UPDATE 09022019/465 We moeten van de ‘regeltjes’ af en van het beleid van ‘gisteren’

Economisch nieuws

De Russische economie groeide in 2018 in het snelste tempo in zes jaar. Het land had dit onder andere te danken aan de organisatie van het wereldkampioenschap voetbal, wat de bouw- en horecasectoren deed opbloeien. Rusland voerde het bruto binnenlandse product (bbp) vorig jaar op met 2,3%, volgens voorlopige cijfers van de Russische overheid. De horecasector, waar hotel- en restaurantbezoeken door WK-toeristen onder vallen, deed het in het bijzonder goed en liet een groei zien van 6,1%. Maar het feestje zal waarschijnlijk niet lang duren, denken economen. De economie groeide vooral dankzij eenmalige meevallers zoals het WK en een grootschalig energieproject in Siberië. De gemiddelde Rus zal in zijn portemonnee dan ook weinig merken van de opleving van de economie, stelt een analist. De burgers gaan gebukt onder hoge inflatie en de inkomens stijgen nauwelijks.

We zijn inmiddels 2 maanden verder maar in november zijn de fabrieksorders in de Verenigde Staten met 0,6% afgenomen ten opzichte van een maand eerder. Dat maakte het Amerikaanse ministerie van Handel bekend. Economen rekenden in doorsnee op een toename met 0,3%. Dat is een verschil van 0,9%. In oktober daalden de orders ook al met 2,1%. Verder werd op basis van een definitief cijfer gemeld dat de orders voor duurzame goederen in november met 0,7% stegen. Hier was een toename met 1,5% voorzien.

De waanzin ten top. De Nederlandse staat heeft €1,5 mrd opgehaald met een nieuwe kortlopende lening tegen een negatieve rente van -0,56%. Dat maakte het Agentschap van de Generale Thesaurie van het ministerie van Financiën (DSTA) bekend. Banken, verzekeraars en pensioenfondsen leggen er opnieuw op toe om geld te mogen stallen bij de Nederlandse Staat. Het gaat om een lening die loopt tot 31 juli 2019. Er was gemikt op een opbrengst van tussen de €1 mrd tot €2 mrd.

De Europese Unie heeft volgens de Britse zakenkrant FT meerdere luchtvaartondernemingen gewaarschuwd vanwege hun aandeelhoudersstructuur. Mocht het Verenigd Koninkrijk zonder akkoord uit de EU stappen, dan kunnen ondernemingen die niet in Europese handen zijn hun volledige vliegrechten verliezen. Brussel geeft ondernemingen als Ryanair en IAG, die onder meer luchtvaartmaatschappijen als British Airways en Iberia bezit, nu zeven maanden de tijd om voor minstens 50% in Europese handen te vallen.

Nieuws over een op handen zijnde megafusie tussen Deutsche Bank en Commerzbank kan naar verluidt al binnen enkele weken komen als daarvoor tenminste de benodigde vergunningen worden verkregen. Volgens het Duitse blad WirtschaftsWoche is de Duitse minister van Financiën, Olaf Scholz, flink aan het pushen voor een deal. Het zou bovendien logisch zijn dat het fusieproces in gang wordt gezet voor de verkiezingen voor het Europese Parlement eind mei, omdat Brussel zich met de deal gaat bemoeien. WirtschaftsWoche stelt dat er achter de schermen ook al wordt gesproken over het opzetten van een aparte bank om bezittingen van beide in onder te brengen. [dat zou een heel slecht signaal zijn als de bezittingen worden gesepareerd van de schulden, dat zou kunnen leiden naar een sterfhuisconstructie] Er gaan al langer geruchten over een krachtenbundeling van de twee grootste banken van Duitsland. De exportgerichte economie van het land heeft volgens Berlijn sterke banken nodig en een fusie van de financiële concerns zou daar een rol in kunnen spelen, te meer omdat Deutsche Bank het laatste tijd zelfstandig moeilijk heeft. Maar of het tot een deal komt en of toezichthouders akkoord gaan blijft de vraag. Naar verluidt zou bijvoorbeeld de Europese Centrale Bank (ECB) liever zien dat Deutsche Bank een deal sluit met een andere Europese partner. [maar dan rijst de vraag ‘wie wil Deutsche Bank nog hebben’. Hoe financieel sterk is de Commerce Bank AG eigenlijk]

De verzwakking van de eurozone is ook op de financiële markten te merken. De euro is door de recessievrees gedaald. De Italiaanse rente, achilleshiel van de obligatiemarkt, staat weer onder druk: het 10-jarig geld steeg deze week met 6,5%. De vraag die nu door de markt gonst is of de druk op de Europese Centrale Bank weer groot genoeg is om in te grijpen. [daarop ga ik verderop in deze bijdrage nog in] Dat het economisch herstel in de eurozone achteruit sukkelt, kwam voor beleggers donderdag, na de bekendmaking van de economische prognoses van de Europese Commissie voor vorig jaar, dit jaar en volgend jaar. niet als een verrassing. De verslechterende macrocijfers zijn al sinds de tweede helft van 2018 in de koers van de euro terug te zien. Die daalde van $1,237 eind april 2018 naar $1,133 nu, een daling van 9,1%. Wat de toekomst betreft, zijn de vooruitzichten voor de euro niet gunstig, zeker als landen binnen de eurozone verder uiteen lopen. In landen waar de groei inzakt, wordt het nog lastig om pijnlijke hervormingen door te voeren, die wel nodig zijn. „De euro wordt sterker als er meer mechanismen om risico’s te delen worden ingevoerd, zoals de bankenunie. Maar hoe meer politieke onzekerheid in zwakke landen, zoals Frankrijk en Italië, hoe minder vooruitgang daar wordt geboekt. Dus zelfs als de eurozone als geheel groeit, zijn grote verschillen binnen de muntunie niet goed voor de euro.” De Inflatie loopt dit jaar op naar 2,4%. De EC heeft de prognoses voor de economische groei van Nederland verlaagd in de winterraming 2019. Voor het afgelopen jaar gaat de EC uit van een economische groei van 2,5%, maar voor 2019 van 1,7% en voor 2020 van eveneens 1,7%. Bij de herfstraming in november ging de EC nog uit van een economische groei van 2,8% voor 2018, 2,4% in 2019 en 1,8% voor 2020. De inflatie komt in de prognoses voor dit jaar uit op 2,4% in 2019 om in 2020 weer terug te vallen naar 1,7%. Bij de herstprognose werd voor 2019 nog een inflatie voorzien van 1,9%. Overigens heeft Brussel voor de meeste EU-landen, vooral de grote, de groeiprognoses neerwaarts bijgesteld. De eurozone zal dit jaar niet met 1,9% groeien, zoals in november nog was verwacht, maar met 1,3% en in 2020 op 1,7%. Uit alles blijkt dat de vrolijkste jaren van het economisch herstel achter ons liggen – 2017 was het hoogtepunt. De commissie wijst als oorzaak vooral op het teruglopende consumentenvertrouwen, gekoppeld aan toenemende internationale onzekerheid. De EC ziet ook de economische groei van de eurozone in 2019 en 2020 vertragen. De EC meldde ook de inflatieprognoses voor de eurozone. Voor 2019 wordt nog een inflatiepeil voorzien van 1,6%, In 2020 loopt de inflatie licht op naar 1,7%. Afgelopen herfst rekende de Commissie nog op een inflatie van 1,8% in 2019 en 1,6% in 2020. Moscovici sprak van een ‘uitzonderlijke hoeveelheid onzekerheid’ die boven de markt hangt. Daartoe behoren onder meer de spanningen in de wereldeconomie, vooral het Amerikaans-Chinese handelsconflict, en de blijvende dreiging van een chaotische brexit. Toch blijft de Fransman optimistisch. “De Europese economie is in wezen nog steeds gezond en we blijven dan ook goed nieuws zien, met name op werkgelegenheidsgebied. In de tweede helft van dit jaar en in 2020 zou de groei geleidelijk weer moeten aantrekken.” [dan zijn we wel anderhalf jaar verder] Bijna een jaar na de Italiaanse parlementsverkiezingen en het aantreden, in juni, van een populistische regering, bungelt Italië weer onderaan de EU-landenlijst met economische groeiprognoses. Volgens de EC zal de Italiaanse economie dit jaar met 0,2% groeien. Dat is een fikse neerwaartse bijstelling vergeleken met de herfstprognose van de commissie uit november. Toen werd nog rekening gehouden met een groei van 1,2%. Hoewel de prognoses van de verscheidene rekenmeesters uiteenlopen, kan die lagere groeiverwachting ook weer gevolgen hebben voor het Italiaanse begrotingstekort. Daar was in de tweede helft van vorig jaar van alles over te doen. Eurocommissaris Pierre Moscovici (economische en financiële zaken) zei bij de presentatie van de EU-winterprognoses geen spijt te hebben van het akkoord dat Brussel in december met Rome sloot over dat begrotingstekort. Aanvankelijk dreigde zijn commissie met sancties omdat het tekort zou oplopen tot 2,4%, veel hoger dan de vorige regering had toegezegd. Een dreigende botsing werd afgewend toen de Italiaanse regering enkele bestedingen beloofde uit te stellen, waarmee het tekort op 2,04% zou uitkomen. De Europese Commissie keurde dat goed, tot woede van vooral Nederland. Dat heeft bij monde van minister Hoekstra van financiën een nadere motivatie geëist van dat besluit. Aan het antwoord wordt gewerkt, maar wanneer het komt, is niet bekend. “Ons akkoord van december heeft de marktspanningen weten weg te nemen”, zei Moscovici, verwijzend naar de rentekosten voor Italië op de financiële markten, die vorig jaar aanzienlijk opliepen. “Zonder dat akkoord was de situatie veel erger geweest.” De groeiprognose die Rome eind vorig jaar zelf opgaf (rond 1%) ‘zag er destijds geloofwaardig uit’, aldus de Franse Eurocommissaris.

De vraag op financiële markten is wat de Europese Centrale Bank (ECB) gaat doen als de eurozone het nog moeilijker krijgt. Bij de meest recente rentevergadering, eind januari, gaf ECB-president Mario Draghi al toe dat de eurozone niet meer zo hard groeit als een jaar geleden, maar hij verbond daar nog geen consequenties voor het monetair beleid aan. Dat deed de Amerikaanse centrale bank vorige week wel, toen FED er kan een ongewenst -voorzitter Jerome Powell zei dat een hogere rente er voorlopig niet meer in zit. Ruimte voor net zo’n draai heeft de ECB niet. De ECB is pas in december gestopt met het kopen van staatsobligaties, de rente is sinds 2011 verlaagd tot het nulpunt. Toch wordt de druk groter voor de ECB om een reddingsboei uit te gooien. Vooral de Italiaanse bankensector kan zich op de kapitaalmarkt moeilijk financieren als de rente te ver oploopt. Al maanden gonst het van de geruchten dat de ECB een nieuwe ronde goedkope langlopende leningen aan banken wil verstrekken, de zogeheten Targeted Long Term Refinancing Operation. TLTRO’s hebben een vooraf vastgestelde looptijd en de leningen moeten, door de banken, op de expiratiedatum (bij voorbeeld 3 jaar later) weer worden terugbetaald. Doel is dat het bankwezen goedkoop geld krijgt om het bedrijfsleven en de consument mee te financieren, ter stimulering van economische groei. De banken moeten daarvoor wel zekerheid verstrekken, meestal in de vorm van staatsobligaties. Daarvoor gebruiken banken dan ‘slecht’ staatspapier van financieel/economisch zwakke landen. De Commissie-ramingen van donderdag hebben dat vuurtje nog verder opgestookt. „Ik kom maar weinig mensen tegen die denken dat er geen nieuwe ronde TLTRO’s komt”, zegt Roelof Salomons, hoofd strategie bij Kempen en hoogleraar vermogensbeheer aan Rijksuniversiteit Groningen. „De ECB wil voorkomen dat het slechte sentiment zich vertaalt naar een voorzichtiger houding ten opzichte van het bankensysteem. Daardoor zou de kredietgroei remmen.” [er kan een ongewenste reactie opleveren in de onderhandeling met Trump over nieuwe handelsafspraken met de EU. Hij zal de EU zien als een verzwakte tegenspeler en zal dat gebruiken om zijn ‘eisen’ aan te scherpen. Met de wisseling van de wacht in Brussel met het aftreden van de Europese Commissie onder voorzitterschap van Jean-Claude Juncker en een herinrichting van de EC onder een nieuwe voorzitter, gaat er maandenlang een leegte ontstaan in het beleid en ik vrees dat Trump zal trachten daaruit ‘zoete vruchten te plukken’] Het lijkt zo simpel: als er een economische vertraging optreedt pompt je er gewoon meer geld in en daardoor trekt de economische groei weer aan. Geld wordt hier ingezet als een product waarmee economische doelen worden getracht te verwezenlijken. De oorspronkelijke functie was geld een financieel product, dat de waarde had van de onderliggende zekerheden.[fiduciair geld is geld dat zijn waarde niet ontleent aan de materie waaruit het gemaakt is (zoals de intrinsieke waarde bij gouden en zilveren munten), maar aan het vertrouwen dat er goederen en diensten mee gekocht kunnen worden. De nominale waarde berust dus niet op een bepaald gewicht en gehalte van edelmetaal maar op het vertrouwen dat de economische actoren stellen in de waarde van de munteenheid. De overheid stelt zich tot taak ervoor te zorgen dat de geldhoeveelheid die in omloop is niet te veel uit de pas loopt met de hoeveelheid beschikbare producten en diensten die in de samenleving wordt geproduceerd. Loopt die doelstelling uit de hand dan daalt de waarde van het geld en stijgen de prijzen van goederen en diensten. Door de toetreding van Nederland tot de Muntunie is een verandering in dit beeld opgetreden. De ECB heeft de oorspronkelijke doelstelling in dienst gesteld voor het verwezenlijken van het monetaire beleid, zeker waar het gaat om de enorme geldhoeveelheden die op de geldmarkten zijn gebracht met als resultaat een rente van ‘niks’. Daarover leggen ze geen verantwoording af aan de ‘muntheer’ die over de waarde van het geld gaat en het vertrouwen daarin moet beschermen. Het economische beleid is een zaak van de EU en de nationale overheden, die daarbij kunnen worden ondersteund door de monetaire autoriteiten. Maar de realiteit is dat de politiek in dit dossier buitenspel is gezet en de ECB het beleid bepaalt. Op het moment dat evident wordt dat de ECB er een chaos van heeft gemaakt, zal het vertrouwen in de euro wegzakken met catastrofale gevolgen]

Brexit

Twee opvallende ontwikkelingen deze week. May is niet Brussel geweest met drie oude voorstellen, die eerder al zijn afgewezen. Juncker liet weten dat ze mag komen praten, dat haar een kopje thee zal worden aangeboden maar dat er niet heronderhandeld zal worden. De tijd dringt, er zijn nog 48 dagen om tot een compromis te komen. Het grootste struikelblok is de ‘backstop’, het openhouden van de grens met het Ierse eiland. Maar alle aangedragen ideeën over onzichtbare, hi-tech-grenscontroles, overtuigden de EU-onderhandelaars niet en doen dat nog steeds niet. Het dossier wordt steeds onoverzichtelijker. Misschien is de tijd aangebroken dat May een stap zijwaarts zet opdat er een frisse wind kan gaan waaien. En dan een uitspraak van de EU-president’’, de Pool Donald Tusk, “dat ik me heb afgevraagd hoe die speciale plek in de hel eruit ziet voor diegenen die Brexit hebben gepropageerd, zonder zelfs maar een schets van een plan hoe dat veilig ten uitvoer te brengen. Dank u”. De woedende reacties van de Britten waren tot in Brussel te horen: “Die is waarschijnlijk prettiger dan de speciale plek in de hel die is gereserveerd voor overbetaalde Brusselse bureaucraten die denken dat kiezers niet mogen beslissen over hoe hun land wordt bestuurd, Donald”, tweette radiopresentatrice en columniste Julia Hartley-Brewer. En Sammy Wilson reageerde: “Deze duivelse euromaniak doet zijn best om het VK vast te ketenen aan de EU-democratie”, die ook nog ondemocratisch functioneert. De NATO doet geweldig zijn best om het VK binnen de Noord-Atlantische alliantie te houden.

love is in the air, but exits, everywhere I look around’

Zondagavond nadat ik UPDATE/465 had gepost las ik een artikel in de Volkskrant van de hand van Arie Elshout, die mij de schellen van de ogen deed vallen. Ineens vielen een aantal ontwikkelingen op zijn plek, dat mij meer zicht gaf op de toekomst. Het verbindende begrip is ‘Kondratiev’, daarover later meer. Eerst het interessante artikel van VK. <citaat> Trump brak al met vele akkoorden: wat is de oerkracht achter Trumps destructiedrang? Het INF-verdrag is het zoveelste akkoord dat slachtoffer is geworden van de opruimwoede van Donald Trump. En het eind is mogelijk nog niet in zicht: er is meer waarmee de Amerikaanse president overweegt te breken. Vorig jaar heeft Trump in kleine kring verscheidene malen gezegd dat hij zich wilde terugtrekken uit de NAVO. Dit was vorige maand nieuws van de NYT maar het kreeg weinig aandacht. Dat komt waarschijnlijk omdat iedereen murw is gebeukt door het dagelijkse gedreun van Trumps sloopbal. Ook was er een lawine aan Brexitverhalen. En toch: een Amerikaanse president die zegt de NAVO te willen verlaten – het had twee, tien, twintig, dertig, veertig of vijftig jaar geleden een schokgolf veroorzaakt. Anno 2019 brengt het amper een rimpeling teweeg. Dat is gek. Een Amerikaans vertrek uit de NAVO zou het feitelijke einde betekenen van een politiek-militaire alliantie die haar wortels in de strijd tegen Hitler had, West-Europa met succes beschermde tegen het Sovjetblok en nog altijd Europa’s belangrijkste veiligheidsgarantie is. De NAVO is er nog, maar voormalige en huidige functionarissen zijn er niet gerust op. Er kan naar hun zeggen een moment komen dat Trump toch ineens zijn wil doorzet en Amerika terugtrekt uit het bondgenootschap. Dat is eigenlijk het alarmerendste aspect van het artikel in de NYT: ja, hij heeft erover gesproken en het nog niet gedaan, maar hij kan het zomaar wel doen, al was het maar omdat hij er steeds op terugkomt. Bovendien leven we sinds een paar jaar in een tijd van exits. Het begon in 2016 met de Britse stem voor het verlaten van de Europese Unie. Daarna kwam Trump. Hij trok Amerika terug uit een vrijhandelsovereenkomst met landen rond de Stille Oceaan, het klimaatverdrag van Parijs, het atoomakkoord met Iran, de strijd tegen IS in Syrië en dan nu het INF-verdrag. Niet ‘love is in the air, but exits, everywhere I look around’, zouden we kunnen neuriën in een eigentijdse versie van de oude hit van John Paul Young. Al deze terugtrekkende bewegingen staan niet op zichzelf. Hoewel zij zich voordoen op verschillende terreinen – Europese eenwording, vrijhandel, klimaat, Midden-Oosten, kernwapens – is er een verband. Maar wat is dat precies? Is er een oerkracht waaruit die drang tot afbreken voortkomt? In veel rijke landen heersen woede en angst onder een aanzienlijk deel van de bevolking. Populisten vertalen die emoties in een aanval op de bestaande orde. Dat is allemaal evident. De vraag is waarom mensen zich zo woedend voelen, terwijl er anderzijds zoveel materiële vooruitgang is geweest de afgelopen decennia. Minouche Shafik, directeur van de London School of Economics, ging pas in een lezing op zoek naar het antwoord. Veel van wat zij aanstipt, is bekend uit de talloze analyses die zijn verschenen over de opkomst van Trump, de Brexiteers en de ‘gele hesjes’. Wat uit haar betoog blijft hangen, is het begrip ‘eerlijkheid’. Grote groepen kiezers werden na de kredietcrisis van 2008 getroffen door inkomensdalingen en bezuinigingen terwijl de aanstichters van de ellende, de banken, met belastinggeld werden gered. Die kiezers hebben het gevoel overgeleverd te zijn aan ongrijpbare krachten. Zoals de technologie, die via automatisering hun baan bedreigt. Of de technocratie, die in de vorm van niet-gekozen, achter onbestemde afkortingen schuilgaande instanties als centrale banken, toezichthouders en hoeders van internationale verdragen, diep ingrijpt in hun leven terwijl ze er niets tegen kunnen doen. Aan de politiek hebben ze niks, vinden ze, want die stelt zich graag verdekt op achter zulke anonieme instanties en staat meer open voor gevestigde belangen en grote bedrijven dan voor hen. Ze mogen niet zeggen dat immigranten voor hen vooral concurrenten zijn in de strijd om de kleiner wordende stukjes van de taart. Dit alles kweekt gevoelens van onrechtvaardigheid, ongelijkheid, onzekerheid en onmacht. Met als allesoverheersend sentiment: het is niet eerlijk. Het besef van onrecht kent vele gradaties, maar dit is het meest basale, dat zich al vroeg, op de kleuterschool, bij mensen vormt. Wie zich oneerlijk behandeld voelt, zet het op een schreeuwen en bijt van zich af. Dat is wat een deel van de kiezers nu doet, met het stemmen op populistische politici, het steunen van alles wat gevestigde structuren wil doorbreken en het zich afzetten tegen het taalgebruik, de mores en de smaak van wat gezien wordt als het establishment. Het is een door machteloze verontwaardiging gevoede radicalisering. De kracht daarvan is te zien in de turbulente Brexit-debatten in het Britse Lagerhuis. Er zijn alleen maar meerderheden tegen iets, niet voor iets. Iedereen gaat elkaar te lijf. Ook Trump heeft inmiddels het ene na het andere akkoord verscheurd. Het oude moet weg om plaats te maken voor het nieuwe. En dat gaat nooit zachtzinnig, zoals vroegere revoluties hebben geleerd. Sommige oud-aanhangers van het revolutionaire communisme hebben achteraf zelfs toegeven dat ze primair werden aangetrokken door vernietigingsfantasieën. Zo ver gaan de populisten van nu niet in hun revolte. Feit is wel dat Trump vooralsnog beter is in afbreken dan in opbouwen. Verdragen sloopt hij, maar zijn Muur aan de Mexicaanse grens komt maar niet van de grond. We leven in een tijd van Boosheid en Destructie. Een deel van de kiezers verzet zich tegen wat zij ervaren als oneerlijkheid. Dat is de oerkracht die Trump, de brexiteers en de Italiaanse populisten voortstuwt. Zij kan nog meer heilige huisjes omkegelen als er niets aan gedaan wordt. </citaat> De verbindende factor in bovenstaand artikel is de langegolf theorie van de Russische econoom Nikolay Kondratiev Hij publiceerde in de jaren 1925-1928 een reeks studies naar het onderwerp, waarin hij het bestaan van de golven niet alleen aantoonde maar ook een verklaring bood. Hij gebruikte daarbij studiemateriaal van hemzelf als van waarnemingen van andere economen, die ook sinds de opkomst van het kapitalisme lange economische golven hadden gedetecteerd. De meeste aanhangers van de theorie van Kondratiev zijn het echter eens met het “Schumpeter-Freeman-Perez”-paradigma van vijf golven sinds de industriële revolutie en de zesde die eraan komt. Deze vijf cycli zijn:

  • Industriële revolutie, gebaseerd op textielproductie en aanleg van kanalen – 1771

  • Tijdperk van stoom en spoorwegen, gebaseerd op stoomkracht en de trein – 1829

  • Tijdperk van staal en elektriciteit, gebaseerd op bessemerstaal, elektriciteit en chemie – 1875

  • Tijdperk van olie en de auto, gebaseerd op auto’s en wegen – 1908

  • Informatietijdperk, gebaseerd op computers, telecommunicatie en het internet – 1971

Pas in 1935 verscheen het werk van Kondratiev in het Engels. Ongeacht de oorzaak van de Kondratieffcyclus, kan men deze gebruiken om voorspellingen te doen over het algemene gedrag van de wereldeconomie, mits men rekening houdt met het feit dat de lengte van de golven varieert. Zo voorspelde Pieter Korteweg (bestuursvoorzitter van Robeco) in 1999 dat rond 2008 de opgaande Kondratieffgolf ten einde zou zijn. Enkele jaren later begonnen andere economen te waarschuwen voor een grote crisis. Uitgaande van acht à negen jaar tussen de piek van elke lange golf en het punt van hardste daling (piek 1920, beurskrach 1929; piek 1962, stagflatiecrisis 1970) voorspelde bijvoorbeeld Shaikh in 2003 dat de wereldeconomie in 2008-2009 onderuit zou gaan. De kredietcrisis brak uiteindelijk in 2007 uit. We bevinden ons nu 9 jaar na de hoogste piek. Volgens deze theorie bevinden we ons momenteel in de tweede helft van de vijfde cyclus, maar waar precies (keerpunt, neergang of crisis) is niet duidelijk. Wanneer de zesde cyclus gaat beginnen is daarom eveneens niet duidelijk. Zowel de dotcomcrisis als de kredietcrisis kunnen worden aangehaald als crises die de kentering markeren. Het begin van de opgang naar de zesde cyclus zou dan wellicht tussen 2015 en 2030 kunnen plaatsvinden. Ook op de vraag welke basisinnovaties deze zesde cyclus gaan aanjagen kan nog geen eenduidig antwoord worden gegeven. Een basisinnovatie dient een zekere toegevoegde (behoeftevervullende) waarde en een marktvolume te hebben, wil ze als aanjager functioneren. Kandidaten zijn biotechnologie, nanotechnologie, schone en duurzame energie, milieubescherming, robotisering en nieuwe ontwikkelingen in de gezondheidszorg. (bron: Wikipedia) Met die zesde cyclus wordt geduid op overgang van eco 3.0 naar eco 4.0. Ik heb daarover al het nodige geschreven. Aan het einde van een langegolf, die deze keer, in mijn visie, 65 jaar heeft geduurd (wederopbouw na WOII tot 2008) en wordt genoemd de ‘baby boom generatie’, wordt er een grote schoonmaak gehouden waaraan alle economische en financiële activa, die overbodig zijn dan wel niet meer bruikbaar in de ‘nieuwe tijd’ worden vernietigd. Dat dacht ik tenminste. Maar die vernietigingsdrang gaat veel verder. Kijken we naar Trump dan weten wij waarmee hij bezig is. Alle gesloten verdragen die de VS hebben gesloten worden door hem getoetst op het rendement die dat voor de VS oplevert. Veel van die verdragen zijn ooit gesloten vanuit de gedachte dat de VS, als wereldleider, hun kennis en welvaart (The Americain Dream) wilde delen met andere landen en volkeren om daarmee de productie en winst van het Amerikaanse bedrijfsleven, te vergroten. Die formule spreekt Trump niet meer aan: hij gaat voor America First en wel onder zijn voorwaarden. Of hij nog steeds overweegt of hij uit de NAVO stapt kan van twee ontwikkelingen afhangen. Gaan de Europese NATO-landen inderdaad een grotere financiële en militaire bijdrage leveren en of Trump, nu hij en ook Rusland het INF-verdrag hebben opgezegd, Europa nodig heeft als buffer voor de VS bij een militaire escalatie van de Russen? Komt er nog een handelsdeal tot stand tussen de VS en de EU, waarvan op basis van gelijkwaardigheid kan worden gehandeld? En kijken we naar het monetaire beleid van de centrale banken: de lage rente (waarmee geld waardeloos wordt gemaakt) en de enorme liquiditeiten op de geldmarkten (met als gevolg zelfs negatieve rentetarieven) de financiële markten en economieën zijn en nog steeds worden opgeblazen. Beleggers die wegens gebrek aan een langetermijnvisie op de heel korte termijn beleggen, zich richten op de dividenden van vandaag en niet op die van morgen. Een op zich goed draaiend pensioenstelsel dat de nek wordt omgedraaid door de centrale banken en vervolgens door ‘regeltjes’ wordt geregeerd. Het nieuwe pensioensysteem dat momenteel nog in de lade ligt, waar het voor mijn gevoel ook moet blijven, gaat op enige termijn, ook als gevolg van de gratis rente, de pensioenreserves ruïneren. Het volk dat zich afkeert van de overheid en de politiek, zoals beschreven in het geciteerde artikel, keert zich, uit pure wanhoop, naar het populisme en nationalisme. Daarover las ik in Trouw nog een artikel van Christoph Schmidt over de Eurogroep, een informele praatclub van de ministers van Financiën van de 19 Eurolanden, die wordt neergezet als ondemocratisch en niet transparant, die aan niemand verantwoording afleggen over hun beslissingen, volgens de anticorruptie waakhond Transparency International in haar ‘Vanishing Act’ (Verdwijntruc Rapport). Een stelletje technocraten die negeren dat “democratisch toezicht en aansprakelijkheid dient plaats te vinden daar waar de beslissingen worden genomen.” In het Rapport worden de eigenaardigheden opgesomd van de Eurogroep: ‘de Eurogroep valt niet onder de EU-Verdragen; haar leden claimen soms dat ze geen beslissingen nemen; geen personeel, geen vestiging’ maar wel de werkgroep-Eurogroep, die ergens zweeft tussen de EC en de Raad, maar die op een ‘onnavolgbare’ wijze communiceert. Maar ze hebben in de crisisjaren wel, in de periode dat onze landgenoot Dijsselbloem voorzitter was, wel beslissingen genomen over noodleningen van tientallen miljoenen aan zwakke Zuid-Europese landen, die werden opgedrongen met zware eisen die tientallen miljoenen EU-burgers troffen. In één woord een a-sociale club, waarvan het maar de vraag of er wel een maatschappelijk draagvlak voor is. De opkomst van de ‘gele hesjes’ doet mij denken aan de Franse revolutie aan het einde van de 18e eeuw. De grote schoonmaakactie van de lange golf die in 1920 piekte en met de Grote crash in 1929 instortte, waarbij pas in 1932 de DJIA op haar dieptepunt stond, en vervolgens resulteerde in de economische crisis van de 30er jaren met grote sociale problemen als werkloosheid en armoede, was het gevolg. Ook toen hadden de politieke leiders gebrek aan visie en gebrek aan inzicht hoe ze Adolf Hitler moesten beteugelen in zijn uitbreidingsdrang (alle Europese volken onder de macht van de Ariërs). Op 1 september 1939 begon Wereldoorlog II met de inval van het Duitse leger van Adolf Hitler in Polen en in 1940 werd West Europa bezet. De enorme kapitaalvernietiging van geld, onroerend goed en goederen die die oorlog tot gevolg had duurde 5 jaar, waarna kon worden begonnen met het opruimen van de puinhopen en de wederopbouw. Dat hele proces duurde 20 jaar (1930-1950). We worden nu geregeerd door politici, in de meest brede zin van het woord, door bestuurders zonder visie op toekomstige ontwikkelingen. De enigen die een visie hebben op de lange termijn zijn de Chinezen, maar of die een neergang van de Westerse economieën overleven is voor mij niet zeker. Maar een grote voorsprong op de rest van de wereld hebben ze wel. Ik heb deze bijdrage ter lezing voorgelegd aan mijn kleinzoon met de vraag of hij commentaar wilde geven. De paragraaf over de de conjuncturele langegolf theorie had, wat hem betreft, compacter gemogen. En dan natuurlijk de onvermijdelijke vraag of de politieke en monetaire leiders wel weten waarmee ze bezig zijn. Nee, dat weten ze niet, denk ik. Zij zijn aan het einde van hun creativiteit. De monetaire autoriteiten dachten dat ze door de geldpersen continue op topsnelheid te laten draaien economische groei konden genereren. Dat lukte wel, maar de bijwerkingen zijn catastrofaal: de financiële markten werden opgeblazen, op vermogen wordt geen rente meer gegeven, erg voor spaargeld maar wellicht desastreus voor pensioenfondsen. Rijke landen kunnen korte euroleningen sluiten en krijgen daar dan rente bij (een negatieve rente). Is dat ooit eerder voorgekomen? Ik vraag me af of er nog wel een optie is voor de grote centrale banken om ‘tools’ in te zetten de geldmarkten te verkrappen? Het meest vreselijke zou zijn als er nog meer geld in de markt gepompt gaat worden. De politiek is vastgevroren in een stelsel van afspraken, zoals in Nederland het regeerakkoord, waarin is het beleid voor de komende vier jaar is vastgelegd en dat wordt uitgevoerd, waardoor beleid inflexibel is geworden. Daardoor kan niet worden ingespeeld op actuele ontwikkelingen. In feite is het regeringsbeleid vier jaar ‘dood’. Het contact met het kiezersvolk is voor een groot deel verloren. Het beleid dat wordt gevoerd door technocraten bereikt niet meer het gewone volk. De hele samenleving wordt steeds ingewikkelder, de overheid heeft zichzelf in structuren vastgezet waarin geen toegang meer is met de samenleving. Alles wordt vastgelegd in regeltjes en de uitzonderingen zijn voor het gewone volk niet meer te behappen. Daarvoor moet je dure specialisten inhuren. Maar simpele Poolse arbeiders en Bulgaren lukte het wel het UWV op te lichten over een aantal jaren. Laten we ook kijken naar hoe verzekeraars jaren achtereen er in slaagden woekerpolissen aan de man te brengen en die vorm van oplichting is nog altijd niet geheel opgelost. Hoeveel ellende is er ontstaan door de enorme chaos die de SVB maakte van de uitvoering van de PGB’s. Kijk naar de Klimaatdoelstellingen en de wijze waarop de 5 Klimaattafels heeft voorgesteld wie de rekeningen daarvan gaan betalen. Ik verwacht dat de soep niet zo heet opgediend gaat worden als hij nu op de menukaart staat. Maar die CO2-uitstoot moet wel terug en vooral van de kant van de grootste vervuilers. Maar die panelen gaan niet zo schuiven dat burgers niet in de problemen gaan komen. Dat wordt voor de regering en de politiek nog een zwaar dossier om de kosten eerlijk verdeeld te krijgen. Ja en dan ook nog de politieke besluitvorming op EU-niveau over de Brexit. Weinig wijsheid, bla bla bla, veel hoogmoed. Die leiders hebben niet door dat ze met de afbreuk van onze welvaart bezig zijn. Ik vrees dat we in dit democratische stelsel veel tijd nodig hebben voor de hoognodige veranderingen. Misschien kunnen de ‘gele hesjes’ in dat proces wel heel goed werk doen.

Wat wil de D66 minister van Sociale Zaken, Wouter Koolmees, nou eigenlijk met de pensioenen gaan doen? Zeker is dat hij afgelopen weekend de vakbonden en gepensioneerden koepels op de kast kreeg met het ventileren van zijn plannen. Toen schreef hij in een brief aan de Tweede Kamer aan welke nieuwe pensioenwetten hij werkt, en daarmee hoe hij naar een nieuw pensioenstelsel wil. Desnoods zonder de sociale partners, waarmee de gesprekken eind vorig jaar vastliepen. Een greep uit zijn tienpuntenplan: doorsnee is uit, individueel pensioen is in. Dat moet de ‘nieuwe tijd’ worden. Echt leuk is het niet, om als jongere te betalen voor de pensioenen van mensen boven de 45. Dat is plat gezegd wel wat er in het huidige systeem gebeurt. Omdat elke euro die iemand van 20 inlegt nog heel lang kan renderen, is die euro veel meer waard dan de euro die een 64-jarige in de pensioenpot stopt. [dat is altijd de basis geweest van het pensioenstelsel: solidariteit. Jongeren betalen mee aan de pensioenen van ouderen. Als tegenprestatie kregen die jongeren overgedragen: een goed functionerende samenleving en bedrijfsleven waarin ze een goede boterham konden verdienen] Vroeger was dat geen probleem: zodra je de 45 passeert, ging de jongere garde op haar beurt voor jou betalen. Zo werkt het allang niet meer. [zo werkt het nog steeds] Het aantal mensen dat op enig moment van werknemer besluit zelfstandige te worden is ‘spectaculair’ gestegen, aldus Koolmees. [dat is ook niet helemaal waar want een groot deel van de zzp’ers, die vrijwel geen pensioenrechten meer opbouwen omdat ze het geld ervoor niet meer hebben. De grootste groep ZZP’ers waren werklozen in de bouw, die geen andere optie hadden dan voor minder inkomen als zelfstandige aan de slag te gaan] Die mensen hebben wel een tijdje meebetaald aan de pensioenen van ouderen, maar krijgen daar vervolgens weinig voor terug. [die stelling deugt ook niet, ze krijgen wel degelijk daar wat voor terug, alleen hoeveel is onzeker door het monetaire beleid dat wordt gevoerd en waar de politiek geen kritiek op uit] Dat heet het doorsneesysteem, omdat iedereen evenveel pensioen krijgt voor de premie die hij inlegt. Afschaffen dus. [daar ben ik een groot tegenstander van omdat dat voor de allergrootste groep deelnemers niet over de specialistische kennis beschikken om te kunnen oordelen over de risico’s die beleggen met zich meebrengt, het huidige stelsel de meeste zekerheid geeft] Maar zo makkelijk is dat niet. Koolmees moet er wetten voor wijzigen, al is hij dat blijkens zijn brief al aan het voorbereiden. Prangender is dat de overgang van dit doorsneesysteem naar een van individuele potjes erg duur is. De werknemers van rond de 45 krijgen zonder extra geld namelijk met enorme pensioenkortingen te maken. Hun hele werkende leven hebben zij bijgedragen aan het pensioen van anderen, en nét voordat zij aan de beurt zijn, wordt het systeem afgeschaft. Het Centraal Planbureau raamt de kosten op zo’n €60 mrd. Koolmees weet nog niet hoe die kosten gaan worden verhaald. Ook wil Koolmees wettelijk vastleggen dat pensioenfondsen het geld uit verschillende leeftijdscategorieën verschillend mogen beleggen. Geld van jongeren, vooral de achterban van D66 wil dat, moet zo’n fonds met grotere risico’s naar de beurs kunnen brengen, vindt het kabinet. Dat levert met wat geluk op de financiële markt meer pensioen op, en met pech is er genoeg tijd om het te herstellen. [zo’n uitspraak doet alleen iemand die daar geen verstand van heeft. Hij zou er goed aan doen aan ‘Kondratiev’ wat aandacht te besteden. Het enige wat je jongeren niet aan moet doen is de pensioenopbouw risicovoller te beleggen] Geld van een oudere werknemer zouden pensioenfondsen juist in minder riskante beleggingen moeten steken: die wil een jaar voor zijn pensionering niet voor verrassingen komen te staan. Het moeilijkst aan dit alles is berekenen hoe groot het huidige individuele pensioenpotje is van de huidige werknemer. Wat is zijn deel van de huidige, collectieve pensioenpot? Voor wie graag zijn hypotheek aflost, heeft Koolmees goed nieuws. Hij wil het mogelijk maken om bij het begin van het pensioen in één klap 10% van die oudedagsvoorziening op te nemen. Dat het niet meer mag zijn, moet voorkomen dat mensen te weinig overhouden voor de rest van hun leven. In meer of mindere mate waren het kabinet en de sociale partners het best eens tijdens de onderhandelingen over een nieuw akkoord eind vorig jaar. Dat de vakbonden nu zo boos zijn, komt dan ook meer door hoe Koolmees wil omgaan met de aspecten waarop dat overleg spaak liep. Zo zit een zo door werknemers gewenste bevriezing van de AOW-leeftijd er niet in. Koolmees wil voorlopig slechts een onderzoek instellen naar de koppeling van de AOW-leeftijd aan de levensverwachting. Volgens de bonden is echter geen nieuw onderzoek nodig, maar geld om die leeftijd minder snel te laten stijgen. Dat zzp’ers niet worden verplicht tot pensioenopbouw vinden de bonden ook jammer.

In Trouw las ik onderstaand artikel van de hand van Reinoot Sterk, jurist bij de Krijgsmacht over “Zet Defensie in tegen de grootste dreiging: klimaatverandering” <citaat> Toenmalig commandant der Strijdkrachten Tom Middendorp noemde in 2016 klimaatverandering de grootste bedreiging van onze tijd. Klimaatverandering leidt tot stormen, overstromingen en extreme watertekorten, waardoor gewapende conflicten, migratiestromen en extremisme ontstaan. Ook de rechterlijke macht luidde onlangs, in de Urgenda-zaken, de alarmbel met betrekking tot klimaatverandering. Volgens het gerechtshof moet worden gesproken van een reële dreiging van gevaarlijke klimaatverandering, waardoor ernstig risico’s ontstaan. In de onlangs gepresenteerde toekomstvisie van Defensie zijn vijf investeringsprioriteiten voor de krijgsmacht bepaald. Vier daarvan betreffen conventioneel wapentuig als tanks en houwitsers. De vijfde investeringsprioriteit is het cyberdomein. Volgens de Grondwet is de krijgsmacht er ten behoeve van de verdediging en ter bescherming van onze belangen, alsmede ter bevordering van de internationale rechtsorde. Ondanks de bedreiging door klimaatverandering en ondanks dat die leidt tot zeer ernstige verstoring van de internationale rechtsorde, zijn vier van de vijf investeringsprioriteiten nog steeds gericht op ‘de oorlog van gisteren’. Ter onderbouwing van het investeren in conventionele slagkracht wordt vaak op de Russische dreiging gewezen. Dat Rusland zich in het communicatie- en informatiedomein heimelijk, assertief en dreigend gedraagt, lijkt me aannemelijk. De dreiging van een conventionele oorlog met Rusland is echter te verwaarlozen. Poetin zou wel gek zijn om het aan de stok te krijgen met de NAVO, want dan tekent hij zijn eigen doodvonnis. Naar analogie met het dierenrijk is het budget van de Amerikaanse krijgsmacht te vergelijken met een leeuw, dat van Rusland met een grote poedel. Als de leeuw tegen de poedel zegt dat hij met zijn poten van de eekhoorn en de muis moet afblijven, laat het zich raden dat de poedel blijft zitten. Dat NAVO-landen als Nederland en Polen of de Baltische staten zich moeten voorbereiden op een oorlog met Rusland, is dan ook niet meer dan een frame om investeringen te promoten waar vooral aandeelhouders van de wapenindustrie bij zijn gebaat. Laten we de €10 mln belastinggeld die aan de krijgsmacht wordt gespendeerd constructiever besteden, door de krijgsmacht in te zetten als instrument tegen de gevolgen van klimaatverandering. Zelf pleit ik daarbij voor Defensie als expeditionaire watermanagementorganisatie; ingenieurs, technici en waterbeheerspecialisten die bijdragen aan het irrigeren van droge gebieden en het helpen van door overstromingen getroffen landen met hun waterhuishouding, ter preventie van conflicten en vluchtelingenstromen. Dit past de Nederlandse volksaard als een handschoen. Vliegtuigen, schepen en helikopters brengen de expeditionaire watermanagementorganisatie van A naar B. Om ook in onveilige gebieden te kunnen optreden wordt de beveiliging geleverd door een adequate troepenmacht. Een aanzienlijk deel van de huidige krijgsmacht kan dan in stand blijven. Er zal vooral geïnvesteerd moeten worden in kennis en opleiding. In het verlengde daarvan kan, in samenwerking met de technische sector, onze krijgsmacht bovendien gaan gelden als aanjager en ontwikkelaar van technologieën om duurzame energie te benutten. Niet alleen wordt de expeditionaire watermanagementorganisatie daardoor minder afhankelijk van logistieke aanvoerlijnen, maar ook worden wij in het kielzog van die ontwikkelingen minder afhankelijk van Russisch gas en Saudische olie. Want als we echt zo bang zijn voor de poedel, waarom ontworstelen we ons dan niet aan zijn economische macht? </citaat> [deze bijdrage sluit aan bij het bovenstaande artikel van Arie Elshout. De krijgsmacht en de politiek maken dezelfde fouten als 85 jaar geleden, toen de dreiging vanuit de oosterburen voelbaar werd] Het leger werd voorzien van materieel dat eerder al was gebruikt in WO1, zoals met de Lee Enfeld, een geweer dat de Engelsen in 1895 hadden ontwikkeld. Dat project werd een enorm fiasco. De Duitsers vielen op 10 mei 1940 ons land binnen. De Wehrmacht was gemotoriseerd en dropten parachutisten en ons leger verplaatste zich te voet, op de fiets en te paard. De Koninklijke familie vertrok de eerste dag al naar Engeland en het kabinet volgde. Op 14 Mei werd de binnenstad van Rotterdam gebombardeerd. De bommenregen, die vroeg in de middag viel, duurde slechts een kwartier, maar de vernietigende uitwerking, mede door de branden die ontstonden, was gigantisch. Meer dan 24.000 woningen werden in de as gelegd, 32 kerken en 2 synagogen werden verwoest. Ongeveer 650 tot 900 mensen vonden de dood en 80.000 Rotterdammers werden dakloos. De volgende dag lieten de Duitsers weten ‘de volgende stad wordt Utrecht’. Daarop capituleerde het Nederlandse leger. De overmacht en de dreigementen waren te groot voor ons. Generaal Winkelman tekende de capitulatieovereenkomst. Ook toen hadden we ons voorbereid op een ‘oorlog van gisteren’, niet op die van ‘morgen’. Datzelfde proces speelt zich nu af, schrijft Reinoot Sterk. Triest en zonder van het geld dat wij in vier van de vijf investeringsprioriteiten gaan steken en nog erger is dat wij daarmee de financiële belangen dienen van de aandeelhouders van de conventionele wapenindustrie. Wat mij ook sterk aanspreekt is dat wij weinig van de Russen te vrezen hebben, anders dan cybercrime. Als we de handelsbetrekkingen met de Russen vergroten hebben wij op militair terrein niets meer te vrezen. Wat dan wel moet worden opgelost zijn de geruchten die GeenStijl recentelijk heeft gepubliceerd, voor zover documenten door de WOB zijn gezwart. Enkele citaten van GeenStijl: <citaat> De mensen die zeggen dat de Onderste Steen boven komt, gaan overleggen met de lui die ‘m verstopt hebben. Bronnen melden aan RTL Nieuws dat er binnenkort op een geheime locatie een ontmoeting komt tussen diplomaten van Nederland en Rusland en Australië over de aansprakelijkheid voor MH17. Nederland stelde de Russen vorig jaar aansprakelijk omdat de Russen de ramp van de MH17 zouden hebben veroorzaakt. “In oktober liet Rusland weten bereid te zijn tot een gesprek over aansprakelijkheid over het neerhalen van vlucht MH17, maar dan zou ook gekeken moeten worden naar de rol van Oekraïne. Die gesprekken lijken er nu te gaan komen.” </citaat>[Wat is er aan de hand? Vanaf het allereerste moment heb ik twijfels gehad over de rol van Oekraïne in dit dossier. Ze hadden bedongen mee te willen werken aan het onderzoek naar de vliegramp onder de voorwaarde dat ze alle informatie die konden blokkeren die hen onwelgevallig was, zonder dat te hoeven motiveren. Wat ook vragen oproept is dat ze nooit de radarbeelden over de ramp beschikbaar hebben gesteld. Dat roept vragen op want als ze indirect slachtoffer zijn van de vliegramp waarom tonen ze hun onschuld dan niet aan. Nu blijkt dat] <citaat> Het onderzoek naar de crisisbeheersingsorganisatie na het neerstorten van MH17 door de onafhankelijke externe onderzoekers is aangepast nadat ambtenaren van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum (WODC) meldden dat zij delen van de conclusies “te zwaar” en “te negatief” vonden. Dick Schoof heeft als Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) geprobeerd het onafhankelijke onderzoek te beïnvloeden. Dat blijkt uit documenten die het ministerie van Justitie en Veiligheid (eindelijk, na meer dan een jaar) openbaar heeft gemaakt na een WOB-verzoek van GeenStijl. In 2015 liet het ministerie van Veiligheid en Justitie onderzoek doen naar de manier waarop de nationale crisisbeheersingsorganisatie heeft gefunctioneerd na het neerstorten van de MH17. Het onderzoek werd in opdracht van het WODC (dat onderdeel uitmaakt van het ministerie van Veiligheid en Justitie) uitgevoerd “door een team van onafhankelijke onderzoekers vanuit de Universiteit Twente”. Deze onafhankelijke onderzoekers hebben de conclusies van het rapport aangepast nadat medewerkers van het WODC daarom hadden gevraagd. Volgens onderzoeker René Torenvlied van de Universiteit Twente gaat het om “een redactionele aanpassing van de toonzetting van enkele passages” en is de “inhoud onveranderd” gebleven. Maar wat er exact is aangepast, houdt het ministerie, ook nadat GeenStijl hier opnieuw om heeft gevraagd, geheim. Het WODC is onlangs door minister Grapperhaus op grotere afstand van het ministerie van Justitie en Veiligheid gesteld, omdat de positionering “een zwakke basis voor onafhankelijk functioneren” vormde. In november 2015 sturen onderzoekers van de Universiteit Twente een concept van het rapport over de crisisbeheersing naar het WODC. Het WODC laat kort daarna op verschillende manieren aan de onderzoekers weten dat onderdelen van de conclusie “te zwaar” en “te negatief” zijn. Het concept wordt vervolgens aangepast. Daarop meldt het WODC aan de onderzoekers dat de aanpassingen “helemaal top” zijn. In een mail aan zijn collega’s schrijft de WODC-ambtenaar: “Als ik het nu lees, blijft er voor mij als lezer een heel ander beeld hangen”. Onderzoeker René Torenvlied van de Universiteit Twente laat aan GeenStijl weten dat sommige passages neutraler zijn verwoord “om zo de acceptatie te vergroten”. Volgens hem “is de formulering van de conclusies onverminderd kritisch en stevig”. Een medewerker van het WODC schrijft op 1`december, als de aanpassingen binnen zijn, aan een medewerker van de NCTV dat het herziene hoofdstuk 10 er qua “toonzetting” “prima” uitziet: “Komt goed”. Hoofdstuk 10 is het belangrijkste hoofdstuk in het rapport, waar de conclusies instaan. De NCTV is juist een van de belangrijkste onderwerpen van het evaluatie-onderzoek, maar formeel ook de interne opdrachtgever van het WODC. Uit de stukken blijkt dat opdrachtgever NCTV op verschillende momenten geprobeerd heeft het onderzoek te beïnvloeden. Zo komt er op verzoek van de NCTV een ‘klankbordgroep’ met ambtenaren om de onderzoekers inhoudelijk te voeden. Verder doet NCTV Dick Schoof persoonlijke suggesties (“dat Dick veel voelt voor”) voor de leden van de begeleidingscommissie, wil hij de reikwijdte van het onderzoek tussentijds aanpassen (“Dick heeft gesproken…”) en wil hij vanuit “politieke/ambtelijke” overwegingen (“Ik snap de wens van Dick”) dat het rapport openbaar wordt voordat de Kamer over het OVV-onderzoek naar de ramp praat. Het WODC probeert weerstand te bieden aan deze interne druk van de NCTV, maar schrijft in een terugblik dat de “informele afstemmingslijnen” met de NCTV “frequent en constructief” waren. Uiteindelijk is de NCTV nog steeds boos over de uitkomsten van het onderzoek (“Dick vindt”). De hoofdonderzoeker van de Universiteit Twente zou zijn resultaten komen presenteren aan het ambtenarenoverleg dat zich met MH17 bezighoudt, maar deze uitnodiging wordt door Schoof (“Dick is beslist en heeft besloten”) ingetrokken. Schoof vraagt ook om het telefoonnummer van degene die bij het WODC het onderzoek begeleidt. Daarnaast vraagt hij om een gesprek met directeur van het WODC over het rapport. Toenmalig NCTV Dick Schoof is tegenwoordig directeur-generaal van de AIVD. Hij laat weten dat de inmenging “toen de gebruikelijke gang van zaken” was. Het ministerie van Justitie en Veiligheid, dat vroeger het ministerie van Veiligheid en Justitie heette, laat aan GeenStijl weten dat de opmerkingen van de NCTV “op eigen titel” zijn gedaan. Het ministerie vindt nog steeds dat het onderzoek op een onafhankelijke manier is verricht “omdat de onderzoekers zelf aangeven nog steeds achter hun onderzoek en conclusies te staan”. </citaat> Het parlement, de media en de nabestaanden van de slachtoffers van de vliegramp hebben recht op uitgebreide informatie over hetgeen hier is aangepast in de rapportage. Dat mag geen ‘geheim’ zijn, ook als achteraf zou blijken dat er gesmoezeld is met de waarheid.

In het AD schrijft staat een artikel van Peet Vogels dat ‘Pensioenfondsen miljarden mislopen door strenge regels van het Financieel Toetsings Kader (FTK). <citaat> Pensioenfondsen lopen jaarlijks zeker 7 miljard euro mis, doordat ze gedwongen zijn te beleggen in Nederlandse en Duitse staatsleningen. Daardoor raakt verhoging van de pensioenen steeds verder buiten beeld. Door de lage rente leveren Nederlandse en Duitse staatsleningen nauwelijks rendement op, doordat ze veel gevraagd worden. De rente op een tienjarige Duitse staatslening staat op dit moment op <0,1%. ,,Zelfs de dertigjarige rente [van 0,703%] ligt ver onder het inflatieniveau [van 1,72% en is dus in feite negatief, nog afgezien van fiscale aspecten]”, zegt Eloy Lindeijer, beleggingsspecialist bij pensioenuitvoerder PGGM in een blog. PGGM belegt honderden miljarden namens pensioenfondsen, waaronder pensioenfonds PFZW. Kortlopende leningen hebben zelfs een negatieve rente. De Nederlandse pensioenfondsen beheren een gezamenlijk vermogen van zo’n 1400 miljard euro. Daarvan is gemiddeld een kwart belegd in risicoloze obligaties, Nederlandse en Duitse staatsleningen en renteswaps, instrumenten die beschermen tegen een lagere of juist hogere rente. ,,Op die beleggingen wordt soms maar 0,25% rendement gemaakt”, zegt een woordvoerder van PGGM. Dat is bij lange na niet voldoende om de pensioenen te kunnen laten meestijgen met de inflatie. [die door de EC deze week voor Nederland dit jaar werd geprognosticeerd op 2,4%] En hoe langer de rente laag blijft, hoe groter het probleem wordt. Oudere nog wel renderende staatsleningen worden steeds meer vervangen door nieuwe, waarover nauwelijks of geen rente wordt betaald. De beleggingen in de vrijwel waardeloze [slecht renderende] leningen zijn geen vrije keuze van de pensioenfondsen. Pensioenfondsen moeten daarin beleggen op basis van afspraken in het Financieel Toetsings Kader (FTK), die de rekenregels voor de pensioenfondsen. In het huidige stelsel zijn de pensioenaanspraken nog min of meer gegarandeerd. Om die garantie waar te maken, moet een deel van het pensioengeld risicovrij worden belegd. ,,Deze aanpak leidt ertoe dat het FTK alleen swaps en staatsleningen uit landen als Duitsland en Nederland beschouwt als ‘risicoloze’ belegging”, schrijft Lindeijer. En dat kost de pensioenfondsen goud geld. Een ruwe berekening van PGGM laat zien dat pensioenfondsen jaarlijks 7 mrd mislopen. De Europese Centrale Bank heeft al laten weten dat de rente nog lang laag blijft, dus voorlopig zit er geen verbetering in voor de pensioenfondsen. Sterker, de kans dat de pensioenen alleen maar meer koopkracht inleveren, wordt op deze manier steeds groter. [dat hebben wij, deelnemers en gepensioneerden te danken aan het monetaire ECB-beleid van de Italiaan Mario Draghi c.s.] ,,Pensioenfondsen missen zo niet alleen rendement op de korte termijn, ze hebben ook minder ruimte om op de lange termijn hun indexatieambitie te realiseren”, merkt Lindeijer op. De beleggingsspecialist stelt dat er goede alternatieven zijn voor de pensioenfondsen; alternatieven die weinig risico en goede rendementen opleveren. Hij denkt aan investeringen in tolwegen en huurhuizen. ,,De energietransitie biedt ook nieuwe kansen, bijvoorbeeld bij de opslag van CO2”, voegt de woordvoerder toe. Dergelijke investeringen leveren een veel beter rendement dan staatsleningen. Bovendien zijn het langjarige opbrengsten, en dat past goed bij pensioenfondsen. Die moeten over vele jaren pensioenen uitkeren. Dan is het prettig te weten hoe hoog de rendementen zijn. ,,En aan huurhuizen en tolwegen zitten nauwelijks risico’s”, meent Lindeijer. PGGM pleit niet voor een tussentijdse aanpassing van de regels. Het huidige FTK ziet erop toe dat pensioenfondsen niet te risicovol beleggen en dat is een goede zaak, zegt Lindeijer. Bovendien is het niet opportuun steeds de regels aan te passen. [deze mening deel ik ZEKER niet. De schade die aan de pensioenen wordt toegebracht, omdat we de ‘regeltjes’, die wellicht ooit een aantrekkelijke risicoloze belegging vormden, momenteel te grote schade toebrengen. We moeten ‘met gezond verstand’ beter renderende, ook met weinig risico, beleggingen gaan toestaan. Met het huidige beleid staan we toe dat de aan de pensioenreserves grote schade wordt toegebracht waardoor de waardevastheid daalt. Dat is geen verstandig beleid, zeker gezien de schade die op de langere termijn wordt toegebracht aan onze pensioenen] De aanpassingen moeten komen als er een akkoord is over een nieuw pensioenstelsel. De bedoeling is dat in een nieuw stelsel de pensioenen minder gegarandeerd worden. Als het goed gaat met de rendementen, kunnen de pensioenen sneller omhoog. [dit is de meest zinloze aanname, wat ik al eerder heb gesteld. Niet de risico’s moeten worden verhoogd, maar de rendementen. Als de rente van de ECB voorlopig zo laag blijft moeten we op zoek gaan naar hogere rendementen zonder het risiconiveau los te laten. De belangen voor de pensioenopbouw en de pensioenuitkeringen staan op één, en moeten daar blijven staan. Ook als daar de regeltjes van de FTK voor moeten aangepast. En ook als daardoor de koersen van de staatsobligaties daardoor wat zullen dalen] Als het tegenzit, wordt erop ook sneller gekort. In zo’n situatie kan een pensioenfonds ook minder risicoloos beleggen. MN Services, dat zo’n 130 miljard euro belegt voor de metaalfondsen, kent het probleem. ,,De situatie wordt eerder erger dan beter”, zegt Hans Copini, hoofd obligatiebeleggingen. MN heeft zo’n 20 miljard in slecht renderende Duitse en Nederlandse staatsleningen zitten. ,,Als de regels veranderen, passen wij de beleggingen aan”, zegt Copini.

Trump: ik zal die muur laten bouwen

President Trump heeft in zijn State of the Union een verzoenende toon aangeslagen richting de Democraten, maar in de ruzie over een muur op de grens met Mexico hield hij voet bij stuk. “Ik laat hem bouwen”, zei Trump over de grensmuur, die $33 mrd gaat kosten, die volgens hem illegale immigratie moet voorkomen. De Democraten willen voor die muur geen geld vrijmaken maar Trump nuanceerde zijn eis enigermate door te stellen dat hij ook wel genoegen wil nemen met delen van het ‘stalen hek’ mits die worden geplaatst op die plekken waar illegalen vanuit Mexico de VS binnenkomen. Hij is bereid 3750 extra militairen naar de Amerikaans-Mexicaanse grens te sturen. Trump gaf het Congres nog tot komende vrijdag, 15 februari, de tijd om een wet aan te nemen die ons binnenland beschermd en de zuidgrens beveiligt, waarvoor de investering van 2000 km ‘muur’ in totaal op $21,6 mrd is begroot, waarvan $5,7 mrd op de begroting 2019 moet worden opgenomen van Trump. Zo niet dan volgt een nieuwe shut-down e/o hij roept de noodtoestand uit. De president hield de State of the Union, een van de belangrijkste politieke toespraken van het jaar, voor het voltallige Amerikaanse Congres. Trump begon zijn jaarlijkse speech met een oproep. “Miljoenen burgers kijken nu naar ons, in de hoop dat we niet als twee partijen zullen regeren, maar als één natie”, zei hij. Ook zei hij dat hij met het Congres wil samenwerken. De grenskwestie was een hoofdthema van de State of the Union. Trump ging minuten lang in op de gevaren van grootschalige immigratie. Volgens hem leidt die tot criminaliteit en slechtere leefomstandigheden voor Amerikanen. De president riep de Democraten op om zijn plannen voor een grensmuur alsnog te steunen. “Muren werken en muren redden levens. Dus laten we samenwerken en een compromis sluiten.” In het eerste deel van de State of the Union hamerde Trump vooral op economische successen. “Om ons ongelooflijke economische succes uit te bouwen, moeten we vooral decennia aan rampzalig handelsbeleid terugdraaien.” Volgens de president is de werkloosheid in de Verenigde Staten de laagste in een halve eeuw en zijn meer dan vijf miljoen Amerikanen daardoor niet langer afhankelijk van voedselbonnen. Trump gaf ook nog even een sneer (= een bedekte hatelijke opmerking) naar de Democraten met zijn opmerking over oproepen om het socialisme te introduceren. Tegelijkertijd waarschuwde hij dat de economische voorspoed gevaar loopt door “belachelijke partijdige onderzoeken”, een verwijzing naar het onderzoek van speciaal aanklager Robert Mueller. Die kijkt naar de Russische inmenging tijdens de Amerikaanse presidentsverkiezingen van 2016. Belangrijk onderdeel van Muellers onderzoek is in hoeverre het campagneteam van Trump zich met de Russen heeft ingelaten. Trump dreigde het Congres te verlammen, wat hij daarmee ook bedoelt, als het Ruslandonderzoek wordt voortgezet. Maar de Commissie Inlichtingendiensten in het Huis van Afgevaardigden onder voorzitterschap van de Democraat Adam Schiff, gaat zich intensief verdiepen in het doen en laten van de president, zowel politiek als zakelijk, rond de presidentsverkiezingen in 2016. Daar zal Trump niet blij mee zijn. Hij weet zelf het beste wat er boven water kan komen. Hij wil samen met de Democraten de infrastructuur aanpakken en wegen en bruggen renoveren. Hij maakte er ook bekend dat hij op 27 en 28 februari in Vietnam een nieuwe ontmoeting heeft met de Noord-Koreaanse leider Kim Jong-un. Als ik niet gekozen zou zijn als president zouden we nu gewikkeld kunnen zijn in een grote oorlog met Noord-Korea. Dat heeft Trump voorkomen. De Verenigde Staten moeten binnen tien jaar aids-vrij zijn. Er waren momenten dat Trump van alle aanwezigen applaus kreeg. “Bijvoorbeeld toen hij het had over lagere medicijnprijzen”, zegt Wouter Zwart, NOS-correspondent in de VS. Er komt een campagne om de prijzen van medicijnen te verlagen. Trump noemde het onacceptabel dat bepaalde geneesmiddelen in de VS duurder zijn dan in andere landen. De president stond ook stil bij het toenemende aantal werkende vrouwen en bij honderd jaar vrouwenkiesrecht in de Verenigde Staten. “We hebben nu meer vrouwen in het Congres dan ooit tevoren”, zei Trump. Veel Democratische vrouwelijke afgevaardigden waren gekleed in het wit – de kleur van de beweging voor kiesrecht van vrouwen – en applaudisseerden luid.

Slotstand indices d.d.8 februari 2019; week 6: AEX 527,99; Bel20 3473,73; CAC40 4.961,64; DAX30 10.906,78; FTSE 100 7.071,18; SMI 9002,86; RTS (Rusland) 1199,65; DJIA 25.106,33; NY-Nasdaq 100 6.913,13; Nikkei 20.333,17; Hang Seng 27.946,32; All Ords 6.136,2; SSEC 2.618,23; €/$1,13355; BTC/USD $3.616,9299; 1 troy ounce goud $1314,00; dat is €37.250,81 per kilo; 3 maands Euribor -0,308% (1 weeks -0,372%, 1 mnds -0,368%), 10 jarig Nederlandse Staat 0,192%; 10 jaar VS 2,6348%; 10 jaar Belgische Staat 0,563%, 10 jaar Duitse Staat 0,083%, 10 jaar CHF (Zwitserse franken) -0,28%, 10 jaar Japan min 0,0328%; 10 jaar Italië 2,994%. Een liter diesel hier aan de pomp €1,289.

Dit bericht is geplaatst in Financieel/economisch. Bookmark de permalink.