UPDATE 04042020/524 “Als Europa alleen een gezamenlijke markt is in goede tijden, dan heeft de EU geen nut”

De historicus Geert Mak was gast in Buitenhof op NPO 1, met een buitengewoon interessante beschouwing over de geo-politieke, en maatschappelijke gevolgen die een pandemie kan teweegbrengen. Kijken aanbevolen op https://www.npostart.nl/buitenhof/VPWON_1250213

Ik zal in het volgende blog aandacht besteden aan de optie dat de VS West-Europa gaat annexeren om één front te vormen tegen de rest van de wereld om de wereldmacht en de neoliberale (kapitalistische) staatsinrichting te behouden. West-Europa is zwak gestructureerd. Na de oorlog hebben wij ons vooral ingezet in een sterke economie en hebben de beveiliging in handen gegeven van de Amerikanen, zonder daarvoor veel voor te betalen. Europa is nog altijd een continent van nationale staten, met 27 regeringsleiders, 27 kabinetten en 27 parlementen. De bestuurskracht van de EU wordt beperkt doordat iedere lidstaat een vetorecht heeft, voor ieder onderwerp compromissen moeten worden gesloten, die de besluitvorming sterk vertragen en de bestuurskracht verzwakken. Daarbij komt ook nog dat er nauwelijks solidariteit bestaat tussen de lidstaten onderling als het geld kost. Maar als we terecht komen in een diepe recessie, wat ik aanneem, dan is het maar zeer de vraag of de EU en de ECB (euro) overeind kunnen blijven als leiders de handdoek in de ring gooien omdat ze niet weten hoe ze nog uit de enorme chaos kunnen komen, die ze hebben aangericht en dan staat die Gek in het Witte Huis met open armen klaar om West-Europa in te lijven.

In dit blog zal ik mij beperken tot drie thema’s:

1. de financieel/economische gevolgen van de huidige stand van Nederland;

2. De wereld na het corona-virus;

3. Het land is stilgevallen en de berichten uit het bedrijfsleven doen het ergste verwachten.

Ik schuif al een aantal weken best interessante artikelen over klimaat, milieu en natuur en de verduurzaming van de maatschappij steeds een blog verder, maar die artikelen laat ik maar even voor wat ze zijn.

In het laatste blog heb ik moeten constateren dat de problemen waarmee we nu worden geconfronteerd een breder scala bestrijken dan dat van de (gezondheids)zorg. Het is maar de vraag of de noodpakketten van de overheid wel het gewenste doel bereiken voor de wereld van morgen en overmorgen. Met man en macht en met het legen van onze overvolle spaarpotten probeert de politiek te redden wat er te redden is om maar de status van macht en geld te behouden. Daarmee verliezen wij veel geld en zullen niet ontkomen aan een herinrichting van onze samenleving. Het neoliberale systeem van de marktwerking heeft niet gebracht wat het had moeten opleveren. De hebzucht en het individualisme hebben het gewonnen van de solidariteit. De aanwending van fossiele brandstoffen in industriële processen brengt ons klimaat, milieu en de natuur in problemen, die ons voortbestaan aantasten.

In de blogs van de laatste weken heb ik gewezen op de sterk schommelende koersen op de aandelenkoersen en mij afgevraagd of die koersvorming nog wel is afgestemd op een lange termijnvisie, wat de markten zouden moeten tonen. Ik heb al gewezen op het feit dat de markten zijn veranderd in speelhallen waar gokkers vooral op de heel korte termijn speculeren. Ik heb aangegeven dat in die gokpaleizen geen visie meer herkenbaar is. En in dat standpunt word ik gesteund in een artikel van Koos Schwartz in https://krant.trouw.nl/titles/trouw/8321/publications/909/articles/1114047/17/1 Sinds het begin van de coronacrisis gaat het er ruig aan toe op de beurzen.

Hij stelt de vraag wie eigenlijk de koersen bepaalt: de flitshandelaren, computerprogramma’s of serieuze beleggers? Handelaren op de beurs hebben al veel meegemaakt: de aanslagen op de Twin Towers en het Pentagon op ‘9/11’ 2001; de verrassende uitkomst van de stemming over de brexit; de val van Lehman Brothers en de financiële crisis die daarop volgde. Maar zoals het er nu aan toegaat op de beurzen? Daar passen alleen woorden als ‘ongekend’ en ‘waanzinnig’ bij, zeggen Dirk Donker, lid van het bestuur van Euronext Amsterdam, en Nico Inberg, financieel specialist, beurskenner en verbonden aan beleggerswebsite IEX.nl. Peter Siks, beleggerstrainer bij Binck Bank, is dat met hen eens. Koersen daalden in maart nog sneller dan in de crisis-herfst van 2008. Een solide aandeel als Shell daalde op een dag met meer dan 20%; ING en ABN Amro verloren meer dan de helft van hun beurswaarde. Aandelen stegen soms 6% om een uur later met 10% te dalen. Gekte! Maar er was ook 23 maart, waarop de AEX-index opeens met 9% steeg. De koersen zijn sinds eind februari met zo’n 25% gedaald, maar na het dieptepunt, op 18 maart, zijn ze met 15% gestegen. Donker: “Er zit veel sentiment en onrust in de markt. Elk nieuwtje heeft meteen invloed. Bij slecht nieuws zakken de koersen in, bij goed nieuws veren ze op. Het is heel extreem allemaal.” Inberg: “Het is bizar. Neem KLM dat nauwelijks meer vliegt. Neem Basic-Fit, dat al zijn fitnesscentra heeft gesloten. Het is nu heel moeilijk de waarde van bedrijven te bepalen. Iedereen is de weg kwijt.” Maar wie zijn die iedereen? Flitshandelaren? Andere professionals? Maken computerprogramma’s de dienst uit? Algoritmes? Als beurskoersen belangrijk zijn en als ze een belangrijke indicatie vormen voor wat ons op economisch gebied te wachten staat, wie is dan bepalend voor het koersverloop? Aan welke heidenen zijn we overgeleverd? Aan de dag-en flitshandelaren? Op een normale beursdag bedraagt de waarde van alle in Amsterdam verhandelde aandelen zo’n €8 mrd. Donker en Inberg schatten dat de flitshandel goed is voor 60% tot 80% van die handel. Maar, beklemtonen ze, koersbepalend zijn ze niet. Inberg: “Ze proberen te verdienen aan kleine koersverschillen. Ze stappen continu in en uit. Ze maken de golven niet, ze volgen de flow. Peter Siks van Binck Bank: “Je kunt aandelen Shell in Amsterdam en in New York kopen. Er zitten kleine prijsverschillen tussen. Dan kun je razendsnel in de ene stad kopen om ze meteen op de andere beurs te verkopen. Het gaat dan om forse bedragen, maar de marges zijn flinterdun.” Donker: “Bedenk dat zulke handelaren aan het eind van de dag meestal weer op nul moeten staan: alles wat ze gekocht hebben, moet weer verkocht zijn.” Ook de ‘gewone’, particuliere belegger, goed voor slechts zo’n 5% van de handel, is niet koersbepalend. “Die heeft niets te vertellen”, oordeelt Inberg. Donker schat hun invloed wat hoger in, maar is het met Inberg eens dat de echte invloed elders zit. Bij ‘de grote jongens’: beleggingsfondsen, pensioenfondsen, investeringsfondsen, vermogensbeheerders, (zaken)banken die voor eigen rekening handelen. Die zetten met hun grote orders de trend, bepalen de stemming en de flow. Dat zijn ook de partijen die, net als de flitshandelaren, gebruikmaken van computerprogramma’s die aangeven welke aandelen aan- en verkocht moeten worden. Geen reden tot zorg, vinden Donker, Inberg en Siks, al is de invloed van die programma’s niet te meten. Iedereen gebruikt andere programma’s. Donker benadrukt: ook de computerprogramma’s zijn door mensen geschreven. Siks: “Als het aandeel Shell flink daalt, zal het ene programma aandeel Shell willen verkopen. Maar het andere zal juist gaan kopen.” De onrust leidt ook tot extra handel. Bij de daghandelaren die bij grote koersverschillen meer kunnen verdienen (of verliezen). Bij grote beleggers die de lage koersen gebruiken om hun portefeuille op te schonen: aandelen die ze graag wilden hebben, zijn (of lijken) immers nu goedkoop. Siks ziet het aantal particuliere klanten bij Binck Bank de laatste weken stijgen. Want sparen levert sowieso niets op. De conclusie die ik uit deze schets trek is dat de koersvorming niet een representatief beeld toont van de financieel/economische situatie en verwachtingen maar dat het een casinospel is, waarbij met (ons) geld wordt gegokt. Dat wordt mogelijk gemaakt door de enorme hoeveelheden geld die door de centrale banken in de markten worden gepompt, waardoor speculanten met gratis geld in het beurscasino onbeperkt kunnen spelen. Ik zet vraagtekens bij de uitspraak dat de flitshandel, die 60% tot 80% van de omzetten voor zijn rekening neemt, nauwelijks de koersvorming bepaalt. Particuliere beleggers spelen geen rol van betekenis, die bewegen mee op de flow van de markt. De grote partijen, professionele beleggers dan wel speculanten, bepalen het marktsentiment, maar die partijen zijn niet tot nauwelijks geïnteresseerd of de koersen een representatief beeld geven van toekomstige ontwikkelingen. In de Telegraaf stond een artikel dat de grootste vermogensbeheerder ter wereld, BlackRock , houdt rekening met een krimp van de wereldeconomie met 11% in de eerste 6 maanden van dit jaar. Amar Bisat, managing director en verantwoordelijk voor de beleggingen in opkomende landen bij deze Amerikaanse vermogensbeheerder noemde verder een verlies van 5 miljoen banen en $6 biljoen verliezen als geschatte schade. Als we bij dit triest beeld de laatste prognoses van het CPB plaatsen, zou er nog een hele correctie moeten plaatsvinden op de financiële markten, maar of en wanneer dat gaat gebeuren hangt af van de wijze waarop partijen op de markten die verliezen willen nemen. De markten tonen een vertroebeld beeld van de ellende waarmee we nog worden geconfronteerd. De cijfers over het eerste kwartaal zullen daarvan de eerste signalen afgeven. Nog meer geld in de markt pompen, het mantra van de centrale banken (bij gebrek aan beter beleid), zal de ontwikkelingen alleen maar verergeren. Wat Nederland en andere landen doen om met noodhulpprogramma’s de gevolgen van het instorten van economische activiteiten – tijdelijk – voor bedrijven en burgers te verlichten zal niet het gehoopte succes leveren. Door betalingen naar de toekomst te verschuiven ‘verdien’ je enkele maanden maar de rampen zullen zich daarna met meer kracht voltrekken. ‘Knappe koppen’ denken zo een gigantisch probleem onder controle te kunnen houden, maar dat eindigt in een disaster (catastrofe, tragedie). Ik plaats dat ergens eind 2020, 2021.

China meldt opnieuw coronagevallen zonder symptomen

In China zijn in de afgelopen 24 uur 60 nieuwe coronapatiënten geregistreerd die geen symptomen hebben van het virus COVID-19. Dat maakte de nationale Gezondheidscommissie vrijdag bekend. Een dag eerder werden al 130 nieuwe gevallen zonder symptomen gemeld. Woensdag maakte de Chinese regering voor het eerst bekend dat het data bijhoudt over coronagevallen zonder klachten. De resultaten voeden de vrees voor een tweede virusuitbraak in het land. China heeft naar eigen zeggen 1027 patiënten die geen symptomen vertonen onder medische observatie staan. De afgelopen 24 uur werden in het land 31 nieuwe besmettingen vastgesteld, maar daar zijn de nieuwe gevallen zonder symptomen niet bij opgeteld. Er werden vier coronadoden geregistreerd, allen stierven zij in de stad Wuhan, waar het virus in december voor het eerst opdook. Twee van de nieuwe geïnfecteerden zijn volgens de cijfers van de overheid in China besmet geraakt, de rest daarbuiten.

Berichten van het front

De economie van de eurozone is flink gekrompen in maart. In Italië ligt de dienstensector bijna stil en ook in andere landen zijn de effecten van het coronavirus goed zichtbaar. Volgens Chris Williamson, hoofdeconoom bij IHS Markit, duiden de cijfers op een krimp van 10% op jaarbasis. Hij verwacht dat de vooruitzichten nog zullen verslechteren. De zogeheten inkoopmanagersindex voor de dienstensector van de eurozone daalde van 52,6 punten in februari naar 26,4 punten in maart. Een stand onder 50 punten wijst op krimp. Sinds onderzoeksbureau IHS Markit ruim twintig jaar geleden is begonnen met de publicatie van cijfers heeft deze index nog nooit zo laag gestaan. In de industrie is de bedrijvigheid minder sterk gedaald. Hierdoor daalt een samengestelde index van de industrie en de dienstensector in de eurozone naar een stand van 29,7 punten, eveneens het laagste niveau sinds de start van de metingen. In Italië was de grootste krimp zichtbaar. Daar kwam de index voor de dienstensector in maart uit op 17,4 punten. Ook in Duitsland, de grootste economie van Europa, is duidelijke krimp te zien. Daar kwam de graadmeter volgens een herzien cijfer uit op 31,7. In Frankrijk ging de bedrijvigheid ook flink omlaag. (bron: DFT) De Duitse minister van Financiën Olaf Scholz zegt een krimp van 5% te verwachten voor de Duitse economie dit jaar. Hoe lang of hoe erg de recessie wordt, is nog volstrekt onduidelijk. We weten niet wanneer het coronavirus is verslagen en we weten niet hoe hard en hoe snel de economie daarna weer op gang komt. Je kunt je voorstellen dat mensen een inhaalslag maken als ze straks weer naar de horeca kunnen of met het vliegtuig op reis mogen.

H&M meldt dat de verkoopcijfers in maart met 46% gedaald zijn ten opzichte van dezelfde maand een jaar eerder. De COVID-19-pandemie heeft de Zweedse kledingretailer ertoe gedwongen de meeste winkels tijdelijk te sluiten. Ook staat er een groot aantal banen op de tocht. “Als gevolg van deze dramatische afname moeten we veel moeilijke beslissingen nemen. Elke dag dat de winkels gesloten moeten blijven, wordt de situatie schrijnender”, zegt algemeen directeur Helena Helmersson in een verklaring. (bron: nu.nl)

Door de coronacrisis zal de bouwproductie de komende twee jaar met 15% krimpen en 40.000 voltijdsbanen verloren gaan, waarschuwt het Economisch Instituut voor de Bouw (EIB). De bouw dreigt voor de derde keer in twaalf jaar tijd in een crisis terecht te komen, en die wordt erger dan de crisis van 2008 in een notitie ‘Vooruitzichten voor de bouw na de coronacrisis’. Vooral de investeringsplannen, van zowel particulieren als zakelijke bouwklanten, hebben te lijden onder de coronacrisis. Van alle projecten in de bouw is 70% afhankelijk van de bereidheid van investeerders om er geld in te steken. En die houden nu de hand op de knip. Vooral de investeringen in de woningbouw en de utiliteitsbouw (bouw van bijvoorbeeld kantoren, ziekenhuizen en scholen) worden sterk getroffen. En dat is op alle vlakken: nieuwbouw, verbouw en herstel zal dalen met 20% in beide sectoren. Ook investeringen in de infrastructuur zullen teruglopen met 20%, maar dit is volgens het EIB maar deels het gevolg van de coronacrisis. De investeringen liepen al terug door eerdere problemen door stikstof en PFAS, de giftige stoffen in de bodem. Alleen onderhoud van gebouwen, de overige 30% van bouwactiviteiten, blijft ‘redelijk op peil’. Door een verlies aan productie staan de komende twee jaar ongeveer 40.000 banen op de tocht. Op dit moment is het verlies aan banen nog beperkt, maar er gaan dit jaar al wel ongeveer 15.000 banen verloren. Dat zijn met name uitzendkrachten en gedetacheerden. Volgend jaar komen daar zelfstandigen en werknemers in de bouw bij en dan loopt het verlies van banen op naar 25.000, denkt het EIB. Ook het aanbod van woningen daalt door de coronacrisis, meldt het EIB. Naar verwachting daalt het aanbod van 57.000 woningen vorig jaar naar 48.000 dit jaar. Hoewel het aantal vergunningen volgend jaar op 65.000 zou moeten komen, worden er naar verwachting maar 50.000 woningen opgeleverd. De vergunningsverlening kan in de jaren erna weer aantrekken, maar omdat er tijd zit tussen het verlenen van een vergunning en de oplevering van een huis, neemt het aanbod van woningen na 2021 maar ‘geleidelijk toe’. Het EIB verwacht dat de coronacrisis de komende twee jaar zal doorwerken in de sector., hetgeen een omzetverlies zal opleveren van €11 mrd. En ook als de Nederlandse economie herstelt, zal de bouw de negatieve gevolgen van de coronacrisis ‘nog steeds sterk ervaren’. Tussen 2022 en 2024 kan de bouw weer ‘zeer hoge groeicijfers’ behalen, en zal de arbeidscapaciteit weer sterk toenemen, zegt het onderzoeksinstituut.

De maatregelen van het ‘tot nu toe voorgenomen beleid’ voor de coronacrisis zijn voor de bouw ‘zeer beperkt’, besluit het EIB. (bron: RTLZ)

Het wegstrepen van de belastingschuld aan ondernemers is een logische optie, die €40 tot €50 mrd gaat kosten. (bron: DFT)

Chinese fabrieken gaan weer open, maar er zijn geen afzetmarkten meer. Uit de laatste cijfers blijkt dat het aantal besmettingen met corona weer toeneemt.  Nederland heeft in februari duidelijk minder goederen uit China ingevoerd door alle problemen rond de virusuitbraak. Volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) valt dat op te maken uit een eerste voorlopige raming van de handel in die maand. In februari importeerde Nederland volgens de cijfers voor €3,1 mrd aan goederen uit China. Dat was 6% minder dan een jaar eerder.(bron: DFT) Ik verwacht dat de maart-cijfers aanzienlijk lager zullen zijn.

Een diepe recessie in Europa lijkt dit jaar een uitgemaakte zaak. Dat voorziet het Internationaal Monetair Fonds (IMF) op basis van de laatste ontwikkelingen van de coronavirusuitbraak. De totale economische schade is nog niet duidelijk. Dit hangt volgens het fonds vooral af van hoe lang de vele beperkende maatregelen overal van kracht blijven. Elke maand dat grote Europese economieën hun niet-vitale sectoren stil laten liggen, slinkt hun jaarlijkse bruto binnenlands product (bbp) waarschijnlijk met zo’n 3%. Bij die inschatting is nog geen rekening gehouden met andere verstoringen. Wat betreft de bestrijding van de corona-crisis in Europa, maakt het IMF zich vooral zorgen over de groep landen die geen deel uitmaken van de Europese Unie. Zij hebben niet allemaal genoeg financiële slagkracht om hun eigen economie goed te ondersteunen. Meerdere van deze landen hebben al bij het IMF aangeklopt voor noodkredieten. Het IMF vreest wereldwijd voor een recessie die minstens zo erg is als tijdens de financiële crisis van 2008 of erger, zo werd vorige week al bekend. Opkomende economieën hebben naar schatting minstens $2500 mrd aan steun nodig. Ook in de grootste economie van de wereld, die van de Verenigde Staten, wordt een economische neergang voorzien. (bron: IEX.nl)

In het Midden-Oosten worden huisdieren op straat gezet uit angst dat ze het corona-virus kunnen overbrengen. Vooral honden en katten hebben het zwaar te verduren. In een reportage over het coronavirus en huisdieren primetime op de Libanese televisie werd vorige week gesuggereerd dat het virus kan worden overgebracht van huisdier op mens. “De paniek sloeg meteen toe. Mensen werden zo bang dat ze hun huisdieren op straat zetten. Die reportage heeft niet alleen de dieren in gevaar gebracht maar ook hun baasjes. “Mensen die nog met een hond over straat gaan worden weggekeken. Ook wordt er vergif op straat gelegd, verstopt in stukjes vlees of rattengif. Er zijn al heel veel honden overleden.” Ook elders in het Midden-Oosten pakt het coronavirus slecht uit voor huisdieren. In Jordanië worden katten via Facebook aangeboden, omdat de baasjes ze niet langer in huis willen hebben. “Ik houd mijn hondje al weken binnen en laat haar uit op het balkon”, vertelt een woedende Maye Al Janabi uit Amman. Verschrikkelijk wat al die onwetende mensen met hun huisdieren doen.” Een vrouw uit de Egyptische hoofdstad Caïro vertelt dat sommige moskeeën geadviseerd hebben om huisdieren zo snel mogelijk weg te doen. “Ze worden nu zelfs doodgeschoten.” De vrouw wil liever niet met naam genoemd worden, omdat gesprekken over het corona-virus in Egypte gevoelig liggen. Omdat ze naar het buitenland zal verhuizen was ze bezig een paspoort voor haar hond te maken. “Om dat te kunnen doen, moest de hond van de Egyptische autoriteiten een corona-test ondergaan. Ik heb uren in een kliniek gezeten en op het officiële coronadocument van mijn hond gewacht. Volgens microbioloog Els Broens hoeven we ons geen zorgen te maken dat we het corona-virus oplopen via huisdieren. “De kans dat je besmet raakt door je hond of kat is erg klein.” Broens is als veterinair microbioloog aan de Universiteit Utrecht. Wereldwijd zijn er twee honden en twee katten positief getest op het virus, maar volgens de microbioloog zijn daar moeilijk conclusies uit te trekken. Ze vertelt dat er onlangs een experimenteel onderzoek is gedaan, waarbij onder andere honden en katten het virus toegediend kregen. “Hieruit blijkt dat honden helemaal niet gevoelig zijn voor het virus en dus geen enkele rol spelen in de verspreiding ervan. Bij de katten was wel een virusvermeerdering te zien, maar die was zo klein dat transmissie verwaarloosbaar is vergeleken met verspreiding van mens op mens.” (bron: NOS)

Bij het sluiten van dit blog bedroeg het aantal corona-besmettingen 1.209.889, en 65.559 doden. De VS staan nu op de eerste plaats met 311.1178 besmettingen en 8.802 doden, waarvan in de staat New York 114.775 en 3565; daarna volgen Spanje met 126.168 en 11.947; Italië 124.884 en 15.395; Duitsland 97.073 en slechts 1446 en dan pas China met 83.423 en 3329. Nederland telt 16.627 en 1766 doden, maar die cijfers geven, volgens het RIVM, geen juist beeld. Er zijn meer doden maar hoeveel is niet meer vast te stellen. Er liggen 1385 mensen op IC’s.

Air France KLM praat met banken over miljardenleningen om door de luchtvaartcrisis te komen. De Franse en Nederlandse overheid zouden garant staan voor die leningen. Dat meldt persbureau Reuters. Het zou gaan om €4 mrd voor Air France en €2 mrd voor KLM, al zijn die bedragen en de details nog niet definitief. In de laatste maand zijn de aandelen 23% in waarde gedaald. Air France KLM wordt hard geraakt door de coronacrisis. Zo voert KLM nog maar 10% van het normale aantal vluchten uit. Op Schiphol staan de ongebruikte vliegtuigen inmiddels al geparkeerd op start- en landingsbanen. In Nederland wordt KLM nu deels op de been gehouden door de looncompensatie die minister Wouter Koolmees (Sociale Zaken) biedt. Dat het bedrijf toch medewerkers de laan uit wil sturen, vond de minister afgelopen woensdag nog een ’slecht signaal’. Maar inmiddels toont hij begrip voor de situatie bij de luchtvaartmaatschappij. „Ze hebben heel eerlijk gezegd dat ze in grote problemen zitten en dat ze het op een sociale manier proberen op te lossen”, zegt de D66-bewindsman Koolmees daarover. „Dat leidt wel tot vervelende keuzes. En dat begrijp ik. Ze zitten in een lastige situatie.” Elbers zei eerder al tegen De Telegraaf dat hij hoopt op meer hulp van de overheid. „Zonder steun van de overheid gaat het niet.”

Kort nieuws van vandaag: Laat de rekenrente los; We moeten rekening houden met 400.000 extra werkelozen; Na corona niet meer voor een prikkie op reis; Economen voorzien opnieuw miljoenen nieuwe steunaanvragen in de VS; OPEC-vergadering over productieverlaging voor maandag uitgesteld: Saoedi-Arabië en Rusland komen niet tot een gezamenlijk standpunt; Tata vraagt staatssteun aan en stelt reorganisatie Hoogovens uit; Staat lijdt nederlaag in de zaak rond de nationalisatie van SNS Reaal; Het is vooral relevant hoelang de crisis nog duurt; Ook het familiebedrijf van Trump heeft 1500 werknemers ontslagen dan wel naar huis gestuurd; Koolmees verwacht 100.000 bedrijven die zich bij het UWV melden voor de loonkostenregeling voor 1½ miljoen werknemers; Rel Nederland-Italië: hoe voorkomen we een euro-crisis?; Hema zet met schuldsanering financiers onder druk; wie cash bezit wordt het hardst gestraft; 5G blijft in Nederland voorlopig op ‘light’; coronavirus bedreigt koffieoogst in Brazilië. (bron: DFT) Ik hou er rekening mee dat zodra de horeca, de winkels, kappers etc weer open gaan, kappers het extreem druk krijgen in de eerste 6 weken. Verder zullen door de marktwerking de prijzen van goederen van de bedrijven die zijn gesloten zullen stijgen. Ook komen er steeds meer berichten langs dat oogsten als gevolg van de cororona-crisis mislukken. Of dat zo extreem is dat daardoor de inflatie gaat stijgen, de tijd zal het leren.

Trump gaat weer in de fout: eens loopt hij tegen de lamp

De Amerikaanse president Trump heeft in een persconferentie gesuggereerd dat hij inlichtingentoezichthouder Atkinson inderdaad heeft ontslagen vanwege het afzettingsonderzoek dat tegen de president liep. Zaterdag werd dat verband al door velen gelegd, maar de president zelf zei toen alleen dat hij het vertrouwen kwijt was. Trump zegt nu dat het fout was van Atkinson om de klacht van een anonieme klokkenluider naar het Congres te brengen. “Volgens mij heeft hij vreselijk slecht werk geleverd, absoluut verschrikkelijk. Hij had een neprapport opgesteld en bracht het met spoed naar het Congres. Niet een groot fan van Trump, dat kan ik je wel zeggen.” De president noemde de ontslagen toezichthouder politiek bevooroordeeld. Volgens hem had Atkinson eerst met hem over de klacht moeten praten, ook al was Atkinson een onafhankelijk toezichthouder. “Hij kwam nooit naar me toe om me te zien, hij heeft ook nooit om een ontmoeting verzocht. Deze man is een schande voor zijn functie.” Atkinson, die door Trump zelf was aangesteld als toezichthouder op de inlichtingendiensten, lichtte vorig jaar het Congres in over een melding van een klokkenluider. Daarin werd gewaarschuwd dat Trump de Oekraïense president Zelensky had gevraagd om een corruptieonderzoek naar zijn Democratische rivaal Joe Biden en diens zoon. In het afzettingsproces dat volgde, werd Trump uiteindelijk vrijgesproken door de Senaat, waarin de Republikeinen de meerderheid hebben. Alhoewel het duidelijk was dat Trump Zelensky had gestraft met het intrekken van financiële steun omdat er geen enkele aanwijzing van strafbare feiten was van de Biden’s. Maar als Trump iets wil moet je niet dwars gaan liggen want personen die hem beschadigen worden ‘afgeserveerd’ of erger. Het bevestigt weer eens dat Trump een ordinaire straatvechter is die ‘het recht van de sterkste’ uitvoert. En dat principe wordt door een meerderheid van de Republikeinen geaccepteerd. Inspecteur-generaal Atkinson is volgens persbureau AP de zevende functionaris van de inlichtingendiensten die sinds de zomer het veld moet ruimen. Er is veel kritiek op het plotselinge ontslag, niet in de laatste plaats omdat de VS midden in de coronacrisis zit. Ook is er steun voor de inspecteur-generaal. Zo kwam de hoogste ambtenaar op het ministerie van Justitie, Michael Horowitz, op voor Atkinson. Hij roemde hem vanwege “zijn integriteit, professionaliteit en toewijding aan de letter van de wet en onafhankelijk toezicht.” (bron: NOS)

FTM: De instabiele monetaire-, financiële en economische situatie waarin Italië verkeert

Italië heeft een staatsschuld van ruim €2400 mrd. Een deel daarvan heeft de ECB opgekocht met eerdere opkoopprogramma’s. Dat betekent dat er nog zo’n €2 biljoen aan staatsobligaties op de balans van banken, pensioenfondsen en andere investeerders staat. Wanneer Italië, bovenop de €300 mrd, die het dit jaar nog moet herfinancieren, moet bijlenen na de corona-lockdown, kan een kleine rentestijging een ontploffing op de financiële markten veroorzaken. De waarde van deze 2000 miljard aan staatsobligaties zal bij een rentestijging in waarde dalen en zo een kettingreactie in gang zetten. Het zijn voornamelijk Europese banken die al deze waardepapieren op hun balans hebben staan. Klaarblijkelijk is een belangrijke les uit de vorige eurocrisis, over het gevaar van publiek-private verwevenheid van financiën, amper geleerd. Europese overheden en de financiële sector hebben nog altijd een symbiotische (betrokken en afhankelijk) relatie. ¾ van de Italiaanse staatsobligaties staan op de balans van banken in Rome en Milaan. De rest is in bezit van Europese banken als BNP Paribas (€143 mrd), Crédit Agricole (€97 mrd), Deutsche Bank (€30 mrd) en Commerzbank (€12 mrd). De directe exposure van de gezamenlijke Nederlandse banken is op basis van de laatste review van de Europeanse Banking Authority (2018) niet hoger dan €1,5 mrd. Wanneer de waarde van de bankbezittingen omlaag gaat, slaat de huidige liquiditeitscrisis bij banken om in een solvabiliteitscrisis: hun bezittingen zullen minder waard blijken dan hun financiële verplichtingen. De Italiaanse banken zullen als eerste aan de beurt zijn, maar als het eerste dominosteentje eenmaal valt zal ook de rest van de Europese bankensector worden aangetikt – tenzij ze opnieuw overheidssteun ontvangen. Misschien dat minister Hoekstra het Europees Stabilisatie Mechanisme voor die gelegenheid gevuld wil houden, ook al zal de capaciteit in die situatie ontoereikend zijn. Hoekstra stelde de vraag “Waarom waren de zuidelijke landen het afgelopen decennium niet in staat hun overheidsfinanciën beter op orde te brengen en een buffer op te bouwen, zoals Nederland?” Los van de diplomatieke onhandigheid en zijn profileringsdrang in deze verhitte crisissituatie, is dat een legitieme vraag. Al is het woord ‘buffer’ niet echt op zijn plaats. Volgens het Europese stabiliteits- en groeipact mag een staatsschuld maximaal 60% bedragen. Italië zou, om op dat percentage te komen, ongeveer €1300 mrd moeten aflossen. Het mag bij voorbaat duidelijk zijn dat het opbouwen van Hoekstra’s ‘buffer’ voor Italië geen reële optie was of is, in de huidige omstandigheden. (bron: https://www.ftm.nl/artikelen/solidariteit-met-italianen-europese-bankensector?&utm_source=Upday&utm_medium=Social&utm_campaign=Italie_bank) Daarbij moeten we in acht nemen dat de last van de Italiaanse staatsschuld van 138% het komende jaar nog fors zal moeten stijgen om de economie weer uit het slop te trekken als gevolg van de zware klappen van de corona-besmettingen. De hoge Italiaanse staatsschuld is ontstaan in een periode van 30 tot 60 jaar geleden. De laatste decennia zijn er nog wel begrotingstekorten maar die vallen steeds meer binnen de normen die de EU daaraan stelt.

De Amsterdamse beurs sloot de beursweek af met verlies. De verzekeraars gingen in de uitverkoop, na de oproep van De Nederlandsche Bank en de Europese toezichthouder voor de verzekeringsbranche EIOPA om voorlopig geen dividend te betalen of eigen aandelen in te kopen. De AEX sloot af met een verlies van 1,43% op 471,46, De verzekeraar Aegon daalde 8,49%, ASR 6,07% en NN 6,48%. De financials ABN Amro leverde 3,14% in, Adyen 6,62% en ING 4.04%.

Willem Vermeend en Rick van der Ploeg schrijven in hun column

Op dit moment verschijnen overal publicaties waarin wordt gespeculeerd over een andere wereld na de coronacrisis. Er verandert ’weinig tot niets’, zo is de teneur van sommige van deze speculaties. Met Mark Rutte delen wij de opvatting dat de coronacrisis wel degelijk belangrijke maatschappelijke en economische gevolgen zal hebben, zowel internationaal als voor ons eigen land. De kernboodschap van deze crisis is ’ieder voor zich’. Landen kiezen in alle opzichten voor zichzelf: eigen nationale maatregelen, eigen burgers en bedrijven eerst. De noodzaak van samenwerking om de gevolgen van de pandemie effectief aan te pakken staat nergens op de agenda. Deze houding past helaas in de mondiale trend van anti-globalisering en anti-vrijhandel. Steeds meer landen kiezen, mede aangewakkerd door populisme, voor nationale belangen. Eigen bedrijven en werknemers worden bevoordeeld en handelsbelemmeringen worden ingevoerd om deze tegen het buitenland te beschermen. Ook op andere beleidsterreinen is de trend ’ieder voor zich’ en wordt de noodzakelijke samenwerking op de tocht gezet. Voorbeelden zien we bij het klimaatbeleid en de vluchtelingenproblematiek. ’Ieder voor zich’ gaat gepaard met een keiharde concurrentiestrijd tussen landen om uit het buitenland topbedrijven, start-ups en toptalenten aan te trekken, vooral op het terrein van digitalisering, nieuwe technologieën, maar ook op terrein van medische innovaties. Landen doen er alles aan om met ’het beste’ internationale bedrijfsvestigingsklimaat (lage lasten, lage belastingen, aantrekkelijke regels voor technici en tech start-ups, subsidies enz.) wereldwijd te scoren. Eerder schreven wij al dat Nederland hier tot de verliezers behoort, ook al omdat onze overheid en het bedrijfsleven onvoldoende hebben geïnvesteerd in digitaliseringsprocessen, innovaties en nieuwe technologieën. Ook heeft politiek Den Haag de afgelopen decennia onvoldoende maatregelen genomen om de ’uitverkoop’ van cruciale bedrijven tegen te gaan. Als internationaal handelsland met een open economie wordt Nederland hard getroffen door de trend ’ieder voor zich’. Een simpele oplossing om ons huidige economische model daaraan snel aan te passen ligt niet zomaar voor de hand. Wel zou politiek Den Haag meer moeten investeren in de samenwerking binnen de EU. Veel te vaak gebruiken we Brussel als de grote boeman, terwijl we een belangrijk deel van onze welvaart te danken hebben aan het feit dat we een EU-land zijn. Daarnaast is ook nog een ander antwoord nodig op ’ieder voor zich’. Ons poldermodel dat in de geschiedenis veel voordelen heeft opgeleverd, verdient ’eerherstel’ en zou dan ook versterkt moeten worden. Dit model kan zorgdragen voor een meer sociale arbeidsmarkt en een houdbaar stelsel van sociale zekerheid en pensioenen. Deze week werd duidelijk dat ons land de kans loopt op een diepe tijdelijke recessie. Duitsland gaat nu al uit van een economische krimp van meer dan 8% en in de VS loopt de werkloosheid op tot meer dan 10 miljoen. Het is dan ook waarschijnlijk dat Nederland de komende jaren vooral bezig zal zijn met het werken aan het herstel van onze economie. Ook daar hebben we de polder voor nodig. In ieder geval is een zodanige versterking nodig dat Nederland minder afhankelijk wordt van andere landen en buitenlandse (tech) bedrijven. ’Een sterker Nederland’ houdt ook in dat overheden en bedrijven nauwer moeten gaan samenwerken en ook dat we in vergelijking met vroeger minder terughoudend moeten zijn met staatsdeelnemingen. Daarnaast wordt het ook tijd voor de pijnlijke conclusie dat Nederland niet meer in staat is om meer dan helft van de rijksuitgaven te besteden aan sociale zekerheid en zorg. De overheidsuitgaven moeten meer worden gericht op onderwijs, R&D en fysieke en digitale infrastructuur. De komende jaren zullen onze overheden en bedrijven miljarden in economisch herstel moeten investeren. Mede met het oog op de klimaatproblematiek zou het daarbij moeten gaan om duurzame investeringen. Een groene economie is de winnaar van de toekomst. Deze laatste uitspraak onderschrijf ik. Ik mis in de beschouwing op welke wijze ondernemingen uit deze crisis gaan komen en of ze in staat zijn de omzetverliezen en niet gerealiseerde winsten kunnen gaan inlopen. Veel noodhulp van de overheid is het vooruitschuiven van financiële betalingen, terwijl veel lasten gewoon doorlopen. Zijn die bedrijven in een recessie dan nog wel in staat het hoofd boven water te houden. De overheid kan niet blijven suppleren. Daarbij komt dat wij, of wij dat willen of niet, de landen met de enorme financieel/economische verliezen, zullen moeten helpen. Met een, op het oog, royale gift van €1 mrd komen we daarmee niet weg. Nog afgezien van medewerking aan de uitgifte van euro/coronabonds zullen de rijkere landen mogelijk wel >€100 mrd moeten schuiven en dat in een periode van economische neergang. Daarnaast zijn er vragen of het bankwezen staande kan blijven in deze wervelende tijden. Daarnaast rijzen er steeds meer vragen of het beleid van steeds grotere hoeveelheden geld in de markt wel doel treft. Ik sluit helemaal niet uit dat de ECB op enig moment moet concluderen machteloos te staan tegen de ‘panelen die verschuiven’. Verder wijk ik af van de visie van de beide economen dat Europa ook maar enige kans van slagen heeft in de Nieuwe wereld als er niet snel ingrijpende wijzigingen tot stand komen over de wijze waarop besluiten worden genomen. So wie so moet het vetorecht van tafel en moet de macht van kleine landen worden beperkt. Besturen met de ballast van 27 regeringsleiders, 27 kabinetten, 27 parlementen levert weinig resultaten en een trage besluitvorming op. Stop daarmee, nu het nog net te laat is.

Geotrendlines: Federal Reserve trekt alles uit de kast om het financiële systeem overeind te houden

Naast renteverlagingen kwam de centrale bank met een onbeperkt opkoopprogramma voor staatsobligaties en een nieuw opkoopprogramma voor bedrijfsleningen. Ook breidde de FED haar interventies op de repomarkt verder uit met nieuwe langlopende operaties. Daarnaast opende de centrale bank dollarswaps met andere centrale banken. Dit hele pakket aan maatregelen zorgt voor een explosieve toename van de balans van de FED. In de afgelopen twee weken steeg het balanstotaal van de FED met bijna $1,2 biljoen naar $5,81 biljoen. Ter vergelijking, dat is evenveel als de stijging van de balans in 2008, met als verschil dat het toen zeven weken duurde om de balans met dit bedrag uit te breiden. Ook is dit nog lang niet het einde van de stijging, want de verwachting is dat de Fed de komende weken nog veel meer schuldpapier zal opkopen. Ook zal de centrale bank meer dollars beschikbaar stellen aan andere centrale banken via dollarswaps en nieuwe repo operaties. 

Ik heb al weer geruime tijd geen aandacht meer besteed aan de Duitse vermogensadviseur Gunther Hannich, maar ik meld nu wel zijn – bewerkte – boodschap van deze week. Corona triggers: de Grote Depressie uit 1929 stortte de wereld in een 20-jarige crisis die alleen kon worden beëindigd door een wereldoorlog. Voorheen verloren de Duitsers al hun bezittingen als gevolg van hyperinflatie van het papieren geldsysteem. Vandaag herhaalt de geschiedenis zich. Omdat de gebeurtenissen rond het Corona-virus het proces van devaluatie van geld zich op dit moment drastisch versnellen. De volledige ineenstorting van de huidige papieren geld systeem is onvermijdelijk en kan zelfs op handen zijn. Vooraanstaande wetenschappers, waaronder Nobelprijswinnaar in de economie Robert Schiller, bevestigden onlangs dat er een signaal was. Een signaal dat voor het eerst oplichtte in oktober 1929 en nu ook wordt gezien als een onherroepelijk teken van een nieuwe ineenstorting. Het is duidelijk bewijs dat de geschiedenis zich vandaag herhaalt. De gevolgen kunnen dramatischer worden. De drukpersen van de FED in de VS en die van de ECB in Europa zijn al jaren in volle gang. Het beleid van goedkoop geld heeft geleid tot een gigantische berg schulden die zal blijven groeien als gevolg van de Corona-crisis. Van de financiële crisis van 2008 tot het begin van de Corona-crisis eind 2019 is de wereldwijde schuld met $77 biljoen gestegen. Politici hadden alles moeten doen om de schuldenberg te verkleinen, maar er is niets gebeurd. En nu is het te laat. Het financiële systeem is nu in een nog somberder staat dan in 2008, en de volgende crisis is hier. De problemen die de afgelopen maanden en jaren met goedkoop geld zijn bedekt, zijn nu bijna onoplosbaar. Hier op de redactie worden al vergelijkingen gemaakt met de hyperinflatie van 1923. Het verlies van waarde van het geld toen was gigantisch op dat moment. Veel mensen verloren alles. De euro is instabieler dan ooit tevoren. Italië is een gigantisch probleem waar veel geld in zal moeten worden gestopt. Veel banken zitten met slechte kredieten. Zoals in 1923 kunnen dit jaar ontelbare Duitse burger in een financiële ruïne terechtkomen.

Problemen van een andere orde

De ingezette hulpacties om te redden wat er nog te redden is van de ECB, de EU en de Nederlandse regering. Laat ik beginnen van ons eigen land. De staatsschuld bedraagt nu nog het comfortabele percentage van 48,8%, maar als de aangekondigde staatssteun is uitgekeerd zijn we waarschijnlijk over de norm van 60% bbp heen (omdat mijn aanname is dat het bbp afneemt door de stilgevallen bedrijfsomzetten in meerdere sectoren en een economische krimp. Daar spelen ook nog andere factoren een rol. De overheid gaat werkgevers ondersteunen met een tijdelijke ww-uitkering van 90% voor werknemers die werkeloos thuis zitten. Mede vanuit sociaal oogpunt een goed besluit de werknemers niet de dupe te laten worden van de gevolgen van de corona-crisis. Maar die €20 mrd is wel ‘dood’ geld, waar geen economische groei mee wordt gefinancierd. Alleen de supermarktuitgaven zullen instant kunnen blijven. Daarbij wordt aan ondernemers de mogelijkheid gegeven de betaling van belastingen naar later te verschuiven. Op de korte termijn kan dat een verlichting zijn voor liquiditeitsproblemen, maar op de langere termijn zitten ondernemers in de luchtvaart, horeca, cultuur, evenementen, transportsector, de reisbranche, toerisme, detailhandel en zzp’ers met weggevallen omzetten en doorgelopen vaste lasten. Ik heb zo mijn twijfels of de inzet van het kabinet om de stilgevallen periode door de corona-crisis te overbruggen zodat het bedrijfsleven daarna weer aan de slag kan, wel eens grote schade kan opleveren als dat tijdperk langer duurt dan nu wordt ingeschat. En dan is er wellicht nog een veel groter probleem en dat is de ambtelijke uitvoering van noodregelingen die zijn aangekondigd voor de gemeentes, fiscus en Sociale Zaken. Ik kan niet in een glazen bol kijken, maar als het langer duurt dan nu wordt gehoopt voorzie ik nog grote financieel/economische en sociaal/maatschappelijke problemen ontstaan.

CPB: De Nederlandse economie krijgt een harde dreun

Door de maatregelen om het nieuwe coronavirus een halt toe te roepen. Een economische terugval en een oplopende werkloosheid zijn onvermijdelijk, zelfs met de ongekende steunmaatregelen die de overheid heeft aangekondigd voor bedrijven. Dat meldt het Centraal Planbureau, dat vier uiteenlopende scenario’s heeft doorgerekend. Ook in het beste geval, waarin de beperkende maatregelen na drie maanden worden opgeheven, krimpt dit jaar de economie. De neergang kan dan beperkt blijven tot 1,2%, gevolgd door een groei van 3,8% in 2021. Duren de beperkingen een halfjaar of zelfs langer, dan zijn de gevolgen mogelijk veel ingrijpender. De berekeningen van het CPB laten in dat geval een economische neergang zien die de crisis van 2008 en 2009 overtreft, met dit jaar krimpcijfers van 5 tot boven de 7%. Het is dan maar de vraag of al in 2021 herstel optreedt. Directeur Pieter Hasekamp benadrukt dat het CPB slechts scenario’s kan schetsen en geen harde voorspellingen doet. “Dit is nog nooit eerder vertoond. De situatie is volstrekt onzeker.” Maar dat de economie hard geraakt wordt en dat de crisis banen gaat kosten, dat staat wel vast. De overheid doet “wat nodig is”, zegt Hasekamp, maar zal de klap voor het bedrijfsleven daarmee slechts ten dele kunnen opvangen. “Je gaat investeringen missen, en ook de consumptie en de export zullen worden geraakt.” Zeker is ook dat naarmate het duurt voor bedrijven weer op volle toeren kunnen draaien, het risico op blijvende economische schade toeneemt. “Maar de Nederlandse economie is in de basis gezond”, zegt Hasekamp. “Wij gaan er vooralsnog van uit dat de economie redelijk snel weer kan groeien.”

Behalve de duur van de crisis is ook van belang hoe zwaar het vertrouwen wordt aangetast, met name op de financiële markten. Hasekamp merkt daarbij op dat overheden en centrale banken tot dusver snel hebben gehandeld om dat voor te zijn. “Dat helpt om permanente schade te voorkomen” Geruststellend is volgens Hasekamp dat Nederland voldoende financiële slagkracht heeft om ook in de slechtste scenario’s het bedrijfsleven te blijven ondersteunen. “De overheid doet het noodzakelijke, en is ook in staat dat vol te houden.” In het donkerste scenario, waarin het een jaar duurt voordat alle beperkingen zijn opgeheven, zou de staatsschuld volgens Hasekamp kunnen oplopen tot een kleine 74% van het bruto binnenlands product (bbp). “Dat is geen niveau om je zorgen over te maken”, aldus Hasekamp. Dat laatste zou ontstaan als de overheid de staatsschuld met €140 mrd op zou moeten laten lopen. De scenario’s tonen een optimistischer beeld dan ik voor mogelijk houd. Niet alleen dat we niet weten hoelang corona-besmettingen nog voortduren maar ook de inschatting dat daarna de economie weer snel op gang zal komen, betwijfel ik. Bij een instortende wereldhandel en een economische groei die diep valt draait de economie niet ‘gelijk’ weer op stoom. En dat moet wel want de noodhulp van de overheid gaat voor een groot deel uit van betaling van de vooruitgeschoven betalingen. Die noodhulp heeft slechts een korte termijn-effect, want uiteindelijk moeten bepaalde lasten gewoon worden betaald bij stilgevallen bedrijfsactiviteiten. Daar komen nog gigantische problemen uit voort, waarmee, naast de overheid, ook de banken en verzekeraars worden geconfronteerd, zoals de pensioenfondsen, waarvan de dekkingsgraad in maart met 10 punten daalde naar 85%. Dat gaat nog veel sociale onrust veroorzaken. Ook de zorg gaat met grote problemen geconfronteerd worden door grote investeringen, zwaardere lasten en teruglopende inkomsten, terwijl de zorgverlening in meerdere specialiteiten sterk afneemt. De druk op IC-verpleegkundigen wordt ondragelijk zwaar door de uitbreiding van het aantal IC-bedden gedurende langere tijd. Daarbij komt dat de zorgverlening van huisartsen zich beperkt tot spoedbehandelingen. Al het andere werk ligt stil.

©2020 hannesdewitte@02051935.nl

Slotstand indices d.d. 3 april 2020; week 14: AEX 471,46; Bel20 2.857,05; CAC40 4.154,58; DAX30 9.527,77; FTSE 100 5.415,50; SMI 9.242,44; RTS (Rusland) 1.049,88; DJIA 21.052,53; NY-Nasdaq 100 7.528,11; Nikkei 17.820,19; Hang Seng 23.236,11; All Ords 5.106,90; SSEC 2.763,99; €/$1,081; BTC/USD $6.732,26; 1 troy ounce goud $1621,80, dat is €48.210,56 per kilo; 3 maands Euribor -0,341%; 1 weeks -0,518%; 1 mnds -0,438%; 10 jarig Nederlandse Staat -0,163%; 10 jaar VS 0,5956%; 10 jaar Belgische Staat 0,141%; 10 jaar Duitse Staat -0,453%; Franse Staat 0,023%; VK 0,312%; 10 jaar CHF (Zwitserse franken) -0,36%; 10 jaar Japan -0.0136%; Spanje 0,706%; 10 jaar Italië 1,449%. Een liter E10 hier aan de pomp €1,379.

De indices van de belangrijkste aandelenbeurzen noteerden deze week vlak tot lager. De euro daalde naar $1,081. De rentetarieven noteerden opnieuw lager, in de zwaar getroffen corona-landen stegen de prijzen. het 30-jarige papier daalde weer wat. Ik voeg ook deze week weer een lijst toe van 10 landen met een rentenotering voor 30-jarig staatspapier. In de meeste landen daalden de tarieven: Zwitserland -0,155%; Duitsland -0,063%; Nederland 0,077%; Japan 0,3923%; Frankrijk 0,742%; GB 0,779%; Spanje 1,499%; Canada 1,1924%; VS 1,2339%; Italië 2,376%. 5-jarig staatspapier met een negatieve rente: Zwitserland -0,55%; Duitsland -0,625%; Denemarken -0,417%; Nederland -0,507%; België -0,24%; Frankrijk -0,29%; Japan -0,1172%.

Dit bericht is geplaatst in Financieel/economisch. Bookmark de permalink.