic Risk Board (ESRB). Onder meer Nederland, Zweden en België zijn opgeroepen om meer veiligheidsmaatregelen in te voeren, meldt de Britse zakenkrant Financial Times. De zakenkrant sprak met Francesco Mazzaferro van de ESRB. Dit instituut is na de financiële crisis opgericht om systeemrisico’s in de financiële sector te voorkomen en te beperken. “We willen dat mensen begrijpen dat we in veel landen terug zijn op de pieken van voor de crisis in de huizenmarkt”, aldus Mazzaferro. De ESRB adviseert overheden zoals Nederland om bijvoorbeeld de maximale hypotheekschuld die particulieren op kunnen nemen verder te begrenzen. Ook zouden financiële partijen gedwongen kunnen worden hun bufferkapitaal te verhogen. Klaas Knot, president van De Nederlandsche Bank (DNB), hamert al langer op maatregelen om de schulden van huizenkopers te beperken. Nederlandse huizenbezitters hebben vergeleken met andere landen hoge hypotheekschulden. Bij een congres van de ESRB vorige week vertelde hij dat doordat politieke maatregelen uitblijven, dit er onder meer voor zorgt dat starters op de huizenmarkt minder makkelijk een huis kunnen krijgen. “De politieke cyclus is simpelweg niet gesynchroniseerd met de economische cyclus en politici zullen nooit een probleem oplossen dat ze niet hebben”, zei Knot toen.

Een veertigtal wetenschappers en mensen uit het bedrijfsleven pleit er in een brief aan de Tweede Kamer voor dat de rekenregels voor pensioenen worden aangepast. Het huidige stelsel zorgt volgens hen voor een onzeker pensioen. Het huidige systeem zou uitgaan van “korten wanneer mogelijk”, terwijl volgens de groep pas “indien nodig” voor korten moet worden gekozen. “Er is geen enkel ander land dat zoveel pensioenvermogen per inwoner heeft opgebouwd als ons land. En toch lezen we dagelijks in de krant dat onze pensioenfondsen in grote moeilijkheden verkeren”, staat in de brief. Het pensioenstelsel zou volgens hen rekening moeten houden met de feitelijke rendementen van de pensioen-fondsen, die er ook zijn, in plaats van met de risicovrije rente, die op dit moment bijna de 0% heeft bereikt. De dekkingsgraden zijn op dit moment gebaseerd op “het theoretische geval dat pensioenfondsen de komende vijftig jaar geen rendement meer zullen maken”, aldus de critici. De rekenregels worden daarnaast momenteel “in extremis” aangehouden, stellen ze. Bekende ondertekenaars van de brief zijn hoogleraren en ondernemers o.a. voormalig CDA-minister Elco Brinkman, oud-directielid bij De Nederlandsche Bank Lex Hoogduin en voormalig voorzitter van de Sociaal-Economische Raad Herman Wijffels.

Strategisch Actieplan voor Artificiële Intelligentie

Staatssecretaris Mona Keizers op Economische Zaken heeft deze week een document aan de Tweede Kamer over de aanpak van kunstmatige intelligentie in de samenleving van de toekomst.

https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2019/10/08/actieplan-intensieve-publiek-private-samenwerking-en–investeringen-voor-ai

https://www.nrc.nl/nieuws/2019/10/08/nederland-steekt-miljarden-in-terugwinnen-ai-terrein-a3976006

https://www.nrc.nl/nieuws/2019/10/09/ai-op-de-agenda-nu-de-miljarden-nog-a3976255

Het is een onderwerp waar ik al eerder aandacht voor heb gevraagd in het kader van de inrichting van de samenleving voor de huidige en komende generaties. Wij gaan op weg naar een maatschappij waarin duiding moet worden gegeven van de mens in relatie tot de factoren arbeid, kennis/opleiding, inkomen, zorg, veiligheid en privacy. De komst van algoritmen en robotisering spelen daarin een grote rol en vereisen andere opleiding en vorming van werknemers. Ook moeten de waarden van democratie en de positie van waar de macht komt te liggen (bij de, hoofdzakelijk Amerikaanse, mega tech-bedrijven of toch nog bij de politiek) en duurzaamheid worden vastgelegd. In dat hele proces heeft Nederland, maar ook de Europese Unie, een achterstand van zeker tien jaar. Wij moeten beginnen daarover te denken, de architecten moeten nog aan het werk worden gezet de blauwdrukken daarvoor te ontwerpen. Daarbij speelt een grote rol het format waarin Europa gestructureerd gaat worden: als een eenheid dan wel een eenheid van een groot aantal soevereine staten, die hun eigen belangen zo optimaal mogelijk willen blijven behartigen. Een aantal citaten uit de reacties, die het NRC optekende, over het gepresenteerde ‘actieplan KI/AI’ door een staatssecretaris op EZ en niet door de minister van OCW. Vreemd!!! <citaat> Ahold Delhaize-topman Frans Muller maakt zich zorgen. Zijn bedrijf wordt met de dag afhankelijker van werknemers met verstand van kunstmatige intelligentie. Het lastige: die zijn nauwelijks te vinden. En als je ze vindt, vertrekken ze naar het buitenland. „En echt niet alleen naar China of Silicon Valley. Ook naar Duitsland, naar Frankrijk, naar Scandinavië”, zegt Muller. „We hebben het als Nederland de laatste jaren laten lopen.” Computers worden steeds beter, efficiënter en sneller in taken waar je normaal gesproken menselijk denkwerk bij nodig hebt. Kunstmatige intelligentie (KI) – ook wel artificiële intelligentie, AI – is inmiddels overal. Chatten met een robot van de klantenservice. [wat nog lang geen succes is] Netflix dat met behulp van slimme algoritmes aangeeft welke films je moet zien. De NS-app die voorspelt hoe druk de trein is. De technologische ontwikkelingen volgen elkaar in razend tempo op. Daarbij concurreren landen wereldwijd om de grootste talenten. ……. Staatssecretaris Mona Keijzer (Economische Zaken en Klimaat, CDA) maakte vorige week bekend dat het kabinet de komende zeven jaar €1 mrd in de ontwikkeling van KI steekt. Nog eens €1 mrd komt van een groep van zo’n zestig bedrijven, verenigd in de zogenoemde AI-Coalitie. Het kabinet stopt dit jaar €64 miljoen euro in deze technologische ontwikkeling, onder meer door te investeren in defensietechnologie, scholing van ambtenaren en innovatiesubsidies. Dat bedrag wordt de komende jaren verdubbeld. Of het om ‘nieuw’ geld gaat of dat het uit bestaande investeringsfondsen moet komen, is nog niet duidelijk. Daarnaast gaat een groep van vijf Nederlandse multinationals de komende vier jaar tientallen miljoenen euro’s extra investeren in de ontwikkeling van kunstmatige intelligentie. ING, Philips, KLM, NS en Ahold Delhaize financieren onder meer de aanstelling van 25 hoogleraren en universitair (hoofd)docenten binnen dit vakgebied op Nederlandse universiteiten. De nieuwe wetenschappers combineren hun onderzoekswerk met een parttimebaan bij de bedrijven – een zogenoemde joint appointment. Alle 170.000 medewerkers van de vijf bedrijven worden geschoold in kunstmatige intelligentie. En de multinationals stellen ‘innovatieve teams’ samen die in Nederland AI-problemen gaan oplossen. Dit plan – Kickstart AI – werd gepresenteerd en is een initiatief van Ahold Delhaize-topman Frans Muller. „We hebben mooie bedrijven, geweldige universiteiten en er wordt hier goed Engels gesproken”, zegt Muller in een toelichting op het kantoor van NS, met commercieel directeur Tjalling Smit. Muller: „Dan gaat het je aan het hart dat je in Nederland zo aan kracht verliest. Toen heb ik een aantal collega’s opgebeld.” Het extra geld is hard nodig om concurrerend te blijven. Wetenschappelijke instituten zien topwetenschappers steeds vaker voor Duitsland of Frankrijk kiezen. Vanuit wetenschappelijke opleidingen stroomt te weinig talent door naar bedrijven. Jaarlijks studeren in Nederland zo’n zevenhonderd studenten KI af aan universiteiten, terwijl er tienduizenden nieuwe arbeidskrachten nodig zijn. De vijf universiteiten die de studie KI aanbieden, houden het studentental noodgedwongen beperkt. De staf is te klein om grotere aantallen goed onderwijs te geven. De Universiteit van Amsterdam neemt daarom jaarlijks maar honderdvijftig masterstudenten aan, terwijl zich vijfhonderd kandidaten aanmelden. Zouden er meer wetenschappers zijn in deze discipline, dan konden de universiteiten ook het aantal studenten uitbreiden. </citaat> Al eerder heb ik aan de orde gesteld in welke mate KI wordt ingepast in het nieuwe maatschappijmodel. Blijven robots ondergeschikt aan de mens of wordt de mens dienstbaar aan de robotisering. Het FNV streeft naar het eerst, ik denk dat uiteindelijk de robot de regie gaat overnemen met alle gevolgen vandien voor de samenleving. Is dat dan een verrijking of verarming en welke gevolgen zal dat hebben voor de mens. Ik vrees grote, want zo een proces zal uitmonden in een vorm van moderne slavernij. <citaat> De grote filosofische vraag die wetenschappers verdeelt: zal de computer ooit los van de mens kunnen functioneren? Het zogenoemde singularity-kamp stelt dat het huidige tempo van technologische ontwikkelingen uiteindelijk leidt tot een nieuwe levensvorm: zelfstandig denkende en lerende computers. Het andere kamp gaat uit van een toekomst waarin machine en mens intensief samenwerken. Daarbij zal de computer steeds meer relatief eenvoudige taken van de mens overnemen. </citaat> Commentaar uit de media: wij hebben de wedloop al verloren. Wij gaan de Nationale AI-strategie de achterstand niet verkleinen, dat is een urgent probleem voor ons land. De plannen van staatssecretaris Mona Keizer (CDA) overtuigen niet om het tij te keren. Het is te weinig en te laat. Het plan veegt vooral eerder al toegezegde budgetten bijeen: bestaande beloftes over mogelijk aan te boren fondsen en eerder toegezegde gelden.AI vergt veel meer geld van de €64 mln, lef en wilskracht. Het driesporenbeleid geeft geen nieuwe inzichten: kansen benutten, de juiste voorwaarden scheppen en de fundamenten versterken. Wie gaat de rechten beschermen van AI-projecten waarbij de privacy van de burger in beeld komt? De realiteit nu is dat consumenten met een muisklik al hun data gratis ter beschikking stellen aan Facebook, Google, Microsoft en nog tal van andere, voornamelijk Amerikaanse mega-tech-bedrijven. De EU is trots op haar privacy-wetgeving, in Nederland de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG), alleen het is theorie want de Amerikaanse tech-bedrijven leggen hun eigen regels op en de handhaving van de Europese wetgeving lukt niet. Ik heb nu bijna anderhalf jaar een klacht lopen tegen Facebook, die onze privacy-regels schendt, maar de macht van Facebook is zo groot dat zelfs de overheid en het bedrijfsleven massaal gebruik maken van dit communicatiemiddel. Dan sta je ‘als Brussel’ voor schut. Uitgaande van de positieve gedachte dat de EU over 5 jaar erin zou slagen de privacy-regels af te dwingen dan is het nog maar de vraag hoe het bedrijfsleven en de consumenten daarop gaan reageren. Het gaat om data die in de toekomst veel waard zal zijn en de VS zal hun opgebouwde positie niet zomaar inleveren. Zeker niet zolang Trump in het Witte Huis zit. De strategie van mevrouw Keizer wekt een warrige, oppervlakkige en sterk verkokerde indruk. (bron: NRC)

De ernst van de klimaatproblematiek

Klimaat is een deelonderwerp waar nu, bij de komst van de nieuwe Europese Commissie en de aanpak door het kabinet Rutte III, grote politieke aandacht naar uitgaat vanuit de gedachte dat als wij ons hiervoor gaan inzetten de toekomst van de aarde zal zijn gered. ‘domme fransje’ gaat ernaar streven ons continent in 2050 energie-neutraal te maken en op dat voornemen is hij trots. Maar wat gebeurt er dan dat de grote CO2-vervuilers niet hebben geparticipeerd in dit proces? Dan zijn wij een straatarm continent en stroomt het zeewater gewoon ons lage land binnen. Zonder de Chinezen, Amerikanen, Saoedies, Russen en andere grootvervuilers is het zinloos. Overigens ben ik er wel een groot voorstander van de komende generaties een schone wereld over te dragen. Maar dat moeten we wel doen met gezond verstand en voldoende financieel draagvlak daarvoor in de samenleving.

Bouwbedrijven verwachten miljarden euro’s omzet mis te lopen door de stiktofproblematiek. Bouwbedrijven verwachten in totaal €3 mrd te verliezen en ook zijn de bouwers bang voor gedwongen ontslagen. De ABN AMRO waarschuwt voor het verlies van 70.000 banen in de bouw, als effectieve maatregelen uitblijven. Ook is de voltooiing van de bouw van minstens vijftienduizend nieuwbouwwoningen onzeker. Een bloedbad, zegt Guus de Groot, van bouwbedrijf Van Omme & De Groot. “De politiek heeft zich volledig verkeken op de impact van de maatregel.” Het nieuwe stikstofbeleid kwam onverwachts, bouwbedrijven hebben er niet op geanticipeerd, zegt De Groot, en de gevolgen zijn onderschat. Tientallen projecten staan klaar om van start te gaan, zegt De Groot, de materialen zijn besteld, personeel is er, de aanbetalingen zijn gedaan maar ze kunnen niet beginnen. Want zelfs voor de bouw van energieneutrale kantoorgebouwen en woningen zijn busjes nodig om het personeel te vervoeren of bouwkranen met een dieselmotor. Dat zorgt voor uitstoot van stikstof. Volgens het nieuwe stikstofbeleid in Nederland moet de stikstofdepositie van toekomstige bouwprojecten meteen gecompenseerd worden en mag hier niet meer achteraf een oplossing voor worden gezocht. Bij veel geplande bouwprojecten is hier nog geen rekening mee gehouden, waardoor de bouwsector minder projecten kan uitvoeren dan gepland. Bij elke bouwactiviteit komt stikstof vrij, staat in Programma Aanpak Stikstof (PAS), en dat klopt. “We zouden best met een elektrische auto naar de bouwplaats willen komen, maar een elektrische kraan heb ik niet. Ik weet niet eens of die bestaan. Bovendien zouden er dan ineens zesduizend van moeten zijn voor heel Nederland.”

De veiligheid op de snelwegen is de afgelopen jaren verslechterd. Dat blijkt uit onderzoek van de SWOV, de stichting die de verkeersveiligheid onderzoekt. Het aantal ongevallen is gestegen van 17.000 in 2014 naar 38.000 vorig jaar. Daarbij zijn ook meer doden gevallen; 63 in 2014 tegen 81 in 2018. De voornaamste oorzaken zijn harder rijden en afleiding,vooral door smartphones. Ook heeft de opsporing van crimineel gedrag in het verkeer de laatste jaren meer prioriteit gehad dan het handhaven van de verkeersregels. Er worden minder automobilisten aan de kant gezet. De SWOV pleit voor meer controles. De regering moet dus de verkeersregels handhaven. Waar heb ik dat meer gehoord?

De twintig grootste olie-, gas- en kolenbedrijven zijn sinds 1965 goed voor een derde van de wereldwijde uitstoot van CO2 en methaangas. Dat schrijft de Britse krant The Guardian die de bedrijven liet analyseren door het Amerikaanse Climate Accountability Institute. Die gebruikte daarvoor gegevens van de bedrijven over de productie. Het Brits-Nederlandse Shell staat zevende op de lijst van grote vervuilers. In totaal stootten de twintig bedrijven van 1965 tot en met 2017 ongeveer 480 miljard ton aan CO2 uit. Het Saudi-Arabische staatsbedrijf Saudi Aramco was daarbij goed voor haast een zesde van dat totaal en stootte daarmee zowat 5 procent van het wereldwijde totaal in die periode uit. Daarna volgen Chevron, Gazprom, ExxonMobil, het Iraanse staatsoliebedrijf, BP en Shell. De uitstoot komt overigens voor een groot deel op conto van gebruikers van de fossiele brandstoffen. Die zijn goed voor 90 procent van de uitstoot die aan de bedrijven is toegerekend. De winning, raffinage en levering van de fossiele brandstoffen beslaat de andere 10%.

Als grootste schuldeiser van de Nederlandse veehouderij moet Rabobank ook meebetalen aan een oplossing voor het stikstofprobleem, vindt oppositiepartij GroenLinks. De bank heeft de agrarische sector te makkelijk geld geleend en de belastingbetaler mag niet opdraaien voor de risico’s, vindt GroenLinks. In Den Haag wordt op dit moment hard nagedacht over oplossingen om de stikstootuitstoot in de buurt van natuurgebieden in te perken. Een commissie onder leiding van Johan Remkes noemt onder meer een zogenaamde warme sanering – het uitkopen van boeren – als oplossing. Dat komt er simpel gesteld op neer dat de overheid met een grote zak geld boeren verleidt om te stoppen met hun bedrijf. Maar daar is GroenLinks het niet mee eens. De oppositiepartij wil dat het kabinet ervoor gaat zorgen dat ook Rabobank gaat meebetalen aan een oplossing. Dat GroenLinks de pijlen op Rabobank richt, is logisch. De bank is met afstand de grootste geldverstrekker voor boerenbedrijven. “Het politieke debat gaat er nu om: hoe gaan wij boeren tegemoetkomen die moeten of willen stoppen met hun bedrijf?”, legt Bart Snels, Kamerlid van GroenLinks uit. “En dan is het natuurlijk de vraag wie wij als belastingbetaler aan het helpen zijn: de boeren of Rabobank?” Het gaat om de €26,1 mrd die de bank heeft uitgeleend aan 47.000 boeren, waarvan 29.000 werkzaam in de veehouderij. Die leningen met hulp van de belastingbetaler aflossen, is ‘een gekke constructie’, aldus Snels. Hij vindt dat Rabobank moet meedelen in de pijn, door leningen waarop niet wordt afbetaald, helemaal af te schrijven. “Het zijn slechte leningen en het is echt de vraag of al die leningen hadden moeten worden gegeven.” GroenLinks is ook kritisch over het toezicht op de Rabobank door De Nederlandsche Bank. Die had de bank moeten wijzen op de problemen van de sector. Groenlinks gaat hierover vragen stellen aan de minister van Financiën, Wopke Hoekstra. De bank wil inhoudelijk niet ingaan op het plan van GroenLinks. Een woordvoerder laat in een schriftelijke reactie wel weten dat boeren ‘van oudsher een belangrijke en gewaardeerde groep klanten’ zijn. “En ja, deze klanten staan voor een uitdaging”, aldus de woordvoerder. De bank legt de verantwoordelijkheid bij de boeren zelf: “Het is aan de ondernemer om het moment van investeren en het tempo van verduurzaming te bepalen.” Maar, de bank zal de boeren niet in de steek laten. “Klanten kunnen rekenen op maximale ondersteuning van de bank.”

Het kabinet neemt de adviezen van de stikstofcommissie onder leiding van oud-minister Johan Remkes over. Daardoor gaat in de buurt van beschermde natuurgebieden de maximumsnelheid omlaag en wordt de veestapel verkleind. Dat schrijft minister Carola Schouten (Landbouw) aan de Tweede Kamer. Er komt voor boerenbedrijven geen sprake van dwang om te stoppen. “Vrijwillige sanering is het uitgangspunt”, schrijft Schouten. Er wordt ook gekeken of boeren geholpen kunnen worden met investeringen in innovaties. Dit doet het kabinet: Er wordt per regio onderzocht hoe het zit met de stikstof-uitstoot. Doel is om de natuur te laten herstellen in kwetsbare natuurgebieden, de Natura2000-gebieden. In de buurt van die natuurgebieden worden maatregelen genomen om de stikstofuitstoot te verlagen, zoals het verlagen van maximum-snelheid. Op welke wegen de snelheid omlaag moet, wordt later bekend. Voor woningbouw wordt per project gekeken hoe hoog de uitstoot is en hoe die kan worden gecompenseerd. Bouwprojecten die weinig of geen stikstof uitstoten en van energieneutrale huizen, kunnen doorgaan. De provincies mogen weer bouwvergunningen verstrekken, zodat de bouw weer kan worden hervat op basis van nieuwe richtlijnen. Voor boeren komt een vrijwillige uitkoopregeling. Als eerste wordt gekeken naar oude, vervuilende boerderijen (in de buurt van kwetsbare natuurgebieden). Voor de plannen trekt het kabinet extra geld uit – hoe veel is nog niet bekend maar het zou gaan om €500 mln. De maximumsnelheid op wegen gaat “daar waar het stikstofeffect heeft” omlaag. Deze beide maatregelen liggen politiek zeer gevoelig bij de twee grootste regeringspartijen. De VVD wil eigenlijk niets weten van snelheidsverlaging en het CDA wil niet zomaar tornen aan de veestapel. De maatregelen zijn nodig omdat er te veel stikstof wordt uitgestoten in de buurt van beschermde natuurgebieden. Vrijwel bij iedere economische activiteit komt stikstof vrij. De vergunningen waarmee die projecten werden goedgekeurd, zijn eind mei door de Raad van State verworpen. Daardoor liggen nu achttienduizend bouwprojecten stil.

In Nederland lijden 118 van de 160 Natura 2000-gebieden (Europese beschermde natuurgebieden) onder de uitstoot van stikstof. Binnen de landbouwsector komt stikstof vrij uit ammoniak. Dit gebeurt bij vermenging van urine met ontlasting. Verkeer en de industrie stoten stikstofoxide uit, dat ook schadelijk is voor de natuur. En 35% komt binnen uit het buitenland. De vraag is waar komt dat binnen en in welke vorm en exporteren wij ook stikstof? En is fijnstof, dat een probleem is in de grote steden voor de gezondheid van de bewoners, dan geen probleem?

Zonder concrete maatregelen zullen de komende jaren als gevolg van de stikstofkwestie 70.000 banen in de Nederlandse bouwsector verdwijnen, voorspellen economen van ABN AMRO in een gepubliceerd rapport. Volgens het nieuwe stikstofbeleid in Nederland moet de stikstofdepositie van toekomstige bouwprojecten meteen gecompenseerd worden en mag hier niet meer achteraf een oplossing voor worden gezocht. Bij veel geplande bouwprojecten is hier nog geen rekening mee gehouden, waardoor de bouwsector minder projecten zal uitvoeren dan gepland. In totaal waren er vorig jaar 527.000 banen in de bouw. ABN AMRO rekende uit dat door de omzetschade van bedrijven 70.000 banen verloren kunnen gaan. Naar verwachting zal een deel van het banenverlies gecompenseerd worden door de vele openstaande vacatures in de bouw. In het tweede kwartaal van 2019 waren 18.800 vacatures niet vervuld. Toch zal de huidige krapte op de arbeidsmarkt geen garantie zijn voor de toekomst en verwachten de economen dat uiteindelijk 51.000 op dit moment vervulde voltijdbanen zullen verdwijnen.

Het dagblad Trouw kwam ui met een speciale uitgave getiteld De Duurzame 100. De redactie heeft uit de 100 een selectie gemaakt van 16 initiatieven onderverdeeld in ‘wat wel’ en ‘wat niet’. Mijn commentaar op vijf ervan. “Ga kijken bij mensen die al aan de slag zijn met een gasloos huis.” Klimaatactivisten zien de gastransitie als de hoogste bijdrage die huishoudens kunnen leveren aan de klimaatproblematiek. De maatschappelijke gevolgen ervan zijn veel groter dan momenteel in beeld zijn. Als je ideaal is in de winter in een koud huis te wonen, prima, maar leg dat niet op aan je medeburgers. Huisartsen adviseren een huiskamertemperatuur van 22 jaar ouderen. Dat haalt niemand, nog afgezien van de financiële investering, die een warmtepomp installeert. Een warmtepomp levert slechts 16 graden en met vloerverwarming 18, misschien 19 graden. En dan nog een electrische verwarming erbij komt je nog 2 graden hoger uit, maar dan zijn in de winter de maandelijkse energiekosten voor ouderen met een AOW-eetje en een klein pensioen al lang niet meer op te brengen. Dat hele traject levert geen comfortabel woongenot meer op. Advies: steek de energie in wel te realiseren projecten. De volgende: “Vier je successen én je mislukkingen”. Wat heb je te vieren als je je energie gestopt hebt in een project en je erachter komt dat de aannames niet het gewenste resultaat opleveren. Het project was een illusie, het geld dat erin gestopt is is pleite en alle energie heeft geen resultaat opgeleverd. Daaruit moet je lessen trekken, dat nooit gaan vieren. Volgende: “Verzin nieuwe woorden”. Wie bedenkt zoiets, wat is de positieve bijdrage van het verzinnen van nieuwe woorden? Geen enkele. Volgende: “Loop niet mee met de doemdenkers”. Er zijn twee soorten doemdenkers: mensen die alles bij het oude willen houden en geen beeld hebben waar de wereld naartoe gaat en de andere kant zijn mensen die juist vooruitkijken en zien dat de aanpak niet zal leiden tot het gewenste doel. Die waarschuwen daarvoor, maar die worden door de activisten gezien als doemdenkers omdat zij niet meedenken in hun aanpak. Dat is dikwijls te herleiden tot wijsheid, gezond verstand en de financiële en sociale haalbaarheid van doelstellingen. En dan de laatste: “Gooi nooit met modder, geen onwaarheden vertellen, geen verdeeldheid zaaien, geen politieke spelletjes spelen, niet verbitterd raken”. Dit is een moeilijke omdat hij wordt gerangschikt onder ‘wat niet te doen’. Bij mij roept dat het beeld op van niet voor de revolutie kiezen. Kop in het zand stoppen en dat moeten we niet willen, toch? Polderen, tot aan het einde aan toe. Geen van beide is mijn keuze. Duurzaamheid is geen tienjaren plan, maar daar heb je een hele generatie voor nodig. Verder is duurzaamheid en de daaraan gekoppelde klimaatproblematiek onderdeel van de herstructurering van heel onze samenleving, die ik een veel hogere prioriteit geef omdat dat proces binnen tien tot maximaal 15 jaar moet zijn gerealiseerd (om de achterstand die het Avondland al heeft versneld moet worden weggewerkt om nieuwe generaties de mogelijkheid te geven een bijdrage te leveren aan de Nieuwe Wereld. Duurzaamheid kan op een termijn van 50 jaar worden gerealiseerd, als tenminste de grote vervuilers van dit moment, instappen met krachtig beleid.

Slotstand indices d.d. 11 okt 2019; week 41: AEX 577,42; Bel20 3727,92; CAC40 5.665,48; DAX30 12.511,65; FTSE 100 7.247,08; SMI 10.018,43; RTS (Rusland) 1329,63; DJIA 26.816,59; NY-Nasdaq 100 7.843,87; Nikkei 21.798,87; Hang Seng 26.308,44; All Ords 6.721,9; SSEC 2.973,66; €/$1,104; BTC/USD $8.308,00; 1 troy ounce goud $1488,8, dat is €43.357,05 per kilo; 3 maands Euribor -0,418%; 1 weeks -0,496%; 1 mnds -0,473%; 10 jarig Nederlandse Staat -0,306%; 10 jaar VS 1,7501; 10 jaar Belgische Staat -0,145%; 10 jaar Duitse Staat -0,439%; Franse Staat -0,162%; VK 0,609%; 10 jaar CHF (Zwitserse franken) -0,69%; 10 jaar Japan -0,1842%; Spanje -0,234%; 10 jaar Italië 0,919%. Een liter E5 hier aan de pomp €1,599.

De indices van de belangrijkste aandelenbeurzen noteerden hoger, de goudprijs daalde, de rente van 10-jarig was overwegend stabiel en 30-jarig papier steeg, c.q. de negatieve rente noteerde lager, 5-jarig negatieve rente steeg ook weer. Ik voeg ook deze week weer een lijst toe van 10 landen met een rentenotering voor 30-jarig staatspapier. In de meeste landen daalden de tarieven wederom: Zwitserland -0,3%; Duitsland -0,072%; Nederland -0,094%; Japan 0,3868%; Frankrijk 0,687%; GB 1,167%; Spanje 1,127%; Canada 1,6597%; Italië 2,033%; VS 2,231%; 5-jarig staatspapier met een negatieve rente: Zwitserland -0,78%; Duitsland -0,692%; Denemarken -0,656%; Nederland -0,615%; Frankrijk -0,568%; België -0,482%; Japan -0,3109%; Spanje -0,233%.

Dit bericht is geplaatst in Financieel/economisch. Bookmark de permalink.