UPDATE 12/13 09 2020/548 Een plan van aanpak: wetenschappers aan het woord

Artikelen uit het concept van dit blog heb ik moet doorschuiven naar blog 549 met de reacties op de Troonrede en de Miljoennota. Dit blog is meer afgestemd op vooruitzichten en een gewenste aanpak van de economische crisis zoals wetenschappers die in beeld brengen, die vanuit hun eigen specialiteit. In het volgende blog een artikel over de Moderne Monetaire Theorie (MMT) in relatie tot het monetaire beleid van de ECB en het voornemen een eigen cryptoversie van de euro te introduceren.

RTL Nieuws heeft de Prinsjesdagstukken al ingezien. Na een diepe dip van 5% economische krimp dit jaar, groeit de economie in 2021 met 3,5%. De koopkracht stijgt met gemiddeld 0,8%. Deze cijfers zijn iets gunstiger dan het Centraal Planbureau vorige maand nog voorspelde. In de augustusraming van het CPB was het derde coronasteunpakket nog niet verwerkt. Ook de belastingverlaging waar het kabinet het eind vorige maand over eens werd, zat nog niet in de eerdere raming. Vooral mensen met een baan gaan erop vooruit. Zij zien hun koopkracht stijgen met 1,2%. Ook mensen met een uitkering (+0,5%) en gepensioneerden (0,4%) houden volgend jaar iets meer over in de portemonnee.

De cijfers: eco groei 3,5%; werkloosheid5,9% (545.000 mensen; overheidsschuld 62%. De werkloosheid loopt volgend jaar verder op. Dat gaat wel een stuk minder hard dan zou zijn gebeurd zonder derde steunpakket. Eerder werd er nog van uitgegaan dat de werkloosheid zou stijgen tot 6,5%. In juli waren er in Nederland 419.000 werklozen en daar gaan er volgend jaar 145.000 bijkomen. Voor alle Prinsjesdagcijfers geldt wel dat het kabinet ervan uit gaat dat ons land niet opnieuw geheel of gedeeltelijk in lockdown hoeft vanwege het aantal coronabesmettingen. Als er wel weer lockdown-maatregelen komen, kunnen de cijfers anders uitvallen.

Het kabinet verwacht voor 2021 een economische groei van 3,5%. De werkloosheid loopt verder op, maar de koopkracht stijgt gemiddeld met 0,8%, meldt RTL Nieuws op basis van de belangrijkste Prinsjesdagstukken. Ingewijden zeggen dat de percentages nog wat kunnen veranderen. De vraag is wat de cijfers waard zijn. Door de coronacrisis is de nabije toekomst erg onzeker. Als er een tweede golf komt, kan de economie in slechter weer komen. Voor werkenden stijgt de koopkracht met 1,2% ,voor uitkeringsgerechtigden met 0,5% en voor gepensioneerden met 0,4%, blijkt uit de stukken. Vooral voor werkenden ligt een koopkrachtstijging in het verschiet; zij gaan er ongeveer 1,2% op vooruit. Uitkeringsgerechtigden en gepensioneerden krijgen er, als alles goed gaat, respectievelijk 0,5 en 0,4% bij. Volgens politiek verslaggever Ron Fresen zijn het cijfers van de tekentafel. Gemiddelden, maar ze zeggen niets over de werkelijkheid bij mensen thuis. “Uit de werkloosheidcijfers kan je aflezen dat de steunpakketten van het kabinet veel extra werkloosheid nog weten te voorkomen, maar ook daar is er grote onzekerheid of dat blijft werken.” (bron: NOS) ABN Amro verwacht volgend jaar een gemiddelde stijging van de pensioenpremie met 4% om de dekking op peil te houden. Daardoor kan de koopkracht van werkenden en uitkeringsgerechtigden te stagneren (naar nulpunt). https://www.telegraaf.nl/financieel/559403612/abn-koopkracht-naar-nulpunt-door-hogere-pensioenpremies

Nationaal Groeifonds

De ministers Hoekstra en Wiebes van Financiën en Economische Zaken hebben het Nationaal Groeifonds gepresenteerd. Het fonds van €20 mrd is bedoeld om te investeren in ontwikkelingen die bijdragen aan groei en aan het halen van de klimaatdoelen van Parijs. Volgens Hoekstra verandert de manier waarop de komende decennia geld wordt verdiend naar een duurzame manier. Het Wopke-Wiebesfonds is hard nodig, zeggen de naamgevers (Wopke) Hoekstra en Wiebes, om gezondheidszorg, onderwijs en pensioenen te kunnen blijven betalen en nog huishoudgeld over te houden. Een commissie adviseert wie er geld krijgt. “Investeren voor de dag van morgen, om niet te zeggen voor de dag van overmorgen.” Zo kondigde minister Hoekstra het Nationaal Groeifonds aan. “Het gaat om de noden van straks, van de komende generaties”, beaamde minister Wiebes. Het fonds van uiteindelijk €20 mrd ging al lang over de tong in Den Haag. “De manier waarop we ons geld verdienen zal de komende decennia veranderen”, zei Hoekstra. “We vergroten op een duurzame manier ons verdienvermogen.” Een onafhankelijke commissie beoordeelt wie geld zou moeten krijgen. De commissie geeft slechts advies, dat het kabinet kan overnemen, maar ook naast zich neer kan leggen. De Tweede Kamer kan investeringen ook nog blokkeren. Wiebes benadrukte dat niet alleen de coalitie voorstander is van “Nederland uit de crisis investeren”. Volgens hem leeft het breed in Den Haag, onder meer bij de PvdA en GroenLinks. Beide partijen reageren overigens kritisch. “Alle inspanningen moeten worden gericht op de omschakeling van de oude naar de nieuwe economie”, zegt GroenLinks-leider Klaver. “Maar dit kabinet komt met een miljardenfonds voor het verdienvermogen van de bv Nederland.” PvdA-Kamerlid Nijboer noemt het fonds teleurstellend. “Het kabinet komt met geen enkel concreet project. Terwijl de werkloosheid nu hard oploopt.” Concrete projecten zijn inderdaad niet bekendgemaakt. De komende tijd kunnen mensen en organisaties zich aanmelden met ideeën op drie terreinen: kennisontwikkeling, fysieke infrastructuur en onderzoek, ontwikkeling en innovatie. Het moet gaan om eenmalige investeringen, niet om structurele overheidsuitgaven op het gebied van kennisontwikkeling en innovatie. Het minimum voor een aanvraag is €30 mln, een maximum is niet gesteld. Werkgevers onderschrijven het belang van het groeifonds. “Met dit fonds kan het kabinet de basis leggen voor zaken als een nieuwe waterstofinfrastructuur, hoogwaardig openbaar vervoer en nieuwe innovaties,” aldus Hans de Boer, voorzitter van werkgeversorganisatie VNO-NCW. Greenpeace-woordvoerder Faiza Oulahsen is bang dat economische groei de doorslag zal geven bij de keuzes voor projecten van het groeifonds: “Het is nu juist cruciaal dat we investeren in een groene en eerlijke samenleving.” Er is de afgelopen tijd al een aantal ideeën geopperd: een verlenging van de Noord/Zuidlijn in Amsterdam of een snelle treinverbinding naar Groningen. Maar er gaan ook geluiden op om te investeren in peuteronderwijs, waterstofinfrastructuur of een hele grote batterij in Limburg. Bijna een jaar geleden, op Prinsjesdag, werd het fonds aangekondigd voor begin dit jaar, maar de coronacrisis gooide roet in het eten. Toen werd gesproken over €50 tot €100 mrd, dat in een keer geleend zou worden. Of het fonds gaat oplopen tot €20 mrd hangt mede af van volgende kabinetten en of zij de noodzaak ervan zien. De eerste tranche is nog aan dit kabinet: op 1 januari 2021 moet er €4 mrd in het fonds zitten. Leden van beoordelingscommissie zijn ING-hoofdeconoom Marieke Blom, voorzitter van de OVV en voormalig minister van Financiën Jeroen Dijsselbloem, hoogleraar natuurkunde Robbert Dijkgraaf, directeur van Autoriteit Financiële Markten Laura van Geest, rector van Maastricht University Rianne Letschert, Feike Sijbesma van DSM, Peter Wennink van ASML, Constantijn van Oranje, Robert-Jan Smits van de Technische Universiteit Eindhoven en Jacqueline Tammenoms Bakker, die onder andere is commissaris Boskalis, Unibail-Rodamco-Westfield en Tom Tom.

De actuele situatie: De industriële productie lag in het tweede kwartaal bijna 10% lager dan vorig jaar, de investeringen ruim 10%. Vooral dat laatste belooft weinig goeds. Het bruto nationaal product (BNP), de som van alles wat er in Nederland wordt verdiend, was in het tweede kwartaal 9,3% lager dan vorig jaar. Zo’n daling was er niet eerder. Idem voor de daling van 8,5% vergeleken met het eerste kwartaal van 2020. De Nederlandse consument doet wat-ie vaker doet tijdens crises: minder uitgeven. In april besteedden consumenten 16,5% minder dan in april 2019, in mei 13% en in juni 7% dan een jaar ervoor. In totaal gaven ze ruim €10 mrd minder uit dan vorig jaar. Dat geld staat nu vooral renteloos op spaarrekeningen. Fabrieken in Nederland draaien nog niet op volle toeren. In de maand juli werd er 5,8% minder geproduceerd dan een jaar eerder. De drie maanden hiervoor was die daling een stuk sterker. Op het dieptepunt in met werd er zelfs ruim 12% minder geproduceerd dan in dezelfde maand een jaar eerder. In juni werd er nog een min van bijna 10% genoteerd. Bijna alle industrietakken krompen nog ten opzichte van juli 2019, maar daarop is een uitzondering. Er werden meer chemische producten geproduceerd: +2,2%. De hardste klappen vallen nog steeds in de tak ‘reparatie en installatie van machines’. Daar lag de productie bijna 22% lager. Door de lockdown en de coronamaatregelen is het stroomverbruik in het tweede kwartaal flink lager dan in dezelfde periode vorig jaar. In totaal werd er 7% minder elektriciteit verbruikt ten opzichte van het tweede kwartaal van 2019.

Enkele kanttekeningen. In feite is het een voorstel van gemiddeld €4 mrd per jaar tot 2026. Plaats dat in de context van een bbp van >€400 mrd, een staatsschuld van €400 mrd, ons spaargeld van €400 mrd en onze pensioenreserves van €1600 mrd, de ‘aanname’ van €80 mrd aan ‘corona-steun’ en dalende overheidsinkomsten dit jaar en aan steun aan KLM van €3,2 mrd. Wat stelt die €20 mrd voor in 5 jaar? Als een opdracht aan de architecten van de blauwdrukken voor de bouw en inrichting van een nieuwe samenleving moet dat voldoende zijn, maar voor investeringen in de toekomst is VEEL MEER nodig. Hoe groot is die €20 mrd in 5 jaar uitgedrukt in het bbp in die periode: 0,008% en hoe groot in relatie tot de coronasteun van dit jaar 0,05%. Dit is waar dit Wopke-Wiebesfonds mee komt voor de bouw en inrichting van de maatschappij/samenleving voor de toekomst, die morgen al begint. Van het project van €20 mrd voor de periode 2021-2026 staat alleen maar €4 mrd vast als het parlement daarmee instemt. De andere €16 mrd moet door het volgende kabinet door het parlement worden geloosd. Het hele project straalt het gebrek aan visie uit van Rutte III. ‘ Wij weten het niet wat we moeten doen daarom hebben wij tien Knappe Koppen (KK’s) gevraagd ons te adviseren, maar wij bepalen daarna zelf wat ermee gebeurt’. Dan is de vraag waaraan worden die voorgedragen adviezen worden getoetst? In die Commissie van de Knappe Koppen (KK’s) is het maatschappelijke veld niet vertegenwoordigt, verder zitten er KK’s in waarvan je je kunt afvragen wat hun toegevoegde waarde is. Dat is een veeg teken aan de wand. Datgene wat het duo Wopke-Wiebes (CDA-VVD) bij de presentatie te berde bracht waren niet meer dan niet-onderbouwde uitspraken. Het ligt nu eindelijk op tafel en niemand kan er meer onderuit: op 2 september 2013 zei Mark Rutte in de H.J. Schoo-lezing “Als visie een blauwdruk voor de toekomst betekent, dan verzet alles wat liberaal is in mij zich daartegen.” Wij weten nu wat de gevolgen daarvan zijn voor ons land. Wij zitten met een kabinet dat geen flauw idee heeft wat er moet gebeuren om de samenleving voor onze jongeren en volgende generaties in te richten op financieel/economisch maar ook sociaal/maatschappelijk terrein. Verder dan wat generale vage uitspraken als ‘we moeten ons uit de crisis investeren’, economische groei en het klimaat komen ze niet. Kennisontwikkeling, fysieke infrastructuur en onderzoek, ontwikkeling en innovatie worden genoemd maar in welke richting daarmee moet worden ingeslagen ontbreekt. Zelfs één concreet plan ontbreekt. Ze denken vanuit een grote leegte door gebrek aan kennis en het ontbreken van verkenningen. Genoemd wordt infra-structuur. Op zich prima, maar dan moet er wel eerst een beeld worden gevormd waar de behoeften in de toekomst liggen. We moeten weten in welke mate over tien jaar er nog noodzaak is om ergens fysiek aanwezig te zijn. Misschien kunnen we met G5 wel functioneren zonder dat we ons daarvoor fysiek moeten verplaatsen. Er zijn al chirurgen die in Amsterdam een patiënt in Groningen kunnen opereren. Ik verwacht dat die ontwikkeling zich in brede zin doorzet b.v. ook met thuiswerken. Ander onderwerp: hoe gaat het transport van goederen zich binnen Europa zich ontwikkelen? Gaat een groot gedeelte van de goederen verhuizen van ‘over de weg’ naar ‘het spoor’ voor de langere afstanden? En als we daar dan duidelijkheid over hebben dan zou wellicht de aanleg van de Flevolijn (trein Groningen-Amsterdam) en de verlenging van de Noord-Zuid lijn van Purmerend naar Schiphol kunnen worden uitgewerkt. Werkelozen moeten worden omgeschoold, prima, maar waar de banen voor de toekomst liggen, blijft een raadsel. Het bedrijfsleven moet maar initiatieven nemen en de Commissie van 10 KK’s (waarin ik mis het Sociaal en Cultureel Planbureau en het Planbureau voor de Leefomgeving) moeten ons maar adviseren en uit die adviezen maken wij dan keuzes. Nee, Rutte, zo werkt het niet. Je bent tot dusverre met complexe problemen zo wel weggekomen maar deze keer lukt dat niet meer. Neem de steun van €482 mln voor de cultuursector. Lijkt heel sympathiek, totdat blijkt dat een groot deel van dat geld niet naar de kunstenaars en creatieve geesten gaat maar door de gemeenten wordt gebruikt om huur van culturele gebouwen en het personeel dat daar werkt, te betalen. De grootste profiteurs zijn vastgoedbeleggers en de steun wordt nauwelijks gebruikt voor de programmering van culturele activiteiten. Het zou moeten gaan naar de echte kunst en niet naar afgeleide zaken. Typisch neoliberaal beleid van Rutte III. De beleggers steunen en daarvoor het uiterlijk van de ‘cultuursector’ gebruiken in de verwachting dat dat sympathiek overkomt bij het volk. Rutte, jouw bestuursmodel is van de vorige eeuw, daar kunnen we niet mee verder. ‘Voor corona’ is verleden tijd, de toekomst ligt voor ons en jij bent ongeschikt daaraan leiding te geven.

Financieel/Economische berichten

Het vertrouwen van industriële producenten verbeterde in augustus voor de vierde maand op rij, zo meldt het CBS ook. Ondernemers waren vooral minder negatief over de orderportefeuille en de voorraden gereed product. (bron: DFT)

De Chinese producentenprijzen zijn in augustus opnieuw gedaald, vooral door lagere prijzen in de olie- en energiesector. Volgens het statistiekbureau daalden de prijzen die Chinese fabrikanten voor hun producten vragen vorige maand met 2% op jaarbasis. In juli gingen de producentenprijzen al met 2,4% omlaag. Door de coronacrisis staat de vraag naar Chinese goederen in de wereld onder druk en dat zorgt weer voor zwakkere prijzen, met daarbovenop lagere energieprijzen. Economen verwachten dat dit zwakke prijsklimaat voorlopig nog zal aanhouden. Er kwamen ook cijfers over de inflatie in China. Die kwam uit op 2,4% in augustus op jaarbasis, tegen 2,7% in juli. (bron: DFT)

De corona-crisis heeft een economische ravage in de eurolanden veroorzaakt. Zo’n €1.000.000.000.000 (1 biljoen) aan economische productie is verloren gegaan. Overheden hebben voor honderden miljarden aan steunmaatregelen opgetuigd. En tot overmaat van ramp dalen de inflatie en de consumentenprijzen, een symptoom van een hele zwakke economie. Dit zijn een hoop zorgen voor de Europese Centrale Bank (ECB) dus. De ECB sprong bij het begin van de corona-crisis in maart ongekend snel en stevig in de bres met een opkoopprogramma. De ECB kocht voor €1350 mrd (1,35 biljoen) aan staatsschulden op. Het verder overeind helpen van alles en iedereen is lastig. Het helpt niet dat de rente al op nul staat en er net een gigantisch schuldenopkoopprogramma van €2.600 mrd (2,6 biljoen) voor de vorige crisis geweest is. Door de corona-crisis wordt minder gebouwd, geproduceerd, geleverd en gekocht. De corona-crisis is ten diepste een vraagcrisis. Er is geen schaarste of tekort aan goederen en diensten, het is geen oliecrisis of ramp, maar mensen kopen minder. Niet omdat er geen inkomen is, maar mensen kunnen, durven en willen het niet. Ook de onzekerheid over baan en inkomen maakt mensen voorzichtig en spaarzaam. De vraag is waarom mensen geen vertrouwen meer hebben in de toekomst. Daarvoor zijn wel enkele redenen aan te geven. Het begon met onze politieke leiders die 6 jaar geleden niet reageerden op de oproep van Mario Draghi, die zorgde voor veel en gratis geld, om te gaan investeren. Het minste wat had moeten gebeuren was opdracht te geven aan ‘bouwmeesters’ de blauwdrukken te ontwerpen voor een nieuwe maatschappij/samenleving voor onze jongeren. Toen maakte Draghi een blunder door door te gaan met het inkoopprogramma van staatsleningen. Daarmee creëerde hij een overvloed aan geld waar alleen de speculanten, de casinoboys, de slimme beleggers belangstelling voor hadden. De effectenkoersen vlogen omhoog. Daarna zette Trump een handelsoorlog in tegen China, maar in feite ook met de rest van de wereld. Toen kwam de corona-pandemie. Er was geen plan-A en geen plan-B. De schade die COVID-18 veroorzaakte is biljoenen euro’s groot. De banken moesten gered worden dus stelde de ECB enorme liquiditeiten beschikbaar, soms zelfs tegen een negatieve rente. Overheden in paniek. EU komt met Herstelplan van €750.000, waarover de 27 regeringsleiders dagen hebben moeten debatteren, voor er een vorm van overeenstemming werd bereikt. We staan nu voor een ontslaggolf, waarvan we de gevolgen nog niet kunnen overzien. Te zwakke bedrijven worden met overheidsgeld in leven gehouden. De gevolgen daarvan moeten nog komen. Dus als het volk onzeker is, lijkt mij alleszins verklaarbaar. Dat alles drukt de prijzen van goederen en diensten en daarmee ook de omzet en verdiensten van bedrijven. Inflatie slaat om in deflatie, precies wat de ECB helemaal niet wil. De inflatie in de eurozone bedroeg in augustus min 0,2%. Lagere prijzen klinkt misschien fijn en voordelig maar is eigenlijk een symptoom van een niet goed draaiende economie. De belangrijkste doelstelling van de ECB is namelijk het bewaken van de inflatie, de consumentenprijzen. Idealiter dient de inflatie in een gezond draaiende economie te liggen tussen de 1,5% en 2%, maar het lukt de ECB al jaren niet dat voor elkaar te krijgen. En nu kijkt de centrale bank toch weer in de ogen van het deflatiespook: dalende consumentenprijzen. Vreest de ECB werkelijk het deflatiespook? Ja, als de waarde van de euro stijgt ten opzichte van andere valuta van landen buiten de eurozone waarmee wij belangrijke handelsrelaties onderhouden, dan dalen onze prijzen van de goederen die wij uit die landen importeren. En in Duitsland werd de BTW verlaagd. Maar er zijn twee andere zaken waardoor de inflatie kan gaan stijgen. Op de eerste plaats moeten bedrijven die zijn getroffen door corona en hun opgenomen kredieten en vooruitgeschoven fiscale- en bankbetalingen tijdig willen terugbetalen hun prijzen verhogen. Ik betaal bij de kapper een corona-toeslag en een kop koffie en een biertje op een terras zijn ook duurder geworden. Verder wat gaat er gebeuren met de café’s als op 1 oktober de terrassen moeten worden opgeslagen? Terecht denk ik dan. In de supermarkten zie ik de prijs eerder stijgen (duurdere actieprijzen) dan dalen. Een fles Argentijnse wij daargelaten, maar dat ook verklaarbaar. De Argentijnse pesos is in vier jaar tijd 488% gedaald t/o €. De de centrale banken ongelimiteerd geld in de marken bleven pompen, daalt de waarde van de valuta en neemt het vertrouwen af: gaan de lonen, prijzen en dus de inflatie stijgen. Maar de realiteit is dat de ECB zichzelf wijs moet maken dat er een deflatiespook dreigt want als dat niet zo zou zijn moet de ECB de geldmarkten gaan verkrappen en de rente gaan verhogen. En dat veroorzaakt een complete chaos op de financiële markten. Dus suggereert de ECB een deflatoire prijsontwikkeling om daarmee tijd te winnen. Dus besloot de ECB afgelopen donderdag even pas op de plaats te maken. Even afwachten hoe de economieën in de eurozone zich gaan ontwikkelen en in welke mate een 2e corona-golf nieuwe tegenslagen gaan genereren. De ECB verwacht voor volgend jaar 1% inflatie en voor daarna een verdere toename en een economische krimp van 8% dit jaar en voor 2021 een groei van 5%, als er geen nieuwe tegenslagen komen. Dus ook volgend jaar zitten we dan nog met een krimp van 3,5%. Christine Lagarde schroomde niet de actuele stand van zaken wat positiever in beeld te zetten dan de werkelijkheid is. Neem in Nederland het aantal faillissementen dat in augustus in de laatste 21 jaar niet zo laag is geweest. Maar hoe groot is de bulk van bedrijven die niet levensvatbaar meer zijn, maar overeind gehouden moeten worden door de steunmaatregelen van de overheid. Neem de ontslaggolf die eraan komt, waardoor het werkelozen fors gaat stijgen en neem het traject en de kosten van de omscholing van werkelozen. Neem de horeca en recreatie problemen in heel Europa, neem de problemen in de luchtvaart. Daar kun je de ogen niet voor sluiten. Tot juli 2021 blijft de ECB haar inkoopprogramma uitvoeren en dat betekent dat er de komende 9 maanden de liquiditeiten op de geldmarkten ruim blijven en de rente laag c.q. negatief. Ook de banken kunnen extra goedkope leningen bij de ECB opnemen. Zolang het virus rondwaart en de samenleving en economie klein gehouden wordt door afstand houden en 1,5 meter-regels zal de economische activiteit laag blijven. De ECB kan dat niet zomaar voorkomen, zegt ING-econoom Carsten Brzeski. “De ECB heeft een mogelijke nieuwe eurocrisis en een kredietcrisis helpen voorkomen, en gezorgd voor vertrouwen in de financiële markten, maar het echte herstel moet komen van overheden en het begrotingsbeleid.” De centrale bank kan weliswaar eindeloos geld oppompen, maar de markt lijkt al flink verzadigd. Meer geld doet niet zoveel meer. Elke dag ligt rond de €500 mrd van banken ongebruikt bij de ECB. De excess liquidity, de overtollige liquiditeit, het geld bovenop de vereiste reserves van centrale banken, is dankzij de opkoopprogramma’s aangezwollen tot bijna €3.000 mrd en groeit met de dag. De ECB heeft weliswaar al van alles uit de kast getrokken maar kan nog aan een paar knoppen draaien, zoals meer en sneller schulden opkopen en de rente verlagen. Maar de kans dat de ECB nu nog niets doet is groter. “Lagarde zal waarschijnlijk lagere inflatieverwachtingen presenteren, mede door de sterkere euro van de afgelopen periode en door de impact van de coronacrisis, maar verder het kruit drooghouden gegeven alle onzekerheid over de stand van het economisch herstel”, denkt ING-econoom Bert Colijn. De centrale bank koerst op inflatieverwachtingen, de verwachte beweging van de inflatie in de komende twee jaar, en niet zozeer naar de dagkoersen, de inflatie van vorige maand. Die inflatieraming heeft de ECB al flink naar beneden moeten bijstellen. De ECB rekent dit jaar op een inflatie van 0,3%, in 2021 op 0,8% en in 2022 op 1,3%. Mijlenver verwijderd allemaal van de beleidsdoelstelling van “minder dan maar dicht bij twee%”. Volgens Brzeski moet de ECB er in ieder geval voor zorgen dat de geldkraan niet te snel wordt dichtgedraaid. “De eurozone loopt anders het gevaar dat de euro nog duurder wordt ten opzichte van andere valuta en dat is slecht voor de economie en inflatie.” “En als dat allemaal niet helpt, praten we wel weer over helikoptergeld.” Het idee van ‘helikoptergeld’ is dat burgers rechtstreeks geld in handen krijgen. “De ECB zou dat idee beter kunnen bewaren voor de volgende crisis.”

Veel hotels zijn op dit moment verliesgevend, zegt Koninklijke Horeca Nederland (KHN) die onderzoek deed. Sinds juni hebben hotels te maken met een bezetting van amper 60 tot 70%. In de grote steden en vooral Amsterdam is het zelfs rond de 25%. Hotelkamers in en rond Amsterdam staan 2/3 van de tijd leeg. Eén op de tien hotels in de hoofdstad wankelt door de crisis. 5 tot 10% van de hoteliers zit in de gevarenzone, stelt ABN Amro. De hotels maken dit jaar maar €42 voor een overnachting, tegen €129 vorig jaar. De bezettingsgraad blijft steken op 35%, tegen 60+ in 2019. “Het schrijnende is dat de politiek en de consumenten het idee hebben van de laatste maanden met volle terrassen en mooi weer en denken: het gaat best weer goed met de horeca. Maar voor de hotels, vooral in de grote steden, geldt dit absoluut niet”, zegt KHN-directeur Dirk Beljaarts. Hij verwacht grote ontslaggolven. “Voor de hele sector zal dit gaan om duizenden ontslagen. Tussen 50.000 en 100.000 arbeidsplaatsen voor de gehele horeca.”

De bestuurlijke onrust bij de Volksbank leidt tot ’zorgen’ bij minister Wopke Hoekstra (Financiën). De staatsbank stuurde onlangs financieel bestuurder Pieter Veuger al binnen een half jaar weer weg. Daarnaast onthulde de Telegraaf dat de nieuwe topman van de Volksbank Martijn Gribnau, en daarmee de bank zelf, op het moment van diens aanstelling nog onder de Amerikaanse sanctiewet viel. Dat was omdat Gribnau nog een green card had, een soort werkvergunning van de Verenigde Staten. Die heeft de nieuwe ceo inmiddels ingeleverd, meldt Hoekstra. De onrust heeft ervoor gezorgd dat minister Hoekstra in gesprek met de voorzitter van de raad van de commissarissen en Gribnau ’zijn zorgen heeft geuit’. Dat schrijft de minister in een brief aan de Tweede Kamer. „Ik vind het teleurstellend dat constructieve samenwerking tussen de directieleden kennelijk niet mogelijk is gebleken en dat dit uiteindelijk tot het vertrek van de cfo heeft geleid”, schrijft Hoekstra. Hij meldt dat de Volksbank een ’onafhankelijk en extern onderzoek laat verrichten naar de bestuursdynamiek’. Veel dieper wil de minister niet ingaan op de kwestie bij de staatsbank. Hij wijst erop dat zijn ministerie juist het NLFI, dat de staatsdeelnemingen beheert, heeft opgezet om die belangen zelfstandig en niet-politiek op te pakken. (bron: DFT)

Webwinkel Otto en MediaMarkt stoppen mogelijk met het aanbieden van producten op krediet wanneer de rente op 10% blijft, in plaats van 14%. Dat bevestigen de bedrijven na eerdere berichtgeving van Het Financieele Dagblad. Sinds 10 augustus heeft het ministerie van Financiën deze tijdelijke maatregel opgelegd in opdracht van de Tweede Kamer. Het ministerie vroeg in de corona-crisis deze rentes te verlagen, omdat huishoudens met lage inkomens door de hoge rentes in de problemen kunnen raken. Het is niet duidelijk voor hoe lang de maatregel gaat gelden. Minister Wopke Hoekstra onderzoekt nog wat een goede rentestand is voor de lange termijn. In april werd een motie van Tweede Kamerlid Jasper van Dijk van de SP aangenomen die de regering oproept onder meer „woekerrentes” aan banden te leggen die worden gerekend door postorderbedrijven. MediaMarkt laat weten dat de verlaging van de rente het betalen op krediet „ernstig onder druk” zet. De elektronicaketen blijft deze betaalmogelijkheid aanbieden maar sluit niet uit dat die in de huidige vorm verdwijnt „als gevolg van nieuwe ontwikkelingen.” Volgens MediaMarkt maakt een klein deel van de klanten gebruik van het kopen op krediet en gaat het dan vaak om de duurdere producten. Webwinkel Otto verstrekt veel lage kredieten van een paar honderd euro. „Daar gaat een hoop werk in zitten, want we wijzen meer dan de helft van de aanvragen af”, zegt een woordvoerder. Wanneer de renteverlaging lang in stand blijft, of permanent wordt, moet Otto opnieuw onderzoeken of het aanbieden van producten op afbetaling nog rendabel is. „Maar het zou ook kunnen dat we deze optie ook dan nog willen bieden voor onze klanten”, aldus de woordvoerder. De Autoriteit Financiële Markten (AFM) heeft begin dit jaar cijfers gepubliceerd over betalingsachterstanden en het aantal uitstaande kredieten bij verzendhuizen. In 2019 sloten webwinkels bijna een half miljoen kredieten af, waarvan ruim een kwart te maken hebben met een betalingsachterstand. (bron: DFT) Als het beheer en de kredietrisico’s dermate hoog zien dat hier woekerrisico’s moeten vragen dan is het beter dat ondernemingen stoppen met kopen op afbetaling, zeker in acht genomen dat vorig jaar bijna 500.000 afbetalingstransacties werden afgesloten waarvan er 125.000 betalingsachterstanden hebben.

Verzekeraar Vivat gaat de komende drie jaar 400 tot 500 arbeidsplaatsen schrappen om kosten te besparen. Gedwongen ontslagen zijn daarbij niet uitgesloten, laat een woordvoerder weten. De bezuinigingsronde hangt samen met het afstoten van de tak voor schadeverzekeringen aan NN Group, waardoor veel kostenvoordelen wegvallen. Vivat werd dit jaar overgenomen door het gespecialiseerde verzekeringsbedrijf Athora, dat als onderdeel van de deal de niet-levensverzekeringen verkoopt aan verzekeraar NN. Dat dit gepaard zou gaan met banenverlies, hing al in de lucht. Hoeveel gedwongen ontslagen er concreet zullen vallen, kon de zegsman nog niet aangeven. “Maar het zullen zeker niet de gecommuniceerde aantallen zijn.” Een deel van de banenreductie verwacht het bedrijf door te voeren door afscheid te nemen van extern ingehuurde medewerkers en natuurlijk verloop. Ook schreef Vivat de afgelopen maanden minder vacatures uit om het personeelsbestand te verkleinen. Op dit moment is Vivat, het moederbedrijf van onder andere Zwitserleven en Actiam, goed voor 2200 voltijdsbanen. Al het personeel is werkzaam in Nederland. Naast het schrappen van de honderden banen, gaan het komende anderhalf jaar zo’n 575 arbeidsplaatsen over naar NN. De reorganisatie begint naar verwachting in het laatste kwartaal van het jaar, na consultatierondes met de ondernemingsraad. Mede door de ingreep in het personeelsbestand hoopt Vivat in drie jaar de kosten met 30% omlaag te krijgen. Lagere kosten zijn niet alleen nodig door het wegvallen van Vivat Schadeverzekeringen, maar ook doordat de markt voor individuele levensverzekeringen krimpt. Dit is juist één van de overgebleven activiteiten bij Vivat. De verzekeraar gooit daarom onder de vleugels van Athora het roer om en wil marktleider in pensioenverzekeringen worden. Die nieuwe strategie moet ook voor een eenvoudigere bedrijfsstructuur zorgen. (bron: DFT)

De huizenprijzen zullen in 2021 en 2022 dalen, verwacht de Rabobank. Volgens berekeningen zijn huizen volgend jaar gemiddeld 0,8% goedkoper. In 2022 volgt een extra daling van 2,6%. In de loop van dat jaar gaan de prijzen wel weer voorzichtig stijgen. Nu draait de woningmarkt nog op volle toeren. De corona-steunpakketten van de regering houden de werkgelegenheid en daarmee de vraag op peil, waardoor de prijzen dit jaar ruim 7% hoger liggen dan een jaar geleden. Maar uiteindelijk zullen veel mensen toch hun baan kwijtraken of daar op z’n minst bang voor zijn, denkt de Rabobank. (bron: NOS) Woningmarkteconoom van de Rabobank, Lisanne Spiegelaar, legt uit dat de woningmarkt tot nu toe nog weinig last heeft ondervonden van de corona-crisis: „Huizen waren tot en met juli van dit jaar gemiddeld 7,1% duurder dan een jaar eerder. Ook zijn 6,7% meer huizen verkocht dan in de eerste zeven maanden van 2019.” Zij verklaart dit door de steunpakketten van de Nederlandse overheid. „Deze blijken tot op heden vrij effectief in het tegengaan van een sterke stijging van de werkloosheid onder de groep potentiële huizenkopers.” De steunpakketten worden echter afgebouwd. Spiegelaar denkt dan ook dat de huizenmarkt gaat afkoelen: „We verwachten dat de vraag naar huizen vanuit starters zal afnemen. Starters hebben vaak een minder sterke arbeidsmarktpositie en worden daarom harder geraakt door de crisis. Ook gaan we ervan uit dat doorstromers terughoudender zullen worden door verlies van werk of inkomen, of de angst daarvoor.” Door de afnemende vraag verwacht Rabobank ook dat beleggers minder actief zullen zijn, doordat er vanwege de corona-crisis minder toeristen, expats en buitenlandse studenten naar Nederland komen. (bron: DFT) Ik zet hier twijfels bij. De vraag naar koophuizen is ook gestegen door een dalend vertrouwen in geld, in zijn algemeenheid, waardoor mensen liever in stenen en metalen beleggen. Daarbij staat de hypotheekrente op een historisch laag peil en speelt de dalende aftrekbaarheid van de hypotheekrente wellicht toch niet zo’n grote rol, als bij de fors hogere hypotheekrente van een paar jaar geleden. Daarnaast is ook de huur in de vrije sector fors gestegen.

De Nederlandse banken hebben komend halfjaar nog genoeg buffers om verlies op kredieten op bedrijfsleningen op te vangen. Dat concludeert het Centraal Planbureau (CPB) uit een analyse van de situatie van bedrijven en banken. Vooral de horeca en de sector cultuur, sport en recreatie zullen de komende tijd door faillissementen getroffen worden, verwacht het CPB. Leningen kunnen dan niet worden terugbetaald. Banken kunnen dat aan, mede door het steunbeleid van het kabinet. Ook als de verliezen een jaar aanhouden, kunnen de banken overleven. Dan teren ze wel fors in op de buffers, zegt het CPB. (bron: NOS) Dat is een aanname van de rekenmeesters van de overheid. Ze hebben gelijk dat er voldoende liquiditeiten zijn, beschikbaar gesteld door de Europese Centrale Bank, en dat dit kabinet garanties heeft afgegeven voor kredietverlening aan bedrijven, maar er zijn ook gevaren die van een heel andere kant komen en die komen tot uitdrukking in onvoldoende solvabiliteit (eigen vermogen, risicodragend kapitaal) van banken. En op dat terrein kan de ECB geen steun verlenen, die moet komen van de aandeelhouders of overheden dan wel overheidsinstanties. Daarom vind ik de informatie van het CPB misleidend.

De Japanse economie is in het tweede kwartaal van dit jaar sterker gekrompen dan was voorspeld. De klap door de corona-crisis laat des te meer zien dat het aankomende Japanse regeringshoofd voor een grote uitdaging staat om een diepere recessie te voorkomen. Het bruto binnenlands product van Japan viel terug met 28,1%. In juli daalden daarnaast zowel de consumentenuitgaven als de reële lonen, zelfs nadat in mei de corona-maatregelen in het Oost-Aziatische land werden versoepeld. De krimp van de op twee na grootste economie ter wereld viel vooral sterker uit dan verwacht omdat de kapitaaluitgaven met 4,7% daalden. Er werd rekening gehouden met een terugval van 1,5%. Consumentenuitgaven in juli vielen 7,6% lager uit dan die in dezelfde maand vorig jaar, meer dan twee keer zoveel dan de afname van 3,7% die werd verwacht. De lonen, gecorrigeerd voor inflatie, daalden in juli voor de vijfde maand op rij. De tegenvallende cijfers onderstrepen de opgave voor de komende premier, die op 14 september zal worden gekozen door de regeringspartij LDP. Hij zal moeten laveren tussen het inperken van de corona-pandemie en het aan banden leggen van de economische activiteit. De krimp van de Japanse economie tussen april en juli is de grootste die het land sinds de Tweede Wereldoorlog in een kwartaal te verduren heeft gekregen. (bron: DFT) Dat is een forse tegenvaller en brengt de Japanse economie in grote problemen. Het land staat voor een grote uitdaging.

De Nederlandse export is door de coronacrisis fors gekrompen. In de eerste helft van dit jaar exporteerde Nederland voor €23 mrd minder aan goederen naar het buitenland. Dat is een daling van 9% ten opzichte van de eerste helft van 2019. In de eerste drie maanden van dit jaar was de export nog vrijwel gelijk aan vorig jaar, maar in de drie maanden daarna daalde de uitvoer met 17%, zegt het Centraal Bureau voor de Statistiek. Van de belangrijke exportlanden daalde de uitvoer van Nederlands fabricaat naar het Verenigd Koninkrijk het hardst, met 23%. Er werd vooral minder olie en gas naar de Britten uitgevoerd. De export naar de belangrijkste handelspartner, Duitsland, daalde met 12%. Naar China werd juist meer geëxporteerd, 18%. (bron: Trouw) De presentatie van de exportcijfers in het eerste halfjaar door het CPB zijn misleidend. Als de export in het 2e kwartaal daalde met 17% en over het hele halfjaar met 9% dan was er over het 2e kwartaal een daling van 25% (+8 en -17) ten opzichte van een jaar geleden. Dat is veel, maar verbaast mij niet, in acht genomen de terugval van de economische activiteiten.

De Britse regering is van plan om met een wetsvoorstel te komen dat belangrijke delen van het uittredingsakkoord met de EU tenietdoet. Dat schrijft de Financial Times op basis van drie anonieme bronnen. De regering-Johnson zou daarmee een bom leggen onder de huidige onderhandelingen over een handelsovereenkomst, waarvoor de tijd begint te dringen. Een van de bronnen van de krant zegt dat het voorstel, dat woensdag wordt verwacht, “welbewust” de afspraken over de grens met Ierland kan ondermijnen. Die maakte premier Johnson vorig jaar over het voorkomen van een harde grens tussen Ierland en Noord-Ierland na de brexit. Met dit voorstel zou de regering ruimte creëren om die afspraken deels te overrulen met eigen regels. (bron: Trouw) Johnson is een slimme politicus, die op het scherp van de snede onderhandelt met de EU over een handelsakkoord na de Brexit. Hij zet de Europese onderhandelaars onder druk stappen te zetten naar de door hem neergelegde voorwaarden. Hij weet dat Europa het VK graag als handelspartner wil behouden en dat gaat hij optimaal gebruiken. Ten opzichte van het Britse volk stelt hij dat de hele wereld zit te wachten met hen handelscontracten af te sluiten.

De WOZ-waarde van woningen heeft een recordhoogte bereikt. Op 1 januari 2020 was de gemiddelde waarde €270.000, meldt het Centraal Bureau voor de Statistiek. Het is 8,9% meer dan een jaar eerder en bovendien de grootste stijging in jaren. De sterkste stijging is in de Randstad. Weesp is koploper, de gemiddelde woningwaarde steeg daar met bijna 22%. Een woning kost daar gemiddeld €351.000. De gemeente Bloemendaal heeft met €750.000 de hoogste gemiddelde WOZ-waarde, Delfzijl met €134.000 de laagste. Van de vier grote steden steeg de WOZ-waarde het sterkst in Rotterdam met bijna 16% naar €222.000, gevolgd door Amsterdam met 11% naar €418.000. (bron: vele media waaronder de NOS)

Overwegingen

Dreigement aan de overheid/politiek: industrie vreest ontslaggolf door CO2-tax. Sluiting dreigt voor veel kinderdagverblijven. Handelsakkoord tuusen VS en China wankelt. Knot zet onafhankelijkheid centrale bank (DNB) op het spel. Draaien wij op voor hogere rente? Dat zou heel goed kunnen want de rating van de EU (zwakke en sterke landen) zal lager zijn dan die van ons land en dat betekent dat de Eu een hogere rente betaalt. De brand in het vluchtelingen kamp op Lesbos heeft 13.000 vluchtelingen dakloos gemaakt. Nederland laat 100 vluchtelingen <14 jaar toe in ons land maar daarmee wordt het, met de UNGCR, overeengekomen aantal vluchtelingen volgend jaar verlaagd. En dan de stijgende aantallen corona-besmettingen. Wij worden geregeerd door getallen, maar de vraag is ‘waarvoor staan die getallen’? Er zijn veel ouderen gestorven aan het corona-virus van de 1e besmettingsgolf en er zijn nog altijd mensen die nog niet genezen zijn. Dat was ernstig. Maar die gevaren worden niet geconstateerd bij de 2e besmettingsgolf. Een enkele ziekenhuisopname, geen grote aantallen. Ook geen longinfecties, maar een paar dagen ‘snif-snif’: een korte neusverkoudheid en dan meestal bij jongere, gezonde mensen met een behoorlijke vorm van immuniteit. Wat ik momenteel waarneem is Corona niet veel meer dan een griepvirus, zoals we die elke winter krijgen. We moeten oppassen dat ‘corona’ geen verdienmodel wordt voor de farmaceutische industrie en de gezondheidszorg. Op TV zag ik een item waarin duidelijk werd dat particuliere klinieken de corona-test uitvoeren voor scholen en bedrijven, omdat GGD’s de aanvoer niet aankunnen en er grote vertragingen zijn, en daar €50 tot €100 per test aan verdienen. De overheid betaalt €65 per test, waarvan €25 voor een consult aan de huisarts (dat in werkelijkheid nooit plaatsvindt), dat nu veel te veel zou zijn en voor minder ook uitgevoerd kan worden. De overheid betaalde tot dusverre veel teveel geld voor het uitvoeren van de testen, zodoende is het een winstdomein geworden voor de betrokken partijen, alles ten koste van de overheid (en dus ons burgers).

Prof Dr Barbara (Elisabeth) Baarsma (1969), hoogleraar Marktwerking en Mededingseconomie aan de Universiteit van Amsterdam, en directievoorzitter van de RABO Amsterdam, voorzitter van de Bankraad van DNB en lid van de Monitoringcommissie Corporate Governance, het Nederlands Comité voor Ondernemerschap en de Raad van Advies van de Taskforce Korte Ketens. Verder is Barbara lid van de Jury Nationaal Icoon, het bestuur van de Stichting Alzheimer en de Raad van Advies DNB Academie en was zij tot 2019 kroonlid bij de SER, geeft in het Parool een interview over de gevolgen van de corona-crisis, waarvan de gevolgen enorm zijn. De jongeren betalen een hoge prijs in deze crisis. https://krant.parool.nl/titles/hetparool/8317/publications/1048/articles/1207922/12/1 Enkele citaten: Veel ondernemers kloppen bij de bank aan voor een nieuw overbruggingskrediet, met de overheid als borgsteller, of ze vragen uitstel van afbetalingen. Hun geld is op. De economische misère zal de komende maanden alleen maar toenemen, voorspelt Baarsma. De overheid heeft heel veel maatregelen genomen om de effecten van de eerste schok, de lockdown, te matigen. Met succes. Maar het volgende noodpakket is minder omvangrijk. Veel bedrijven draaien op halve kracht en hebben nauwelijks reserves, terwijl ze binnenkort kredieten moeten aflossen en betalingsregelingen aflopen. Ze kunnen dan omvallen of sluiten. Nog meer Amsterdammers verliezen straks hun baan. Deze crisis heeft langdurige effecten, die nog jarenlang doorwerken in de Nederlandse, maar zeker ook in de Amsterdamse economie.” De horeca en de cultuursector krijgen enorme klappen door de maatregelen en het wegblijven van toeristen. In het tweede kwartaal kromp de Amsterdamse economie 12% tot 14%. Alleen de economie van de gemeente Haarlemmermeer draait nog slechter en dat heeft alles te maken met de afhankelijkheid van Schiphol. “Ik maak mij grote zorgen. Over levensgeluk. Volgens Baarsma is het denken in koopkracht, zoals in de politiek gebruikelijk, niet meer passend bij deze tijd. Natuurlijk is het fijn dat mensen erop vooruitgaan, zeker gezien de achterstanden in loon die grote groepen de afgelopen jaren hebben opgelopen. “Veel mensen raken nu hun baan kwijt; wat hebben zij aan meer koopkracht voor werkenden? Deze crisis verdeelt kansen en geluk ongelijk. De rijen voor de Voedselbank groeien. Amsterdam telt veel kwetsbare mensen en die vangen de grootste klappen op: ze raken hun baan kwijt, of hebben geen ruimte om thuis te werken of onderwijs te volgen.” De stad moet ervoor zorgen dat deze mensen kunnen voorzien in hun basisbehoeften. “Om vooruit te kunnen, moeten mensen eten op hun bord hebben en niet kampen met problematische schulden. Het gaat erom dat deze Amsterdammers regie krijgen over hun eigen leven. Ik kan mij volledig vinden in deze uitspraken en stellingnames.

Op Prinsjesdag is in de begroting te lezen dat het kabinet veel geld uitgeeft. Prima, vinden economen, maar over het nieuwe investeringsfonds zijn zij kritisch. ‘Ga regeren.’, schrijft Jelle Brandsma in Trouw. Een aantal citaten: Bezuinigen is passé, investeren is de trend. In een paar jaar tijd is de sfeer volledig omgeslagen. Tussen 2012 en 2017 was het kabinet Rutte II nog volop aan het bezuinigen, maar sindsdien is Mark Rutte premier van een centrumrechts kabinet dat aan de lopende band miljarden euro’s extra uitgeeft. In die trend staat Nederland niet alleen. In de hele westerse wereld wordt het als een noodzaak gezien om het bedrijfsleven in corona-tijd op de been te houden en de economische activiteit te stimuleren. Dinsdag presenteert het kabinet een begroting die boordevol staat met extra uitgaven. Op diverse manieren steunt het kabinet bedrijven die door de corona-crisis in nood zijn. Het meeste geld dat daarmee gemoeid is, is overigens dit jaar al besteed. Maar de ministers Wopke Hoekstra (financiën), Eric Wiebes (economische zaken) en Wouter Koolmees (sociale zaken) – ‘de drie W’s’ heten zij in de Haagse wandelgangen – gaan er ook volgend jaar mee door. Tussen maart en eind juli moest het kabinet al €66 mrd extra lenen om de corona-crisis te bestrijden. En dit bedrag loopt nog verder op. De staatsschuld stijgt volgens het Centraal Planbureau dit jaar rap naar 59,9% van het bbp. Een jaar geleden was dit nog 48,7%. Ook volgend jaar gaat het kabinet extra uitgeven om de crisis te bestrijden en de kans is heel groot dat de schuld verder stijgt. Daar komt nog bij dat het kabinet een investeringsfonds gaat opzetten om vooral de duurzame economie een slinger te geven. Dat gaat volgend jaar maar €4 mrd en de jaren daarna €16 mrd kosten. Sylvester Eijffinger, hoogleraar financiële economie, vindt extra uitgaven nuttig. De laatste drie kabinetten, vanaf 2010, hebben €80 tot €90 mrd bezuinigd. “Daar is veel over geklaagd, maar het gevolg is wel dat het huishoudboekje van de Nederlandse staat voor de crisis op orde was. Dus het kan. “We zitten in een uitzonderlijke situatie. De grootste bedragen die de overheid dit jaar en volgend jaar uitgeeft, gaan naar bedrijven die door de coronacrisis in de knel zitten. Deze crisis gaat voorbij. Het is belangrijk om bedrijven en werkgelegenheid in stand te houden. Anders krijg je een enorme vernietiging van opgebouwde kennis en kapitaal. En als je dit niet doet, duurt het lang voordat de economie weer uit het dal klimt. Tegelijkertijd moet je voorkomen dat bedrijven die op den duur niet levensvatbaar zijn in de lucht worden gehouden. Dat doet het kabinet door slechts een deel van de loonkosten over te nemen. Zo scheid je het kaf van het koren.” Lex Hoogduin, hoogleraar monetaire economie, waarschuwt: “De tekorten hebben een historische omvang. De uitgaven die we nu doen zijn goed te rechtvaardigen. Maar ik ben bang dat we doorschieten: dat we een zekere matiging, voorzichtig omgaan met uitgaven, uit het oog verliezen.” Het kabinet was vorig jaar al ‘van het rechte pad af’, zegt Hoogduin. Toen was lastenverlichting voor de burger een belangrijk punt op Prinsjesdag. Hoogduin vreest dat nu, met de verkiezingen in aantocht, de remmen los gaan. “Het lijkt wel of ieder budgettair kader wordt vergeten. Iedereen doet alsof er geen afspraken meer nodig zijn over inkomsten, uitgaven en het aanleggen van buffers. Natuurlijk, er zijn verkiezingen aanstaande. Ik ben heel benieuwd wat er daarna gebeurt. Gaat een nieuw kabinet door op dezelfde voet of keren wij terug in de harde werkelijkheid en letten we op de centen?” De economen verschillen van mening tot welke hoogte de staatsschuld mag oplopen. De rekkelijken zien geen belemmeringen om de staatsschuld verder te laten oplopen, maar de preciezen vinden dat de schuld zo snel mogelijk weer moet worden teruggebracht. Hoogduin is voorzichtig. “De corona-crisis is diep. Het is verstandig dat het kabinet de schok die de economische recessie veroorzaakt opvangt. Gelukkig kan dat, want we hebben de afgelopen jaren de begroting op orde gebracht. Als het nodig is nog wat extra te lenen om de corona-crisis op te vangen, moeten we dat doen. Als Hoekstra maar in zijn achterhoofd houdt dat de staatsschuld daarna weer teruggebracht moet worden, wat mij betreft binnen een termijn van maximaal twintig jaar. Als de crisis straks onder controle is, moet de staatsschuld weer uitkomen onder de 60% van het bbp. Het huisje moet weer bij het schuurtje, zodat je weer de ruimte hebt om een nieuwe schok op te vangen.” Sommige andere Europese landen hadden vorig jaar al een staatsschuld van rond 100% van het bbp (België, Frankrijk en Spanje) of hoger (Italië). Die moeten nu nog extra lenen om de corona-crisis te bestrijden. “Die landen hebben een probleem”, zegt Hoogduin. “Zij hebben in het verleden onvoldoende financiële buffers gecreëerd. Het wordt lastig om je schulden straks af te lossen en je voor te bereiden op een nieuwe crisis. “Ik vind het niet verstandig om heel veel schuld te hebben. Sommige economen zeggen dat de rente nog heel lang laag blijft. Ik weet het niet. Dan ben je afhankelijk van die lage rente. Dat is een risico. De rente is inderdaad al heel lang laag, maar je weet niet wat er gebeurt. Je kan ook niet zeggen: er is al heel lang geen brand geweest en daarom verzeker ik mijn huis niet meer.” Eijffinger is in dit economendebat een man van het midden. “We kunnen nog meer lenen als het nodig is. Maar het kan niet eeuwig doorgaan. Ik denk dat de grens ergens tussen 80% en 90% van het bbp ligt.” Hij is er niet van overtuigd dat de rente langdurig laag blijft en vindt zo snel mogelijk aflossen daarom belangrijk. “Een schuld van 100% van het bbp vind ik te riskant, want we moeten deze leningen terugbetalen met belastinginkomsten die, als de crisis voorbij is, hopelijk weer flink binnenstromen.” Bovenop al het geld dat het kabinet uitgeeft aan de coronacrisis, willen Hoekstra en Wiebes voor de lange termijn investeren in de economie. Er moet meer geld naar kennis, infrastructuur en innovatie. Via een aparte begroting wordt daarvoor €20 mrd gereserveerd. “Geweldig”, zegt Eijffinger. Hij heeft ook wel wat suggesties waar het geld naartoe moet. Lightrail tussen steden in Brabant of andere regio’s, digitalisering, kunstmatige intelligentie en robotisering, somt hij op. Hij bepleit verder het geld te gebruiken voor omscholing naar sectoren waar straks veel werk is. “Breng daar het geld naartoe. Vliegen over kortere afstanden in Europa heeft geen toekomst, de snelle trein heeft dat wel. Voor de festivalsector zie ik het somber in, maar iedereen die via digitale kanalen diensten en spullen aan de man brengt, gaat een goede tijd tegemoet.” Wat het kabinet betreft ‘versterken de investeringen het groeivermogen van de Nederlandse economie’. Een onafhankelijke commissie moet de projecten kiezen die aan de criteria voldoen. Dat is op zich een goed plan, meent Eijffinger. “Bij een eerder fonds dat werd gevuld met de opbrengst van de verkoop van aardgas, het FES, ging het mis. Dat viel onder het ministerie van economische zaken en werd een speelbal van allerlei lobbygroepen. Omschrijf het mandaat dat de commissie krijgt, houd verder de politiek op afstand en laat de economische logica beslissen. “Maar de commissie moet onafhankelijk en deskundig zijn. Ik ben geschrokken van de namen van de mensen die het kabinet belast met deze taak. Die zouden bij mij niet door de zeef zijn gekomen. Velen hebben belangen. Nee, ik noem geen namen.” Ook Hoogduin heeft geen goed woord over voor het initiatief van Hoekstra en Wiebes. De politiek moet een investering in kennis of infrastructuur afwegen tegen bijvoorbeeld verhoging van de lonen van zorgpersoneel of belastingverlaging, meent hij. Dat gebeurt niet, zegt Hoogduin, want het geld voor het Nationaal Groeifonds zit in een apart potje, met een eigen begroting, waarvoor extra geld wordt geleend. “Investeringen in kennis, infrastructuur en innovatie kan een goed idee zijn, maar het moet worden gefinancierd uit de normale begrotingsruimte. Ik ben geen voorstander van allerlei aparte potjes.” Kritiek heeft Hoogduin ook op de keuze van het kabinet om een onafhankelijke commissie te laten bepalen welke projecten geld verdienen. Het kabinet wil voorkomen dat partijen met het Nationaal Groeifonds hun politieke wensen willen realiseren. Hoogduin vindt een keuze voor investeren ‘bij uitstek een politiek onderwerp’. “Het is heel raar om dit over te laten aan een onafhankelijke commissie. Niet alles kan. Het kabinet gaf tot eind juli al €66 mrd extra uit aan maatregelen om de coronacrisis te bestrijden. Een groot deel hiervan, €25 mrd, is nodig om misgelopen belastinginkomsten van bedrijven en burgers op te vangen. Bedrijven die in de problemen zitten, maken geen winst en hoeven niet te betalen of ze krijgen uitstel. Een andere kostenpost is de subsidie voor loonkosten van bedrijven die het in de crisis niet kunnen bolwerken en inkomenssteun aan zelfstandigen zonder personeel of flexwerkers. Sociale Zaken gaf al €23 mrd extra uit. Onder kleinere kostenposten, van een paar honderd miljoen, valt bijvoorbeeld extra subsidie voor culturele instellingen.

Op https://www.nrc.nl/nieuws/2020/09/10/de-financiele-sector-is-een-kolossaal-blok-aan-het-been-a4011500 staat een interview van Bernhard Hulsman met Prof Dr Dirk Bezemer, econoom werkzaam aan de Rijksuniversiteit Groningen, met deskundigheid op financial economics, monetary analysis, growth and development, over zijn verschenen boek Een land van kleine buffers. Nederland is in de greep van het ‘kleine-bufferkapitalisme’ (een buffer is een stootkussen). Dit staat hoognodige investeringen in duurzaamheid in de weg. „We moeten kiezen voor een andere economie.” Enkele citaten. Vlak voordat we elkaar treffen op de burelen van uitgeverij Pluim in Amsterdam om te praten over zijn onlangs verschenen boek is Dirk Bezemer langs geweest bij De Nederlandsche Bank. We hebben het gehad over de financiële stabiliteit van Nederland”, zegt de hoogleraar Economie van de internationale financiële ontwikkeling aan de Rijksuniversiteit Groningen over het gesprek op de centrale bank. „Als de overheidssteun aan de bedrijven wegens de corona-crisis straks wordt afgebouwd, zijn de gevolgen voor de economie groot. Waarschijnlijk zijn veel bedrijven nu al technisch failliet en groeien de private schulden nog sneller dan voor de corona-crisis. En al vóór de corona-crisis had Nederland te grote banken en te omvangrijke vermogensmarkten. Door de toename van slechte leningen op de balansen van de banken, is een bankencrisis in de nabije toekomst een reëel gevaar. Steun aan financiële instellingen en banken is dan weer onontkoombaar. Maar we moeten nu echt eens de vraag stellen bij de maatregelen die dan moeten genomen worden en die de toon zetten voor de komende decennia: is de voortdurende subsidie aan de financiële sector en markten wel wenselijk? Is het ook steun aan de reële economie? Iets ander is dat er eindelijk eens iets aan de achterblijvende loongroei gedaan moet worden. Ons belastingsysteem is bovendien dringend aan hervorming toe. De belasting op arbeid moet omlaag en die op vermogens juist omhoog. Zo gaat ons belastingstelsel investeringen stimuleren in de reële economie. Nu faciliteert het te veel belastingontwijking, en de opbouw van financieel vermogen en vastgoedwaardes – en zo gaat het nu al decennia.” Kort na het begin van de corona-crisis begon Bezemer, die ook tegendraadse columns over economie voor De Groene schrijft, aan Een land van kleine buffers. Hierin betoogt hij dat de economische structuur van Nederland sinds de ‘Grote Lockdown’ radicaal is veranderd. Dit biedt kansen de hoognodige veranderingen te bevorderen die in landbouw, mobiliteit, financiering, woningbouw, energievoorziening, enzovoorts noodzakelijk zijn om de klimaatdoelen te halen. Maar deze kansen worden niet benut als Nederland in de greep blijft van wat Bezemer het ‘kleine-bufferkapitalisme’ heeft gedoopt, waarin het vooral draait om de vergroting van de financiële vermogens. Dit gaat niet alleen ten koste van investeringen in de reële economie en dus van innovatie en groei, maar ook van de lonen en financiële buffers van de huishoudens waarvan vele nu niet kunnen rondkomen en hoge schulden hebben. Ook de sterke verlaging van de staatsschuld, waardoor te weinig is geïnvesteerd in de publieke sector, past in de ongezonde gerichtheid op de groei van vermogens en financiële markten. Idealiter vormen banken en bedrijven een symbiose en ondersteunen vermogens – aandelen, obligaties, enzovoorts – de economie: bedrijven geven aandelen uit en kopen daar bijvoorbeeld machines van. Maar zo is het allang niet meer. De financiële markten zijn losgezo(n)gen van de reële economie. Aandelenmarkten zijn nu de plekken waar bedrijven vaak geld kwijtraken. Hun hoge winsten keren ze uit aan de aandeelhouders in plaats van te investeren, ze kopen zelfs hun eigen aandelen op om de koers te verhogen. De financialisering van de economie begon in de jaren tachtig in Groot-Brittannië en de VS, en iets later ook in Nederland. Sindsdien is het overheidsbeleid om de financiële sector te stimuleren. De schulden en risico’s groeiden enorm. Zo veranderde de conservatieve, ondersteunende financiële sector in een kolossaal blok aan het been van de economie. Het bedrijfsleven én de publieke sector is ermee vervlochten geraakt via belastingconstructies en financiële producten als derivaten. Huishoudens zijn ermee verbonden via hypotheken en pensioenen.” De financialisering van de economie valt samen met de opkomst en verbreiding van het neoliberalisme. ‘Neoliberaal’ is wel te vaak gebruikt als kwalificatie voor alles wat je niet bevalt. Je moet wel eerst bepalen wat je er precies mee bedoelt. In het klassieke liberalisme ging het om individuele vrijheid in het algemeen, politiek, sociaal en economisch. In het neoliberalisme is de vrijheid verengd tot die van de markt, en is de rol van de staat beperkt tot de bevordering van marktwerking op alle terreinen: onderwijs, gezondheidszorg, soms zelfs het gevangeniswezen. Maar marktwerking heeft zijn grenzen, en de economie kent ook andere ordeningsmechanismen dan de markt: de gemeenschap en de staat. Nu, in de corona-crisis, ondervinden we dat overheidsingrijpen hard nodig is. De publieke sector is uitgehold in Nederland. Zelfs rechtspraak en politie, die klassieke liberalen toch tot de kerntaken van de staat rekenen, zijn in het ongerede geraakt. Dat geldt ook voor zorg, onderwijs, welzijnswerk, kunst en wetenschap.” Premier Rutte heeft wel eens van zichzelf gezegd dat hij geen visie heeft omdat die het zicht belemmert. Maar uit het beleid van zijn kabinetten blijkt iets anders: hij is een aanhanger van het neoliberalisme. Ik zou het geen visie noemen, maar een ideologie. En bij ideologieën staan ideeën zozeer op de voorgrond, dat ze het zicht op de feiten belemmeren. Als aanhanger van het neoliberalisme blijf je dan bijvoorbeeld geloven dat privatisering altijd goed is, ook al laat de praktijk iets anders zien. Dan wantrouw je ook de staat en geloof je dat staatsuitgaven altijd kosten zijn en geen investeringen. En dan vind je zelfs een staatsschuld die historisch laag is, zoals in Nederland, nog een probleem dat tot verdere bezuinigingen noopt. Intussen laat je de private schulden, die vier keer zo hoog zijn als de staatsschuld (dus €1800 miljard), ongemoeid. Het besteedbaar inkomen van mensen met lage en middeninkomens is de afgelopen twintig jaar vrijwel niet vooruitgegaan. Dan zie je ook niet in dat de Nederlandse economie te veel is gericht op het ophopen van geld, waarvan maar een heel klein deel van de bevolking profiteert. En dat de loongroei, mede door de uit de hand gelopen flexibilisering van arbeid, ver is achtergebleven, blijft ook onopgemerkt. Het besteedbaar inkomen van mensen met lage en middeninkomens is de afgelopen twintig jaar vrijwel niet vooruitgegaan. Veel mensen hebben moeite om rond te komen, er zijn veel probleemschulden. Dit vormt een vruchtbare bodem voor populisme.” Na de vorige economische crisis was duidelijk dat de financiële sector hard toe was aan ‘hervormingen’. Daar is weinig tot niets van terechtgekomen. Hoe komt dat? Omdat de financiële sector zo enorm groot is, en schulden overal in de samenleving zijn doorgedrongen. Dit brengt electorale druk en een grote politieke invloed met zich mee: de financiële sector heeft de allerbeste lobby, niet alleen in Nederland, maar ook bij de EU. Ook zijn de politiek en het bedrijfsleven nauw met elkaar verweven. De coronacrisis zette de schijnwerpers op de wijdverbreide belastingontwijking bij bedrijven, en het doorgeven van winsten aan aandeelhouders in plaats van ze te investeren. Het zou kunnen dat de verontwaardiging hierover nu zo groot wordt, dat er eindelijk verandering komt. Dat hebben we ook gezien bij de strijd tegen Zwarte Piet. Eerst vond Rutte dit onzin, maar als de publieke opinie kantelt, verandert ook hij van mening. We kunnen in ieder geval nu al vaststellen dat de regering niet dezelfde fout maakt als in de vorige economische crisis. Er wordt niet bezuinigd, maar ‘we gaan ons uit de crisis investeren’. Blijft natuurlijk wel de vraag waarin er gaat worden geïnvesteerd. Ik vind dat de rampzalige gevolgen van de langdurige roofbouw op de publieke sector moeten worden hersteld. Dat is onontbeerlijk voor het creëren van draagvlak voor het hoognodige duurzaamheidsbeleid, dat ook offers gaat vragen. De gele hesjes in Frankrijk hebben laten zien hoe belangrijk dat is.” Een buitengewoon interessant interview waarin Dirk Bezemer een helder beeld schetst van de huidige problematiek op financieel/economisch en op sociaal/maatschappelijk terrein. Hij ontwijkt welke positie de euro in dit proces vervult. Voor mij liggen daar de grote risico’s en ook de onzekerheden over de voornemens om te gaan investeren. Ik verwacht geen enkel heil in het monetaire beleid, dat de centrale banken voeren. Ze ontwaarden ons (spaar)geld en onze opgebouwde pensioenreserves door enorme hoeveelheden goedkoop tot gratis geld in de markten te pompen. Banken zijn volgestopt met leningen om verliezen op kredieten op te kunnen vangen. Maar daardoor zal de solvabiliteit nog verder worden aangetast. Dan zal een versterking van het eigen/risicodragend vermogen moeten worden versterkt. En of aandeelhouders daarvoor in de rij staan betwijfel ik. We weten dat de aandeelhouders van Deutsche Bank het lieten afweten toen de noodzaak daartoe hoognodig was. Terecht stelt U dat er dan opnieuw een beroep gedaan gaat worden op overheden. En pas dan komt de vraag aan de orde of een land als Nederland zich zulke grote bankkolossen kan permitteren als we nu ‘rijk’ zijn. Deze week heeft Christine Lagarde nog weer eens bevestigt dat een deflatoire prijsontwikkeling moet worden voorkomen. Dat beeld heeft de ECB nodig om het monetaire beleid te kunnen verdedigen. Maar de realiteit is dat er geen weg terug is met het rentebeleid. Als de rente gaat stijgen is er een risico dat de markten onbeheersbare ontwikkelingen laten zien, die tot chaos kunnen leiden. Op dit moment is het vertrouwen in de dollar gedaald en is de euro, op de markt, gestegen. Maar dat kan ook iets zeggen over de instabiliteit van het monetaire systeem. In een reactie hierop laat professor Bezemer mij weten dat het monetaire aspect van de crisis in zijn boek ‘Een land van kleine buffers’ ISBN 978-9083080031 wordt beschouwd.

©2020 hannesdewitte@02051935.nl

Slotstand indices d.d. 11 sep 2020; week 37: AEX 552,01; Bel20 3.351,24; CAC40 5.034,14; DAX30 13.202,84; FTSE 100 6.032,09; SMI 10.439,52; RTS (Rusland) 1223,05; SXXP (Stoxx Europe 600) 367,96; DJIA 27.665,64; NY-Nasdaq 100 11.087,40; Nikkei 23.406,49; Hang Seng 24.503,31; All Ords 6.038,90; SSEC 3.260,35; €/$1.1846; BTC/USD $10.349,26; 1 troy ounce goud $1.940,10, dat is €52.657,53 per kilo; 3 maands Euribor -0,484%; 1 weeks -0,53%; 1 mnds -0,516%; 10 jarig Nederlandse Staat -0,365%; 10 jaar VS 0,6707%; 10 jaar Belgische Staat -0,221%; 10 jaar Duitse Staat -0,481%; 10 jaar Franse Staat -0,187%; 10 jaar VK 0,181%; 10 jaar CHF (Zwitserse franken) -0,467%; 10 jaar Japan 0,0194%; Spanje 0,308%; 10 jaar Italië 0,976%. Een liter E10 hier aan de pomp €1,57.

De indices van de belangrijkste aandelenbeurzen noteerden tot licht stijgend, beleggers worden nog steeds niet onrustig over het feit dat wereldwijd het corona-virus nog steeds niet onder controle is en in de VS noteert de dollar weer stabiel. Verder stemmen de data over de ontwikkeling in het 2e kwartaal tot nadenken, de stijgende werkloosheid en slecht nieuws vanuit bepaalde sectoren in het bedrijfsleven, oplopende begrotingstekorten, stijgende staatsschulden en de financieel/economische gevolgen van het voortdurende krimp-scenario. Duidelijk is geworden dat de prijsvorming op de aandelenbeurzen steeds minder een beeld geeft van de tegenvallende bedrijfsresultaten en winstwaarschuwingen maar steeds meer een waardebepaling is dat bedrijven een stabielere factor zijn (ook al gaat het momenteel slechter) dan de waarde van geld, met name de US-dollar. De Amerikaanse tech-aandelen verloren 5% in waarde: Tesla -11%, Apple -6,6% en Amazon -5,5%. De goudprijs steeg licht, de bitcoin daalde. De rentetarieven noteerden opnieuw dalend licht. Ik voeg ook deze week weer een lijst toe van 10 landen met een rentenotering voor 30-jarig staatspapier. In de meeste landen daalden de tarieven: Zwitserland -0,299%; Duitsland -0,04%; Nederland -0,024%; Frankrijk 0,511%; Japan 0,5745%; VK 0,741%; Canada 1,0518%; Spanje 1,113%; VS 1,4161%; Italië 1,93%. 5-jarig staatspapier met een negatieve rente: Zwitserland -0,68%; Duitsland -0,691%; Nederland -0,627%; België -0,581%; Frankrijk -0,565%; Denemarken -0,562%; Spanje -0,263%; Japan -0,1018%; VK -0,128%.

Dit bericht is geplaatst in Financieel/economisch. Bookmark de permalink.