UPDATE 09062018/430 Financiële ravage: de € is een mislukt experiment – G7-top debacle

De Amerikaanse president Donald Trump zegt dat hij het ‘absolute recht’ heeft zichzelf amnestie te verlenen. De president schreef op Twitter dat ‘tal van rechtsgeleerden’ dat hem duidelijk hebben gemaakt. Trumps advocaat Rudy Giuliani zei eerder al dat de president ‘waarschijnlijk’ het recht heeft zichzelf een straf kwijt te schelden. Hij voegde er wel aan toe dat zoiets vanuit een politiek oogpunt ondenkbaar zou zijn. Trump beaamt nu op Twitter dat hij niet verwacht de presidentiële bevoegdheid op zichzelf te gebruiken. “Waarom zou ik dat doen als ik niets fout heb gedaan?”, vraagt hij zichzelf af.

DFT: De Europese Centrale Bank (ECB) moet ophouden met het opkopen van staatsobligaties. De Europese economie is voldoende hersteld en de inflatie is hoog genoeg, zei Klaas Knot, de president van De Nederlandsche Bank (DNB), deze week in een hoorzitting in de Tweede Kamer. Hij loopt daarmee vooruit op de vergadering van het ECB-bestuur komende week. Met de meeste marktvorsers vind ik het daarom in de rede liggen om spoedig het einde van de netto obligatie-aankopen aan te kondigen’, aldus Knot. De ECB koopt maandelijks voor €30 miljard aan staatsobligaties en andere obligaties. Knot is daar altijd kritisch over geweest en nog steeds. Het feit dat de economische activiteit in het eerste kwartaal iets is afgevlakt tot een meer houdbaar groeitempo wijst eigenlijk vooral op het rijpe karakter van de huidige opgang;, aldus Knot in de Kamer. ‘Na vier jaren van onafgebroken inhaalgroei is sprake van een inflatiebeeld in lijn met onze definitie van prijsstabiliteit, een inflatie beneden maar dichtbij 2% op de middellange termijn. Dit inflatiebeeld is al langere tijd stabiel en leunt ook steeds minder op de monetaire beleidsimpulsen.’ Volgens de DNB-president is er geen enkele reden meer om maandelijks staatsobligaties te blijven inkopen. Binnen de ECB heeft dit stimuleringsprogramma steeds voor grotere spanningen gezorgd. Formeel loopt het programma tot september van dit jaar, maar de ECB-bestuur moet nog beslissen of en hoe het programma wordt afgebouwd dan wel beëindigd. Statistisch bureau Eurostat maakt bekend dat de inflatie in de eurozone is uitgekomen op 1,9%. Dat is precies in lijn met het ECB-doel. Die gestegen inflatie is echter grotendeels toe te schrijven aan incidentele factoren, voornamelijk de stijgende energieprijzen. Hoofdeconoom Peter Praet van de ECB sprak in een toespraak ook over het beëindigen van het opkoopprogramma: ’Volgende week zal het bestuur moeten beoordelen of de vooruitgang tot nu toe voldoende was om een geleidelijke afwikkeling van onze netto-aankopen te rechtvaardigen’, aldus de Belgische ECB-bestuurder. ’Bij zijn beoordeling zal het de onderliggende kracht van de economie van het eurogebied en de doorwerking naar loon- en prijsvorming worden getoetst.’ Stel: Draghi gaat aanstaande donderdag nog niet bekendmaken dat de ECB het opkoopprogramma afgebouwd gaat worden, wat wordt dan de positie van Klaas Knol?

De hype ten spijt, De Nederlandsche Bank (DNB) is vooralsnog niet overtuigd van blockchain. De technologie die ten grondslag ligt aan cryptomunten als de bitcoin, voldoet volgens de toezichthouder niet aan de zeer hoge eisen die worden gesteld aan de systemen in de financiële markt. DNB heeft drie jaar lang geëxperimenteerd met verschillende systemen op basis van zogeheten distributed ledger-technologie, waarvan blockchain het bekendste voorbeeld is. Doel was om kennis op te doen en om te kijken of het gebruikt kan worden voor verbeteringen in het betalings- en effectenverkeer. Bij blockchain worden kopieën van geanonimiseerde gebruikersgegevens over veel computers verspreid. Die controleren elkaar op fouten en gesjoemel, waardoor het systeem veiliger is tegen aanvallen. Dat gaat volgens DNB wel ten koste van onder meer de capaciteit. Abracadabra voor mij.

Dit weekend zijn in La Malbaie, a municipaliy in the Carlevoix-Est Regional County Municipality in the province of Quebec in Canada, de G7 bijeen geweest. Voordat de top aanving legde Trump nog wel even een agendapunt op tafel: Rusland behoort hier ook aan tafel te worden uitgenodigd. Dat kwam hard aan, een briljante zet, waar in het vooroverleg van de ‘zes’ nooit rekening mee is gehouden. In 2014 was besloten Rusland niet meer uit te nodigen (vanwege de Krim en de steun aan de Oekraïense Russen in Oost-Oekraïne) en werden financieel/economische sancties aan Rusland opgelegd. En wat gebeurt er, tot overmaat van ramp, de nieuwe Italiaanse vertegenwoordiger steunde het voorstel van Trump. Daar kwam nog bij dat de vertegenwoordigers van de EU deze week ook al waren geconfronteerd met een keizerlijke ontvangst voor de Russische president Vladimir Poetin in het EU/Euroland Oostenrijk. De panelen schuiven en heeft iemand nog wel de regie in handen in Brussel en de ECB/EU? De G7 is een economische top van Canada, Duitsland, Frankrijk, Groot-Brittannië, Italië, Japan en de VS. De hoofdpersoon is Donald Trump die verwijten maakt aan de andere deelnemers dat handelscontracten en samenwerkingsverbanden altijd zo werden overeengekomen door zijn voorgangers dat de VS de hoogste prijs betaalt. Daar wil Trump vanaf: hij wil op basis van evenwichtigheid met de wereld zaken doen. In een tweet zegt Donald J. Trump dat de Canadese premier “Trudeau is being so indignant, bringing up the relationship that the U.S. and Canada had over the many years and all sorts of other things…but he doesn’t bring up the fact that they charge us up to 300% on dairy — hurting our Farmers, killing our Agriculture!” Zo overheerste het protectionistische beleid van Donald Trump: America First!! deze top. Hij verliet zaterdagmorgen (onze tijd 16:30 uur) de ‘summit’ al om zich naar Singapore te spoedden voor de topontmoeting met Kim Jong-un, komende dinsdag. Westerse economische topconferenties vormen vaak een trekpleister voor betogers tegen onder meer globalisering en het kapitalisme. Maar veel Canadezen zijn ook boos over het prijskaartje van de top zelf. De Canadese regering heeft voor de organisatie en de gastheer-functie van deze G7, volgens Canadese media naar schatting €400 mln uitgetrokken. Het Manoir Richelieu, gelegen ver van de bewoonde wereld, wordt al sinds 27 mei gehuurd door de regering omdat honderden mensen de top moesten voorbereiden. Een eerste impressie is niet positief: De topconferentie van zeven invloedrijke westerse economieën lijkt geen doorbraak te betekenen voor de oplaaiende handelsoorlog tussen de Verenigde Staten en hun belangrijkste handelspartners. Zij het dat de EU fors zal moeten gaan inleveren om een handelsoorlog te voorkomen. De Amerikaanse president Trump heeft naar verluidt opnieuw fel betoogd dat zijn land in de internationale handelsorde benadeeld wordt. Hij beklemtoonde dat protectionistische maatregelen zoals ‘strafheffingen’ op geïmporteerde goederen daar een gewettigde oplossing voor zijn. Opnieuw stelde Trump aan de orde het enorme handelsoverschot van de Bondsrepubliek. En in één adem kun je dan ook Nederland noemen. Bondskanselier Angela Merkel zou een Europees-Amerikaans dialoog over de kwesties hebben voorgesteld. Een Franse functionaris zei dat iedereen, inclusief Trump, het over eens was dat er een dialoog moet komen. Europees handelscommissaris Cecilia Malmström heeft al maanden met de Amerikanen overleg gevoerd over de opgelegde importheffingen voor staal en aluminium, maar zonder resultaat. De Amerikanen willen van de EU lagere invoerrechten voor Amerikaanse goederen. Dus als Europa niet over de brug komt, komt er geen positief resultaat. Trump heeft volgens Duitse media ook positief gereageerd op het idee dat Europees Commissievoorzitter Juncker naar Washington gaat om samen met Amerikaanse functionarissen een analyse te maken van de handelsgeschillen en die dan zonder handelsoorlog op te lossen. Sinds de club van rijke westerse landen in een kasteeltje bij Parijs in 1975 het licht zag, is ze niet zo verdeeld geweest. De heffingen waarmee Trump buitenlandse goederen wil belasten, hebben de VS geïsoleerd. Europa, Canada en Mexico hebben als vergelding ook strafheffingen in het vooruitzicht gesteld. Macron heeft zelfs gesuggereerd dat de club ook met zes leden als invloedrijk orgaan verder kan. Trump heeft de zes van de G7 gemanipuleerd: ineens leek het erop, na een gesprek ‘met zijn vriend Emmanuel’ Macron, dat hij ook minder op ‘handelsoorlogspad’ was. Hij zei dat ,,Emmanuel enorm behulpzaam is bij het oplossen van de handelskwesties”. Trump dacht hardop dat deze top van de G7 ,,erg positief zal zijn”, als ze maar bereid zijn opgebouwde invoerrechten te slopen. Trump zei tegen de Canadese gastheer dat hij ,,zo gelukkig was omdat Justin Trudeau alle heffingen en handelsbarrières tussen de VS en Canada beloofd heeft op te heffen”. De Canadese regeringsleider lachte maar wat en zei dat dan de NAFTA weer goed functioneert. De NAFTA is het Noord-Amerikaans Vrijhandelsakkoord uit 1994. Trump betwist dit akkoord van Canada, Mexico en de VS omdat het zijn land zou benadelen. De G7 is totaal mislukt en geëindigd in chaos. De Amerikaanse president Donald Trump was al onderweg naar Singapore toen de gastheer Trudeau, mede namens Trump, een slotverklaring voorlas, waarop Trump twitterde dat hij niet achter de gemeenschappelijke slotverklaring staat, die aan het einde van de G7-top is samengesteld door ‘de zes’. Volgens Trump heeft de Canadese premier Justin Trudeau valse verklaringen afgelegd. Trump zegt dat hij de Amerikaanse vertegenwoordigers het slotakkoord niet heeft laten ondertekenen. Hij noemt daarbij als reden de verklaringen die Trudeau na afloop van de top op een persconferentie heeft afgelegd, toen Trump al was vertrokken. Ook de importheffingen van Canada zijn volgens Trump reden om niet achter de slotverklaring te staan. Volgens de Amerikaanse president waren de woorden van Trudeau dat Canada niet met zich laat sollen ,,heel erg oneerlijk en zwak”. Trump zegt dat Trudeau zich tijdens de top juist mild opstelde. Dat de Canadese premier de Amerikaanse importheffingen tijdens het persmoment ,,soort van beledigend” noemde, schoot bij Trump in het verkeerde keelgat. De Amerikaanse president vindt dat de heffingen die de VS rekenen een eerlijke reactie zijn op de tarieven die Canada rekent voor zuivelproducten. Trump laat in een tweet tevens weten nu eerst te kijken naar importheffingen op auto’s die volgens hem ,,de Amerikaanse markt overspoelen”. Trudeau stelt dat hij tijdens het persmoment niks verrassends heeft gezegd. Zijn woordvoerder laat weten dat alles wat Trudeau zei al eerder in het openbaar is gezegd of tijdens gesprekken met Trump. De premier blijft toegewijd aan wat is bereikt op de tweedaagse top in Quebec, luidt verder de Canadese verklaring. Maar ook maar één centimeter voortgang is er geboekt. Iedereen is achter zijn opgebouwde verdediging blijven staan. De Amerikaanse president Donald Trump bleef bij zijn standpunt dat er een eind komt aan wat hij “oneerlijke” handelspraktijken noemt. In lijn met zijn ‘America first’-campagne benadrukte hij dat handelsvoordelen die andere landen ten koste van Amerika hebben, langzaam maar zeker rechtgetrokken moeten worden. Handel moet wederkerig zijn. Volgens hem is er tientallen jaren ge/misbruik gemaakt van de VS. “Dat kan niet langer meer. Ik geef niet de schuld aan andere leiders, maar aan onze vorige leiders.” Toen bekend werd dat de VS heffingen invoert op staal en aluminium uit de Europese Unie, zei hij dat het een fout zou zijn als landen met vergeldingsmaatregelen zouden komen. Trump bleef bij zijn voorzet om de G7 om te zetten in de G8, met Rusland, daarvoor is nog onvoldoende steun binnen ‘de zes’.

De vraag is wat Canada, Duitsland, Frankrijk, Italië, Japan en China gaan doen om een handelsoorlog te voorkomen? Dit weekend is overduidelijk geworden dat de bondgenoten, waaronder de Europese slippendragers, royaal vergoed werden voor hun loyaliteit aan het Amerikaanse verdienmodel. Trump maakt niet langer gebruik van de gegroeide situatie. Hij wil terug naar af, terwijl de Europa vasthoudt aan de status quo (zolang dat mogelijk is). Een voorbeeld is de afdracht van de jaarlijkse contributie aan de NAVO. Daar wordt al zeker tien jaar over gestecheld, steeds weer beloven de Europese NAVO-landen dat ze meer gaan bijdragen, maar daadwerkelijk gebeurt dat niet. De afspraak is dat ieder land 2% bbp afdraagt aan de NAVO. Maar veel van de 28 lidstaten halen dit, in 2016, bij lange na niet. Nederland betaalt maar 1,2%, België slechts 0,9, terwijl de VS op 3,6% zit en Groot-Brittannië op 2,2%. Het komt erop neer dat Amerika 70% van de NAVO-rekening betaalt. Dat zit de Amerikanen al jaren niet lekker. Trump zei tijdens zijn campagne al dat hij echt alleen nog landen gaat helpen die aan hun verplichtingen hebben voldaan. Hij noemde de NAVO achterhaald en een ‘slechte deal voor Amerika’. Spanje, Slovenië en België betalen <1%; Nederland, Duitsland, Denemarken, Tsjechië, Slowakije, Hongarije, Albanië en Kroatië betalen tussen de 1 en 1,4%. Slechts 4 Europese landen betalen >2%: Engeland, Estland, Polen en Griekenland.

Het handelsconflict dat de VS met onder meer de EU en China uitvecht, zal het sentiment op de beurzen blijven beïnvloeden, meent hoofdeconoom Luc Aben (Van Lanschot), die mede hierom minder enthousiast over aandelen is. Vooruitlopend op de G-7 bijeenkomst had Aben al uitgesproken dat hij weinig vertrouwen had in een goede afloop. „Misschien doet de EU cosmetische toezeggingen, die Trump dan aan zijn achterban kan verkopen. Maar zijn dubieuze handelsbeleid zal een risico blijven. De staal- en aluminiumheffingen hebben niet heel veel impact, maar het aanpakken van de Europese autofabrikanten kan er hard inhakken.” Aben meent dat de spanningen tussen de VS en China op korte termijn kunnen afnemen. „China heeft immers een handreiking gedaan door de belofte meer Amerikaanse producten te zullen kopen. Het fundamentele probleem rond het intellectueel eigendom wordt hiermee echter niet aangepakt.” Voor komende week kijkt Aben vooral uit naar de uitkomst van de beleidsvergadering bij de Europese Centrale Bank op donderdag. „Ik verwacht dat hij een verlenging van het obligatieopkoopprogramma na september gaat aankondigen, wel met een lager maandbedrag dan de huidige €30 miljard. Ik denk niet dat topman Draghi een einddatum gaat noemen. Hij zal zijn handen vrij willen houden om langer door te gaan als het handelsverhaal uit de hand gaat lopen. En sowieso als de Europese economie blijft verzwakken.”

Over Italië gesproken. Italië koos bij de G7 voor een voorstel van Donald Trump om Rusland weer terug te halen naar de G8. Rutte zal daarover niet blij zijn, want daarmee wordt zijn positie jegens Poetin aangetast. Welke EU-landen hebben nadrukkelijk kenbaar gemaakt dat zij achter Nederland en Australië staan jegens de aankondiging dat Rusland aansprakelijk wordt gesteld voor de gevolgen van de vliegramp van MH17. Ook al omdat Oostenrijk Poetin als ‘de grote held’ in Wenen binnenhaalde. Zo mild als de reactie op het eerste verkiezingsresultaat in Italië was, zo overtrokken was de reactie op de coalitie. De rente op Italiaanse 2-jaarsstaatsobligaties steeg binnen één dag met 180 basispunten en bereikte een niveau van 3,05%, de spread met Duitse Bunds liep uit naar bijna 300 basispunten en Italiaanse aandelen kelderden met 12,5% vanaf het niveau van begin mei. Betekent dit dat de rimpeling een golf is geworden? Dat ligt eraan hoe de situatie zich vanaf hier ontwikkelt. Een Griekse tragedie 2.0 lijkt het niet te worden. Om te beginnen is de Italiaanse economie veel groter: hij tekent voor ongeveer 15% van alle geregistreerde economische activiteit in de eurozone, tegen 1,6% voor Griekenland, en traditiegetrouw zijn de economie en het bankenstelsel veel meer verweven met de rest van de eurozone. Italië is ook de op twee na grootste schuldenaar ter wereld (130% van bbp), na de VS en Japan, en volgens cijfers van de Deutsche Bank bestaat slechts zo’n 40% daarvan uit binnenlandse schuld, terwijl buitenlandse beleggers (zo’n 35%) en het eurosysteem (zo’n 18%) het leeuwendeel in hun bezit hebben.

Günter Hannich schrijft deze week over “Deutsche Bank am Abgrund”. Die Deutsche Bank steht wieder am Abgrund. Das ist ein Satz, der derzeit sehr stark nachhallt. Immerhin war das größte deutsche Geldinstitut einmal das Aushängeschild der deutschen Finanzindustrie. Doch diese Zeiten sind vorbei. Erinnern wir uns kurz zurück. Im Herbst 2016 rutschte die Deutsche Bank Aktie unter die Marke von 10 €. Immer neue kostspieligere Rechtsstreitigkeiten und schwache operative Zahlen sorgten damals für den Negativtrend bei der Deutschen Bank. Doch danach keimte wieder etwas Hoffnung auf, dass die Deutsche Bank in die Erfolgsspur zurückgekehrt ist. Bis Ende 2017 kletterte so die Aktie der Deutschen Bank wieder auf einen Wert von 17 € und vieles sah sehr viel besser aus. Die Lage hatte sich beruhigt. Das gleiche galt auch für die Eurozone, dort tauchten immer weniger Krisenherde auf. Aber die vergangenen Monate haben wieder eine Verschiebung gebracht. Operativ steht die Deutsche Bank immer noch unter Druck und hat in den zwei vergangenen Quartalen einen kleinen Gewinn ausgewiesen aber davor gab es immerhin 3 Verlustjahre in Folge. Und das ist nicht spurlos an der Bank vorübergezogen. Zusätzlich hat das Vertrauen in die Führungsetage nachgelassen und so ist jetzt der neue Vorstandschef Christian Sewing der Hoffnungsträger der Deutschen Bank. Er soll den Abwärtstrend stoppen und als erstes hat er ein massives Stellenkürzungsprogramm angekündigt. So sollen rund 7.000 Vollzeitstellen in den kommenden Monaten wegfallen – vor allem beim früher sehr ertragreichen Investmentbanking in den USA und Großbritannien. Sparprogramm wird erst mittelfristig Entlastung bringen. Mittelfristig mag das eine Verbesserung der Ertragslage für die Deutsche Bank bringen. Doch kurzfristig wird das zu einer starken Belastung führen. So erwartet selbst der Vorstand für das laufende Jahr Restrukturierung und Abfindungskosten von bis zu 800 Mio. €. So etwas hören Investoren nicht gern und so ist die Aktie jetzt wieder einmal klar unter die Marke von 10 EUR gerutscht. Und als ob das alles nicht schon schlimm genug wäre, sorgt jetzt auch noch die aktuelle Diskussion um Italien für weiteren Druck bei der Deutschen Bank. Auch wenn das Kreditengagement der Deutschen Bank nur bei geschätzten 1,3 Mrd. € liegt. Das ist insgesamt ein negatives Zeichen für die gesamte Finanzbranche, dass jetzt wieder ein Land der Eurozone so unter Druck steht. Bei einer Sache bin ich mir ziemlich sicher: Die schnelle Erholung werden wir bei der Deutschen Bank nicht sehen. Dafür haben sich die Marktbedingungen in den vergangenen Monaten zu sehr verschlechtert. Daher bleibe ich bei meiner Einschätzung: Bankaktien gehören nicht ins Depot, die Risiken sind einfach viel zu groß.

Jaap van Duijn, econoom, wetenschapper, columnist en buitengewoon hoogleraar, schreef op 1 juni in DFT een column over de schuivende panelen in Italië. De Italiaanse president Mattarella heeft in zijn land een politieke crisis veroorzaakt door de benoeming te weigeren van een eurosceptische econoom die minister van Financiën moest worden. Je zou denken dat presidenten ervoor zijn om crises op te lossen, maar deze veroorzaakt er een. Mattarella wilde een minister die niet kon worden gezien als een aanhanger van beleid dat zou kunnen leiden tot het vertrek van Italië uit de euro. Economen die niet bevooroordeeld zijn en met een analytische blik naar de ontwikkeling van de Europese economieën sinds de invoering van de euro kijken, komen vrijwel allemaal tot de conclusie dat de gemeenschappelijke munt een mislukt experiment is. Voor wie het wat scherper wil formuleren: het is de kostbaarste vergissing in de Europese economische geschiedenis. Volgens Nobelprijswinnaar Joseph Stiglitz is de euro het grootste probleem van Europa. In 2016 schreef hij een boek over de euro, waarvan de ondertitel luidde: ’Hoe de gemeenschappelijke munt de toekomst van Europa bedreigt’. Hij voorspelde toen dat de eurocrisis met 100% zekerheid binnen drie jaar zou terugkeren. Een andere Nobelprijswinnaar, Paul Krugman, vroeg zich af waarom zoveel Europese landen sinds de eeuwwisseling in de problemen waren geraakt. Zijn antwoord: de euro fungeerde als een dwangbuis voor de landen die de gemeenschappelijke munt hadden. Ze konden niet meer devalueren als ze, om wat voor reden ook, in de problemen waren gekomen. De zuidelijke landen zijn allemaal slachtoffer van de invoering van de euro. In Griekenland is gebleken welk een economische ravage en welk menselijk leed het lidmaatschap van de eurozone kan aanrichten. In Italië heeft de verslechtering zich geleidelijker voltrokken, maar is daarmee niet minder dramatisch. Sinds 2002, toen de euro als munt werd ingevoerd, is de Italiaanse economie met 1% gegroeid. Niet per jaar, maar over de hele periode tussen toen en nu. De Nederlandse economie groeide in diezelfde tijd met 23%. Het trieste is dat Italië in de naoorlogse jaren tot ongeveer 1990 juist een goed presterende economie was. In dat jaar had het Nederland qua welvaart vrijwel ingehaald. Het kon zijn munt laten devalueren als dat opportuun was. Tussen 1960 en 1995 verloor de lire ten opzichte van de gulden 84% (!) van zijn waarde. De Italiaanse economie voer er wel bij. Met de invoering van de euro was dit spel afgelopen. Het relatieve verval van Italië begint al in de aanloop naar de euro, na het Verdrag van Maastricht van 1992. Met een vastgepinde munt raakt Italië steeds verder achterop. Als er geen groei is, wordt het ook moeilijker om de overheidsschuld terug te dringen. In 2002 is de Italiaanse staatsschuld iets meer dan 100% van het bbp, nu ruim 130%. Volgens de Italiaanse president is de euro ’van fundamenteel belang voor de toekomst van ons land en onze jongeren.’

Eva Jinek is terug op NPO1. Jeroen Pauw kan met vacantie. Een van de eerste gasten in haar talkshow was de fractievoorzitter van het CDA in de Tweede Kamer, Sybrand van Haersma Buma. Ze ondervroeg hem scherp, terecht, op uitspraken van hem op het CDA-congres van het afgelopen weekend. Hij klonk niet erg geloofwaardig. Hij moet erg oppassen dat zowel Groen Links als Thierry Baudet het CDA, bij de volgende verkiezingen, niet voorbij gaan. Zijn uitspraak dat dit kabinet het groenste kabinet ooit is, roept vragen op. Optimistisch zou je kunnen zeggen dat het de beste plannen heeft, maar het moet allemaal nog wel worden uitgevoerd met beleid dat in de samenleving draagvlak krijgt. Vooralsnog stijgt de uitstoot van CO2 nog steeds. En Wiebes is al zijn goodwill in Groningen al heel snel weer kwijtgeraakt. Wat mij stoorde was dat hij Thierry Baudet aanviel en hem profileerde als een foute Nederlander, omdat hij vorige week in de Kamer, als enige kamerlid, vragen stelde over de hardheid van de bewijzen in het JIT-rapport met betrekking tot het aansprakelijk stellen van Rusland voor de vliegramp van vlucht MH17. Geen enkel kamerlid heeft vragen gesteld over de (mede) aansprakelijkheid van Nederland bij die ramp. En waarom zouden er vragen gesteld moeten worden? Wij waren namelijk voor de ramp, in een diplomatieke briefing op 14 juli 2014 (drie dagen voor de dag van de vliegramp met de MH17) door Oekraïne op de hoogte gebracht over de onveiligheid van het luchtruim boven Oost-Oekraïne. Een Nederlandse diplomate kreeg expliciet te horen dat er zwaar luchtafweergeschut in het gebied aanwezig was. Op de dag van de briefing werd een vliegtuig van het Oekraïense leger, een Antonov-26, boven Oost-Oekraïne neergeschoten. Het vloog op een hoogte van ruim 6 kilometer. De aanwezige plaatsvervangend chef van de Nederlandse ambassade in Kiev schrijft in haar verslag van die bijeenkomst dat Oekraïne meldde dat het toestel op die hoogte alleen kon zijn neergehaald met Russisch materieel, ‘aangezien de separatisten zelf niet over dit soort antiaircraftwapens beschikken’. Onze ambassade heeft diezelfde dag daarover verslag gedaan aan de Nederlandse regering. Den Haag was dus bekend met de waarschuwing van de Oekraïense regering dat vliegen door de burgerluchtvaart daar risico’s met zich meebracht. Minister Grapperhaus zegt daar deze week over dat ‘voor de aansprakelijkheid van Oekraïne geen bewijs is dat zij het luchtruim niet hebben gesloten’. Daar zet ik grote twijfels bij. Ik realiseer mij dat als Oekraïne wel mede-verantwoordelijkheid draagt voor de vliegramp ook Nederland dan verantwoordelijkheid is en mogelijk zelfs een grotere verantwoordelijkheid draagt. De Oekraïners immers hadden ons gewaarschuwd dat boven Oost-Oekraïne vliegen voor de burgerluchtvaart risicovol was. Een gewaarschuwd man telt voor twee, zou je zeggen, maar dat gaat niet op voor het kabinet Rutte II, die daar overigens nooit verantwoording over heeft afgelegd in de Tweede Kamer. Nederland moet nu Oekraïne uit de wind houden om zichzelf en Maleisië (ook die hebben het luchtruim niet gesloten, ondanks de oorlogshandelingen die daar werden gevoerd) buiten schot te kunnen houden. Ook die hebben ‘vuile handen’, maar dat hebben 149 leden van de Tweede Kamer nog niet door. Het is ook best moeilijk om dat tegen de nabestaanden van rampvlucht MH17 te moeten zeggen. De Fransen hebben wel naar de waarschuwing van Oekraïne geluisterd, want Air France meet die area, KLM bleef doorvliegen, met alle gevolgen van dien: 298 dode passagiers. Behalve FvD hoor ik geen enkele politieke partij daarover. Dat is verwijtbaar dom. Ik pleit zeker Rusland niet vrij, maar ze lijken wel gelijk te hebben als ze stellen dat de conclusies die in het laatste onderzoeksrapport staan niet ‘onafhankelijk’ zijn. Van de vijf landen die experts hebben geleverd aan het JIT hebben ze er allemaal belang bij, in meerdere dan wel mindere mate, dat het ‘niet sluiten van het luchtruim boven Oost-Oekraïne na 14 juli 2014’ buiten het onderzoek blijft. In de media las ik deze week: “Proces MH17 is kansloos”. Citaten uit meerdere artikelen daarover. Trouw: Op de dag van de ramp met MH17, 17 juli 2014, heeft de Nederlandse regering zichzelf in een tunnelvisie van straf en schadeloosstelling gezet. Aan het einde van de tunnel moesten de schuldigen gevonden, berecht en gestraft worden en het oog was daarbij direct al op de Russische staat gericht. Gezien vanuit die tunnel raakten belangrijke vragen uit het zicht en werden andere manieren van omgang met de ramp verduisterd. Allereerst is belangrijk te beseffen dat het passagiersvliegtuig MH17 in een oorlogszone vloog. Oekraïne bombardeerde locaties in de volksrepublieken Luhansk en Donetsk. De media hadden in de weken voor de ramp uitgebreid bericht hoe separatisten daar, mogelijk met Russische steun, Oekraïense militaire vliegtuigen uit de lucht hadden geschoten. Het passagiersvliegtuig MH17 was op de verkeerde tijd op de verkeerde plaats en verschillende partijen waren daarvoor verantwoordelijk. Allereerst hadden de vliegmaatschappijen KLM en Malaysia Airlines het vluchtplan moeten aanpassen. De verdediging van de Oekraïense luchtvaartautoriteiten dat de separatistische afweer niet hoger reikte dan zes kilometer en er dus op tien kilometer hoogte veilig kon worden gevlogen, is een absurde en verwijtbare fout. De luchtvaartautoriteiten in Kiev hadden het luchtruim volledig moeten sluiten. Tenslotte is de vraag belangrijk wat het motief kan zijn van Russische militairen van de 53ste brigade uit Koersk om met een Buk-raket de MH17 neer te halen. Het Russische leger had geen belang noch motief en daarmee lijkt de meest waarschijnlijke optie dat er sprake was van een afschuwelijke fout. Het onderzoeksteam MH17 verklaarde in 2017 zelf dat de ramp ‘zeer waarschijnlijk een vergissing’ was. Zeer waarschijnlijk is het neerstorten van de MH17 daarmee collateral damage (zijdelingse of onbedoelde schade, zoals wanneer de burgerbevolking wordt getroffen door bombardementen die op militaire doelen zijn gericht. Zo meldt Amnesty dat in het laatste jaar ‘precisiebombardementen’ [de nauwkeurigste bombardementen uit de militaire geschiedenis, waar de Amerikanen prat op gingen, waarbij 90 burgers om het leven kwamen] zijn uitgevoerd door de Westerse coalitie van de VS, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk op Raqqa) bij de afscheidingsoorlog in Oost-Oekraïne. De JIT-onderzoekscommissie bestaat uit deskundigen uit landen met slachtoffers. Experts uit Rusland, Luhansk of Oekraïne zijn er niet bij betrokken. Bij monde van president Poetin spiegelen de Russen redelijkerwijze terug dat Russische contra-expertise een eis is voor erkenning van de onderzoeksresultaten. Het JIT en de Nederlands regering stellen herhaaldelijk dat het neerschieten van de MH17 een strafrechtelijk misdrijf is. Dat is nog maar de vraag als er sprake is van een ‘vergissing’ in een oorlogssituatie. Het is echter ondenkbaar dat Rusland zijn eigen militairen gaat uitleveren voor een strafrechtsproces in Den Haag. Ook de VS, Groot-Brittannië, Frankrijk of Nederland zouden nooit hun eigen militairen uitleveren en zeker niet bij collateral damage. De regeringen-Rutte II en Rutte III hebben zich echter vastgebeten in een strafrechtelijk proces dat nu al vier jaar duurt – en volgens de JIT nog jaren kan duren – maar nooit een bevredigend einde zal hebben. De overheid misbruikt daarvoor het geduld van de nabestaanden. Nederland investeert zijn internationaal krediet fors in de MH17-ramp met dusver als resultaat een groeiende Koude Oorlog met Rusland. En dan is er nog de civielrechtelijke claim. Het klinkt redelijk dat de nabestaanden van onschuldige burgerslachtoffers worden gecompenseerd voor fatale militaire fouten. Maar die route kan enorme consequenties hebben voor het internationaal recht. Is de Nederlandse staat bijvoorbeeld bereid mee te werken aan schadevergoeding voor de vele onschuldige slachtoffers van militaire missies in Afghanistan en Syrië, vraagt de schrijver van dit artikel, Ab Gietelink, hij is een Nederlands auteur, toneelregisseur, acteur en producent, zich af. Hij studeerde aan de Universiteit van Amsterdam af in Rechten en Filosofie.

VK: Rusland heeft altijd ontkend achter het neerhalen van vlucht MH17 te zitten en blijft dat doen. Poetin blijft volhouden dat het onderzoek niet zorgvuldig is gedaan. Volgens Poetin is Rusland niet het enige land dat over een BUK-installatie, waarmee MH17 werd neergeschoten, beschikt. Die werden aangeschaft in de periode dat Rusland en Oekraïne nog vrienden waren. Ook het Oekraïense leger heeft het raketsysteem. “Ik heb eerder gezegd dat Russische wapens door beide partijen worden gebruikt”, aldus de president. “Het Russische leger heeft exact dezelfde wapensystemen, zoals deskundigen ook zeggen, in zijn arsenaal. Precies dezelfde, geproduceerd in de vroegere Sovjet-Unie of in Rusland.” ‘Als ze goed onderzoek hadden willen doen, hadden ze ook Russische experts toe moeten laten’. Het Joint Investigation Team (JIT) meldde echter dat de BUK die het toestel neerhaalde afkomstig was van de 53ste Russische luchtafweerbrigade in Koersk. Daar bestaat volgens de onderzoekers geen enkele twijfel meer over. Het JIT bevestigde daarmee eerdere berichtgeving van het journalistieke onderzoeksplatform Bellingcat. De Amerikaanse ambassadeur in Nederland Pete Hoekstra roept Nederland op om zich harder op te stellen tegen Rusland, als het gerechtigheid wil voor de slachtoffers van de ramp. Volgens Hoekstra moet Nederland de nationale veiligheid verbinden met zijn economische politiek en moet het de steun voor de aanleg van Nordstream 2 intrekken. Deze gaspijpleiding moet Russisch gas naar West-Europa brengen. Er kan geen sprake zijn van business as usual, aldus Hoekstra. “Dit vraagt werkelijk om harde economische sancties en om Rusland aansprakelijk te stellen”, zegt Hoekstra. “Er moeten consequenties zijn.” Met zulke uitspraken van de Amerikaanse ambassadeur moet Rutte zich terugtrekken uit dit dossier om te voorkomen dat hij klem komt te zitten tussen Nederlandse en Amerikaanse belangen. Onder meer PVV, SP, Forum Voor Democratie en CDA vinden dat naar de verantwoordelijkheid van Oekraïne moet worden gekeken omdat dat land zijn luchtruim op de dag van de ramp niet had gesloten. Hoewel destijds boven het oosten van Oekraïne al verscheidene vliegtuigen waren neergehaald door pro-Russische rebellen. Volgens Blok “is er naar het oordeel van het kabinet op dit moment geen juridisch overtuigend bewijs voor succesvolle aansprakelijkstelling van Oekraïne.” Volgens de bewindsman is het aansprakelijk stellen van een staat ook een “zwaarwegende stap”. Hij wijst erop dat Oekraïne goed samenwerkt in het onderzoek naar de ramp. “De juridische samenwerking met Oekraïne binnen het JIT is van groot belang voor de effectiviteit van het strafrechtelijk onderzoek.” Oekraïne mag dan wel een partner zijn in het onderzoek maar is tegelijkertijd ook een ‘verdachte’ partij. Het kabinet zal Oekraïne niet aansprakelijk stellen voor de ramp met vlucht MH17. Er is ‘op dit moment geen juridisch overtuigend bewijs’ dat het land verwijtbaar heeft gehandeld door het luchtruim open te houden.

Vermeend en van der Ploeg schrijven op DFT deze week in hun column over de opkomst van kunstmatige intelligentie. Ik citeer: Deze week maakte de Europese Commissie bekend dat ze ruim €9 mrd extra wil investeren in een nieuw programma “Digitaal Europa”. Het grootste deel van dit bedrag is bestemd voor het stimuleren van kunstmatige intelligentie, veelal aangeduid als AI ( Artificial Intelligence). Ruw gezegd is AI er op gericht om een vorm van (menselijke) intelligentie te ontwikkelen met behulp van technologie. Het gaat in de praktijk om een combinatie van hard- en software, waarmee geprobeerd wordt om menselijk gedrag zoals redeneren, leren of het begrijpen van spraak, na te bootsen. Het is de bedoeling dat computersystemen zelflerend worden. Voor AI wordt gebruikgemaakt van kennis uit verschillende vakgebieden, zoals informatica, psychologie, taalkunde, logica, statistiek, neurowetenschappen, linguïstiek en geesteswetenschappen. Mijn vraag aan de beide economen is welke gevolgen dat heeft voor de werkgelegenheid, het onderwijs, wat de sociaal/maatschappelijke en financieel/economische gevolgen van het bedrijfsleven en werknemers/gepensioneerden dat kan hebben voor de samenleving, ons milieu en klimaat, ons welzijn en de koopkracht van het volk. De wereldwijde opmars van AI-toepassingen wordt versneld door de toename van de rekenkracht van computers, de groeiende omvang van beschikbare data, machine learning en slimmere algoritmen. Een algoritme is een reeks instructies voor het uitvoeren van wiskundige berekeningen. Simpel gezegd kun je een algoritme vergelijken met een stappenplan of een ‘kookrecept’, maar recent is er sprake van een toename van algoritmen die zelflerend zijn. Ze leren van hun toepassingen en worden daardoor ‘slimmer’. Een bekend voorbeeld is AlphaGo, het zelflerend algoritme van Google, dat is ontwikkeld om het bordspel Go te spelen. Vorig jaar won AlphaGo van de wereldkampioen Go. Spectaculaire groei AI. AI wordt al volop gebruikt, zoals in zoekmachines en door digitale persoonlijke assistenten zoals Siri van Apple en Google Assistent. Experts menen dat deze technologie nu nog in de kinderschoenen staat, maar die snel zal ontgroeien. Alle sectoren krijgen er mee te maken, de financiële wereld, de medische sector, het onderwijs, de logistiek, verkeer en vervoer, retail, de beveiligingssector enz. Wereldwijd was in 2017 met AI een bedrag gemoeid van minder dan $5 mrd. Maar inmiddels is er sprake van een spectaculaire groei. Voorspeld wordt dat de wereldwijde AI-markt in 2025 een bedrag zal omvatten van ongeveer $130 mrd. Vooral grote internationale bedrijven geven vele tientallen miljoenen uit om met AI-toepassingen een voorsprong op te bouwen. Ze gaan ervan uit dat ze daarmee efficiënter kunnen werken, maar vooral sneller nieuwe en betere producten en diensten in de markt te zetten. Daarnaast zien we in veel landen een groei-explosie van start-ups die zich op AI storten. In onze werkkring hebben wij ervaren dat financiers in de rij staan om in deze AI-ontwikkelaars te investeren. Op bescheiden schaal doen wij ook mee. Deze investeerders laten zich niet weerhouden door gerenommeerde criticasters van AI zoals Steve Wozniak, mede-oprichter van Apple. Hij stelt dat het bij de huidige AI vooral gaat over snelle dataverwerking, maar dat het geen intelligentie is zoals het menselijk brein. Volgens Google-topman Sundar Pichai is de maatschappelijke impact van AI groter dan die van vuur of elektriciteit. De Russische president Poetin zei recent dat het land dat leidend is op het terrein van AI de heerser van de wereld zal worden. Volgens de visie van de Europese Commissie is AI “één van de meest strategische technologieën van de 21e eeuw’. Maar experts van uit de tech-wereld menen dat hier sprake is van een overschatting als het gaat om de impact van de huidige AI-toepassingen. Ze spreken van een hype en maken duidelijk dat we technologisch nog in de beginfase zitten. Daarnaast zien we ook de opkomst van een beweging die AI als een gevaar ziet. Elon Musk, de oprichter van Tesla, meent dat AI een bedreiging vormt voor het voortbestaan van de mensheid. Hij waarschuwt dat straks een kleine groep bedrijven alle macht heeft over AI-systemen, die slimmer zijn dan mensen. De recent overleden Stephen Hawking vreesde dat de mensheid zoals we die nu kennen dan zal ophouden te bestaan. Binnen de AI-sector is de algemene opinie dat ‘slimmer dan mensen’ op science fiction berust. Maar ook als dat vooralsnog zo is dan zouden we er toch goed aan doen om het advies van Musk en Hawking op te volgen en de AI-technologie pro-actief te gaan reguleren. De waarschuwing van Musk over de concentratie van de AI-macht bij een handvol bedrijven is nu al uitgekomen. Op dit moment behoren de superrijke Amerikaanse internetgiganten als Google en Apple tot de koplopers. Een ander dilemma is banenverlies vooral in het middensegment en kapitaalbezitters die steeds rijker worden. Als we kijken naar de huidige stand van de techniek dan zullen er de komende jaren nog omvangrijke investeringen in onderzoek en ontwikkeling nodig zijn om richting ‘baas van de wereld’ te koersen. Dat deze investeringen er komen staat al vast. Ongeacht alle terechte kanttekeningen bij AI zien we nu al een race tussen zowel landen als bedrijven en die zal alleen maar toenemen. Zo probeert China met een ambitieus meerjarenplan AI-wereldmarktleider te worden. Het is de bedoeling dat deze sector in 2030 een omvang heeft bereikt van ongeveer een kwart van het Chinese bbp. De Chinezen beschouwen dit als het beste antwoord op een mogelijke handelsoorlog met de VS. De EU moet iets raars doen ….. het mist voldoende slagkracht. Recent waarschuwde Eurocommissaris Andrus Ansip (digitale markt) dat de EU straks volledig afhankelijk is van andere landen om nieuwe diensten te kopen die gebaseerd zijn op AI. Daarom wil hij met “Digitaal Europa’ een inhaalslag gaan maken. Maar het bedrag dat daarvoor wordt uitgetrokken, is slechts een fractie van het bedrag dat China en de VS daaraan besteden. Het Europese bedrijfsleven heeft bovendien een kennisachterstand opgelopen die waarschijnlijk niet meer valt in te halen. Naast de inzet van meer middelen moet de EU ‘iets raars doen’ en een opvallende wervingsactie starten via alle digitale media. Wereldwijd worden alle AI-start-ups uitgenodigd naar de EU te komen. Daar kunnen ze aan de slag in zogenoemde regelvrije zones die wettelijk vijf jaar gegarandeerd zijn. Met deze aanpak kan de inhaalslag succesvoller zijn. Nederland mag hier niet op wachten. Rutte III moet zelf met deze zones het voortouw nemen, is het advies van de beide econoom-columnisten. Interessant onderwerp.

Slotstand indices d.d. 8 juni 2018; week 23: AEX 560,03; Bel20 3770,97; CAC40 5450,22; DAX 30 12.766,55; FTSE 100 7.681,07; SMI 8512,52; RTS (Rusland) 1142,9; DJIA 25.316,53; NY-Nasdaq 100 7152,62; Nikkei 225 22.694,5; Hang Seng 30.958,21; All Ords 6156,80; SSEC 3.067,15; €/$1,177; BTC/USD volatile: $7.251,4; 1 troy ounce goud $1299,00; dat is €35.495,07 per kilo; 3 maands Euribor -0,321% (1 weeks -0,379%, 1 mnds -0,371%), 10 jarig Nederlandse Staat 0,638%; 10 jaar VS 2,93%; Belgische Staat 0,895%, 10 jaar Duitse Staat 0,448%, 10 jaar CHF (Zwitserse franken) 0,03%, Japan 0,0416; Italië 3,055%. Een liter diesel hier aan de pomp €1,319, elders €1,418.

Dit bericht is geplaatst in Financieel/economisch. Bookmark de permalink.