UPDATE 27072019/489 Draghi praat beurzen de put in

AEX stijgt naar de hoogste koers sinds 2001

De AEX-index is dinsdag de hoogste stand in ruim achttien jaar gepasseerd. De beursindex steeg met 0,87% naar 581,60 punten. Het is de hoogste stand sinds mei 2001. De beurs werd gestuwd door farmaceutisch onderzoeksbedrijf Galapagos. De koers van het bedrijf steeg met 8,9%. Ook staalgigant ArcelorMittal zat in de lift, de aandelenkoers steeg met 8,6%. Uitzendconcern Randstad was ook gewild op Beursplein 5. Het bedrijf noteerde een plus. Randstad publiceerde de kwartaalcijfers en boekte een nettowinst van €192 mln en de koers steeg 2,24%. De omzet bleef ongeveer gelijk. Verliezers waren ABN AMRO en fitnessketen Basic-Fit, de bedrijven verloren respectievelijk 3,4 en 3,1%. Het laatstgenoemde concern maakte kwartaal-cijfers bekend, die volgens analisten tegenvielen. Op de vooruitzichten van Randstad reageren kenners gemengd. Morgan Stanley wijst erop dat de trend voorlopig waarschijnlijk nog niet verbetert, terwijl Jefferies opmerkt dat het beeld in juni en begin juli toch ook niet verder verslechterd is. Kenners van ING reageren eveneens “negatief” op de kwartaalcijfers van Randstad en voor KBC Securities zijn de cijfers zelfs aanleiding om het koersdoel voor de uitzendreus te verlagen, van €49 tot €46. De kwartaalresultaten van Randstad vallen tegen. Marktvorsers van Jefferies en Morgan Stanley verwachten dat kenners in het algemeen hun verwachtingen voor Randstad zelfs naar beneden zullen moeten bijstellen. Randstad wist afgelopen kwartaal weliswaar zijn marge iets op te krikken, maar de omzet ging op eigen kracht bijna 2% omlaag. KBC merkt op dat kenners al hadden voorzien dat de opbrengsten op eigen kracht zouden afnemen. Maar de daling is toch sterker dan verwacht. Morgan Stanley geeft Randstad een ‘Overweight’-advies, Jefferies hanteert ‘Underperform’ en KBC houdt vast aan ‘Hold’. Ook ING gaat uit van ‘Hold’, met een koersdoel van €42,50. (bron: finanzen.nl)

Het Internationaal Monetair Fonds (IMF) heeft zijn groeivoorspellingen voor de wereldeconomie licht verlaagd

De aanpassingen zijn niet ernstig, ze zijn meer een waarschuwing dat de de handelsoorlog tussen China en de VS niet tot een oplossing komt omdat Trump de importheffingen niet gaat afbouwen en de sancties intrekken, de Brexit een no-deal wordt, Trump een valutaoorlog gaat voeren en de geo-militaire spanningen in het Midden Oorlog/Iran niet beheersbaar blijven. Mede door de aanhoudende handelsoorlog is het daarbij onzeker of het in de ramingen opgenomen groeiherstel voor 2020 realistisch is. Voor een herstel van de groei is het nodig dat de situatie in enkele probleem-markten stabiliseert en de Verenigde Staten en China vooruitgang boeken bij het oplossen van hun handelsvete, aldus het IMF. Voor heel 2019 voorziet het fonds nu 3,2% groei van de wereldeconomie. De prognose voor volgend jaar bedraagt 3,5%. Dat is in beide gevallen 0,1 procentpunt minder dan waar de organisatie uit Washington eerder op rekende. Sinds de vorige raming in april is de VS met nieuwe importheffingen gekomen voor tal van Chinese producten, wat resulteerde in vergeldingen van Chinese zijde. Sinds de G20-top vorig maand is het conflict niet verder geëscaleerd, maar het IMF benadrukt dat de toeleveringsketens van grote techbedrijven wel bedreigd worden door mogelijke sancties. Ook vormt de Brexit nog steeds een bron van onzekerheid en zijn de spanningen rond Iran opgelopen. Vooral voor opkomende markten heeft het IMF de voorspellingen naar beneden bijgesteld. Zo is het fonds flink negatiever geworden over de vooruitzichten voor Brazilië, Mexico en Zuid-Afrika. De ramingen voor China zijn ook iets lager dan in april, maar dat was onlangs al naar buiten gebracht. In het eurogebied is het beeld in grote lijnen gelijkgebleven. Wel denkt het IMF dat het groeitempo in de Duitse economie dit jaar iets lager ligt, maar volgend jaar juist wat hoger dan voorzien. Per saldo zorgt dit ervoor dat de groeiraming voor 2020 in de eurozone iets omhoog kan. Het IMF voorziet voor dit jaar verder een krachtigere groei in de VS. Dit had het fonds onlangs ook al in een zelfstandig rapport gemeld. Nederland komt in de nieuwe ramingen niet aan bod. Overigens krijgt het IMF binnenkort een nieuwe directeur.

Vermogensbeheerder Invesco is “voorzichtig” met betrekking tot Amerikaanse aandelen op de langere termijn. Sinds 1881 is de waardering gecorrigeerd voor conjunctuurschommelingen maar twee keer hoger geweest dan nu: eind jaren twintig en eind jaren negentig. Paul Jackson, Global Head of Asset Allocation Research bij Invesco, baseert zich op de Schiller P/E, de koers-winstverhouding, waarbij de winst over de afgelopen tien jaar als uitgangspunt wordt genomen. Deze berekeningswijze filtert de conjunctuureffecten uit de waarderingen, en is daarmee een betere voorspeller voor aandelenrendementen dan de “simpele” koers-winstverhoudingen. Althans, dat beweert Jackson. “De Schiller P/E staat nu boven de 30, en dat is sinds 1881 maar twee keer eerder voorgekomen. Belangrijker: iedere keer dat deze koers-winstverhouding in de Verenigde Staten boven de 30 uitkwam, lieten Amerikaanse aandelen de tien jaar die daarop volgden een negatief rendement zien.” Jackson wijst ook op een verandering in de correlatie tussen rente en aandelenkoersen in de VA. Sinds de eeuwwisseling gaat een stijgende tienjaarsrente in de meeste gevallen gelijk op met stijgende aandelenkoersen, en andersom. Maar sinds begin dit jaar hebben aandelenmark-ten juist positief gereageerd op dalende rentes (in aanloop naar de verwachte renteverlagingen door de Federal Reserve). Dat is in lijn met de gangbare economische theorie en met de periode van voor 2000, stelt Jackson vast, en kan ook betekenen dat de voorspellende waarde van de obligatiemarkt toeneemt. De allocatiespecialist kijkt echter liever naar “absolute waarderingsmethoden” zoals de Schiller P/E. “Of de rente nu stijgt of daalt”, zo concludeert hij, “deze maatstaf geeft duidelijk aan dat het moeilijk wordt om op middellange termijn goede rendementen te maken op de Amerikaanse aandelenmarkt.” (bron: finanzen.nl) [al eerder meldde ik dat hoe slechter economische data en verwachtingen zijn, hoe hoger de effectenkoersen stijgen. De gekte ten top en allemaal het gevolg van het monetaire beleid dat wordt gevoerd. Het lage rente beleid dan wel stijgende negatieve rentetarieven op de kapitaalmarkten creëren luchtballonnen op de markten, waardoor koers/winst verhoudingen extreme vormen aannemen. De gevolgen kennen we uit de historie: een enorme instorting van de markten. Toch denken beleggers, gestimuleerd door de beschikbare hoeveelheden gratis geld (en in de verwachting dat er nog meer geld bijkomt), die het beeld van een walhalla oproept. Het zijn echter niet meer dan droombeelden, die onze economie bedreigen. De wereldhandel zakt in, de bedrijfsresultaten worden beïnvloed door de handelsoorlogen van de VS, de oorlogsdreiging in het Midden Oosten, de sancties en bedreigingen van Trump en geo-politieke spanningen. Allemaal ontwikkelingen waar ondernemers niet op zitten te wachten. Daarbij komt dat wij ons bevinden in een overgangssituatie tussen de in 2008 afgesloten Lange structurele Golf van Kondratieff (1950-2008) en die naar een volgende (eco 4.0). Uit ervaring weten we dat in het verleden wel 20 jaren of langer voor moeten worden uitgetrokken. In die overgang moeten alle rechten en plichten, geld en bezittingen moeten worden vernietigd, die nodig meer bruikbaar zijn voor de volgende generaties. Beleidsmakers doen alles om dat te voorkomen. De gevolgen daarvan kunnen zijn een te kleine inflatie dan wel een deflatoire ontwikkeling, dalende koopkracht, afnemende economische groei en uiteindelijk het wegvallen van het vertrouwen in het geld, met als gevolg dat ons spaargeld sterk aan waarde daalt en onze pensioengelden wegsmelten. Ik zie dit zeker niet als een doemscenario, maar als heel realistische aannames]

Trump opnieuw in de aanval tegen de FED

In een nieuwe serie tweets heeft Donald Trump zich weer negatief uitgelaten over de centrale bank Federal Reserve. Volgens de Amerikaanse president heeft de FED ’een kans gemist’ om met een renteverlaging de economie te stimuleren, en moet ze ’niet weer een kans missen’. Eind komende week komt de FED met een nieuw rentebesluit. De algemene verwachting is dat het belangrijkste tarief met 25 basispunten wordt verlaagd. Maar Trump is nog altijd verbolgen over het feit dat de FED in het vierde kwartaal de rente verhoogde vanwege de goed draaiende economie. Van de schok die daarop volgde zijn de financiële markten pas net hersteld. Trump, als altijd trots op zijn economische resultaten, zegt dat die veel beter zouden zijn met een lagere FED-rente. Hij noemt het bovendien ’onnodig’ dat de Verenigde Staten ’een véél hogere rente betalen dan andere landen’. De president neemt kennelijk aan dat door de hogere FED-rente ook de rente op de Amerikaanse staatsschuld hoog houdt. De FED moet de rente verlagen nu het economisch nog goed gaat, aldus Trump. De rente verlagen als de economie een terugval kent is volgens hem ’veel duurder’ .

Kartelonderzoek naat techreuzen in de VS

Facebook meldt dat ze een boete opgelegd gaan krijgen in de VS van $5 mrd. Het Amerikaanse ministerie van Justitie begint een kartelonderzoek naar grote technologiebedrijven in de Verenigde Staten. Dat meldde zakenkrant The Wall Street Journal op basis van bronnen en werd niet lang daarna bevestigd door het ministerie. Het zou gaan om grote namen als Amazon, Google-moeder Alphabet, Apple en Facebook. Het onderzoek van justitie draait om mogelijke concurrentieverstoring door de bedrijven op internetplatforms, sociale media en webwinkeldiensten. Het onderzoek moet aantonen “of en hoe toonaangevende online platforms hun marktpositie hebben behaald en zich bezighouden met praktijken die de concurrentie hebben beperkt, innovatie hebben belemmerd, of anderszins klanten hebben benadeeld”, luidt de verklaring van het ministerie. (bron: RTLZ)

Frankrijk blokkeert benoeming Dijssel bij IMF

Frankrijk is actief bezig om Jeroen Dijsselbloem weg te houden bij de voorzittershamer van het IMF. Parijs wil de regels voor de topfunctie aanpassen om zo een van Dijsselbloems grote concurrenten kans te geven, meldt de Financial Times. Een van de tegenstrevers van de Nederlandse oud-minister van Financiën is Kristalina Georgieva, die nu een hoge functie bij de Wereldbank heeft. De Bulgaarse is echter al 65 jaar, en dat is volgens de interne regels van het IMF te oud om tot directeur te worden benoemd. Volgens de Financial Times willen de Fransen dat de leeftijdsgrens voor IMF-bazen wordt geschrapt. Als meer landen dat idee steunen, komt er volgens de Britse zakenkrant komende week al een stemming in het bestuur van het IMF. Georgieva zou dan als ’compromis-kandidaat’ Dijsselbloem voorbij kunnen streven. De Nederlander is bepaald niet populair in Zuid-Europa, waar hij als eurogroepvoorzitter een harde begrotingslijn aanhield. De Bulgaarse heeft die reputatie niet. Sinds de oprichting van het IMF in 1944 is er een stilzwijgende afspraak tussen de VS en Europa. De Amerikanen leveren de voorzitter van de Wereldbank, en Europa ’krijgt’ de hoogste post bij het IMF. Eerder dit jaar ging Europa akkoord met de benoeming van David Malpass tot president van de Wereldbank, dus lijkt de kans groot dat de VS instemt met de Europese kandidaat voor de hoogste post bij het IMF. Maar dan moeten de Europese landen het wel eerst eens met elkaar worden. Behalve Dijsselbloem en Georgieva geldt ook Mark Carney, die nu nog gouverneur bij de Bank of England is, als een belangrijke kandidaat. Formeel gezien bepaalt het IMF-bestuur zelf wie de nieuwe directeur wordt. Ieder van de 189 landen die lid zijn, heeft echter stemrecht binnen de organisatie. In de praktijk is het de kandidaat die op de meeste stemmen kan rekenen degene die de topbaan in de wacht sleept. „Dus het IMF-bestuur krijgt instructies vanuit de hoofdsteden”, zegt Edwin Truman van de Amerikaanse denktank Peterson Instituut.

De grootste Italiaanse bank, UniCredit, overweegt duizenden werknemers te ontslaan

Bloomberg schrijft dat op basis van informatie van ingewijden. De ontslagronde zou onderdeel zijn van een omvangrijke herstructurering in december. Het is nog niet bekend hoeveel banen er precies zullen verdwijnen. Het aantal zou ook veel lager kunnen uitvallen dan die tienduizend, schrijft Bloomberg. De bank zou ook andere manieren overwegen om te bezuinigen. Momenteel werken er een kleine 90.000 mensen bij de bank. Het grootste deel is actief in Italië. De ontslagen zouden volgens het persbureau zowel in Italië als daarbuiten vallen. UniCredit is niet de enige Europese bank die kosten wil besparen en banen gaat schrappen. Deutsche Bank zal dit jaar afscheid nemen van achttienduizend werknemers, terwijl de Franse bank Société Générale in april liet weten zestienhonderd banen te schrappen.

Deutsche Bank boekt, verwacht, miljardenverlies

Deutsche Bank heeft in het tweede kwartaal een verlies van €3,15 mrd geboekt door herstructureringskosten, meldt het bedrijf. Het verlies is groter dan de grootste bank van Duitsland eerder verwachtte. Een jaar eerder noteerde de bank nog een winst van €401 mln in het tweede kwartaal. [achteraf moet de vraag worden gesteld of toen al niet data werden gemanipuleerd, gezien de ook toen al grote risico’s in de verplichtingen] Maar een maand geleden werd een omvangrijk plan gepresenteerd om de bank te reorganiseren. In het plan, dat €7,4 mrd moet kosten, gaat Deutsche Bank achttienduizend banen schrappen. De omzet daalde in het tweede kwartaal met 6% naar €6,2 mrd. [met het afstoten van activiteiten zal de omzet in de komende tijd verder dalen] De bank heeft nu de omzetverwachting voor de rest van het jaar ook verlaagd. Deutsche Bank kwakkelt al sinds de financiële crisis. In 2017 groeiden de problemen van de bank verder door een Amerikaanse boete van $7,2 mrd (€6,45 mrd) vanwege de rol van de bank tijdens de crisis in de Amerikaanse hypotheekmarkt.

Star Market spectaculair van start

Deze Chinese tegenhanger van de Amerikaanse Nasdaq-index is met een koersexplosie geopend. Gemiddeld genomen stegen de Star Market-aandelen met 140%. Star Market richt zich, net als de Nasdaq, op techaandelen. Het initiatief werd een klein jaar geleden aangekondigd door de Chinese president Xi Jinping. Bij de technologiegraad-meter zijn 25 bedrijven aangesloten, maar geen enkele bekende naam. Bekende Chinese bedrijven als retailer Alibaba en techbedrijf Tencent staan respectievelijk genoteerd op Wall Street en de beurs van Hongkong. Maandag was Anji Microelectronics Technology een hoogvlieger: op het hoogste punt steeg het aandeel met 520%. Onder anderen de eigenaren van Suzhou HYC Technology en Zhejiang Hangke Technology zouden door de koersexplosie miljardair zijn geworden. “De prijsstijgingen zijn gekker dan we hadden verwacht”, zegt Stephen Huang, vicepresident van de Chinese investeringsmaatschappij Shangai See Trush Investment Management. “Het zijn goede bedrijven, maar ze worden te hoog gewaardeerd. Aandelen in deze bedrijven kopen tegen deze extreme prijzen slaat nergens op.”

Trump haalt uit naar Zweedse premier: ondankbare politicus

President Trump heeft kritiek geuit op de premier van Zweden omdat hij er niet voor heeft gezorgd dat rapper A$AP Rocky wordt vrijgelaten. De Amerikaanse artiest zit sinds begin juli vast op verdenking van mishandeling. In een tweet zegt Trump teleurgesteld te zijn in de Zweedse premier. “We doen oveel voor Zweden, maar dat geldt kennelijk niet de andere kant op.” De rechtszaak tegen A$AP Rocky (30) begint waarschijnlijk volgende week. De rapper zegt dat hij handelde uit zelfverdediging. De Zweedse justitie gaat uit van een misdrijf. De rapper heeft veel optredens moeten afzeggen.

President Trump heeft met Boris Johnson gebeld om hem te feliciteren met zijn aantreden als premier van Groot-Brittannië. Trump zegt dat ze elkaar hebben gesproken over de brexit. Volgens beide leiders is de brexit een grote kans om de economische banden tussen de VS en Groot-Brittannië te versterken. Daarom willen ze een nieuw vrijhandelssakkoord als de Britten de Europese Unie hebben verlaten. Verder spraken Trump en Johnson ook over de oplopende spanning met Iran die ontstond na de recente entering van een Britse olietanker in de straat van Hormuz.

Een handelsdeal tussen de Verenigde Staten en China laat mogelijk nog wel even op zich wachten. President Donald Trump houdt er zelfs rekening mee dat de Chinezen pas na de Amerikaanse presidentsverkiezingen in 2020 hun handtekening willen zetten, omdat Peking liever een deal met een Democraat zou willen sluiten. “Ik denk dat China waarschijnlijk zal zeggen: laten we wachten”, zei Trump tegen verslaggevers in het Witte Huis. Maar na de presidentsverkiezingen kan het volgens de Republikeinse bewindsman hard gaan. “Als ik win, meteen daarna, gaan ze allemaal deals tekenen.” Er is volgende week weer handelsoverleg tussen de twee economische grootmachten. Daarvoor reizen handelsgezant Robert Lighthizer en minister van Financiën Steven Mnuchin naar Shanghai af. Na de gespreksronde in China, gaan onderhandelaars van beide landen in Washington om tafel. Trump en zijn Chinese collega Xi Jinping sloten op de G20-top in Japan eind juni nog een wapenstilstand in het slepende handels-conflict. Overigens dreigde Trump onlangs al wel weer met meer importheffingen op Chinese goederen.

Amerikaanse staatsschuld stijgt verder

De Amerikaanse regering en de leiders van het Congres hebben een akkoord bereikt over de begroting en verhoging van het schuldenplafond. President Donald Trump spreekt op Twitter van „een echt compromis.” Afgesproken is dat de uitgaven de komende twee jaar worden verhoogd met miljarden dollars. Daardoor zal het begrotingstekort van de Verenigde Staten volgend jaar mogelijk de grens van $1 biljoen al doorbreken. „Met deze overeenkomst streven we ernaar een nieuwe sluiting van de overheid te voorkomen”, laten de Democratische leiders Nancy Pelosi en Chuck Schumer in een verklaring weten. Het Huis van Afgevaardigden zal het akkoord naar verwachting deze week goedkeuren, voordat de afgevaardigden op 26 juli met reces gaan. De Senaat zal de deal dan volgende week in stemming brengen. Als laatste moet Trump zijn handtekening eronder zetten. President Donald Trump en Amerikaanse congresleiders hebben maandag een deal gesloten over een verlenging van de schuldlimiet met twee jaar en federale bestedingslimieten die een gevreesde overheidsschuld later dit jaar zouden afwenden, maar zouden bijdragen aan stijgende begrotingstekorten. De staatsschuld zou gaan stijgen van $2,4 triljard naar $2,7 triljoen (maar een Engels/Amerikaans triljoen is bij ons een biljoen). [en dus leven de Amerikanen verder ‘op de pof’]

De Europese Commissie komt in actie voor de gevolgen van een no-deal Brexit

De EU is een reddingspakket van miljarden euro’s aan het voorbereiden om Ierland economisch bij te staan in het geval van een Brexit zonder akkoord, schrijft de Britse krant The Times op basis van bronnen. De Europese Unie zou volgens deze krant “zoveel willen uitgeven als nodig is” om de Ierse regering te ondersteunen bij enige verstoring van handel door een ‘no deal-Brexit’. Het is niet duidelijk hoe groot het bedrag precies is, wel zou het om “miljarden” gaan. Als het Verenigd Koninkrijk geen akkoord met de Europese Unie weet te sluiten, dan vallen de Britten buiten de Europese douane-unie. Daardoor zou er een harde grens ontstaan op het Ierse eiland. Dit zou grote gevolgen hebben voor de Ierse economie, omdat het Verenigd Koninkrijk de belangrijkste handelspartner is. Ierland exporteert onder meer de helft van het geproduceerde vlees naar het Verenigd Koninkrijk. De republiek voert ook een flinke hoeveelheid zuivel uit naar de Britten. Zo gaat er jaarlijks zo’n 80.000 ton cheddarkaas richting het Verenigd Koninkrijk. Ierse vissers halen ook ongeveer een derde van hun vangst uit Britse wateren. De kans op een zogeheten ‘no deal’ lijkt met het vertrek van de Britse premier Theresa May te zijn toegenomen. Boris Johnson, die haar opvolgt stelt resoluut de EU op 31 oktober te willen verlaten, ook als er geen akkoord ligt. De koers van het Britse pond tegenover de euro daalde daarom de afgelopen weken naar het laagste punt in zes maanden. Tegenover de Amerikaanse dollar daalde het pond vorige week naar het laagste punt sinds april 2017. Hoe dan ook de uittreding gaat hier en daar pijn kosten. De vraag is hoe de EU zich gaat opstellen tegenover de eisen die Boris Johnson op tafel gaat leggen. Boris Johnson is charmant – gek – genadeloos ambitieus. Johnson schetste tijdens zijn toespraak dat hij de vraag kreeg of hij niet bang is voor de ‘Brexit-taak’ die hem zou wachten als hij zou winnen. “Ik weet zeker dat het ons gaat lukken”, aldus de nieuwe premier. De 55-jarige politicus wist een ruime meerderheid van de stemmen binnen te slepen. Hij kreeg er 92.153 van de Conservatieven, tegenover 46.656 voor zijn tegenstander Jeremy Hunt. Johnson was van 2008 tot 2016 burgemeester van Londen, waarna hij minister van Buitenlandse Zaken werd. Uit onvrede over de koers van May stapte hij in 2018 op. Hij neemt van May nog tot 2022 lopende termijn over. De politicus staat bekend als eurosceptisch. Hij krijgt als belangrijkste taak het beëindigen van de Brexit-impasse. Johnson heeft toegezegd dat er hoe dan ook een uittreding zal komen op 31 oktober, zelfs als dit in een ‘no deal’-scenario gebeurt. Hij stelde wel te denken een betere deal met de EU te kunnen sluiten dan May eerder heeft gedaan. Het is een van de de grootste politieke operaties uit de menselijke geschiedenis: een land van 64 miljoen inwoners losmaken uit de EU na een halve eeuw lidmaatschap. In de afgelopen drie jaar liep bijna alles wat fout kon gaan in de voorbereidingen op de Brexit fout. De nieuwe Britse premier, Alexander Boris de Pfeffel Johnson, moet daar verandering in brengen. Ongeveer 150.000 leden van de Conservatieve Partij verkozen hem in de afgelopen weken tot opvolger van Theresa May als partijleider en premier. De partijleden zijn gegaan voor de man wiens gevatte columns ze al jaren lezen in hun lijfblad. Hij maakte euroscepsis salonfähig bij rechts in het Verenigd Koninkrijk en is een van de belangrijkste gezichten in het pro-Brexit-kamp. Johnson is ook de man die talloze blunders beging en vele schandalen overleefde. Het lukte hem dankzij zijn onnavolgbare charisma, dat hij ook gebruikt om zijn genadeloze ambitie te verzachten. Op 24 juli werd hij door de Queen geïnstalleerd als premier. Een dag eerder liet de vice-voorzitter van de Europese Commissie, onze landgenoot Frans Timmermans (door mij ook genoemd ‘domme fransje’) dat Boris er niet op hoeft te rekenen dat de Europese Unie de deal die ze hebben afgesloten opengebroken gaat worden. Kennelijk heeft hij nog altijd niet door dat de panelen zijn verschoven. De 27 EU-regeringsleiders hebben May meerdere malen tot op het bot vernederd. Die tactiek werkt niet meer. Ik verwacht dat Boris Johnson veel meer de lijn zal gaan volgen van een strategisch beleid. Winston Churchill heeft daarmee, in de periode 1940-1945, het Engelse volk steun gegeven tijdens de Duitse bomaanvallen in de eerste twee jaren van de Tweede Wereldoorlog en vervolgens West-Europa bevrijdt van het Nazi-bewind van Adolf Hitler. Dat vroeg in die tijd om een ‘hard’ maar ook creatief beleid. Dat is een goed voorbeeld voor Boris voor het overleg met Continentaal Europa. Europa wil geen Brexit no-deal maar wil ook heronderhandelen over de afspraken met May. Ik verwacht dat die stelling niet realistisch is. Daarom verwacht ik dat Boris de zwarte Piet in Brussel gaat neerleggen. Als Brussel niet gaat bewegen richting Londen, volgt er een no-deal. En dat willen een aantal EU-landen onder alle omstandiheden voorkomen: dat gaat ze namelijk veel, heel geld kosten, economische groei en export van goederen. Daarom zullen ze glimlachten om de gewraakte uitspraak van ‘domme fransje’. Zo’n tegenspeler is een kadootje van de tegenpartij. (bron: nu.nl) Wat Engeland nodig heeft is een premier, die niet aan de teugels van Brussel gaat onderhandelen. Daar moet ik onmiddellijk afscheid van nemen: hij moet zijn eisen op tafel leggen en als daarover niet te praten valt, moet hij opstappen en wachten op een nieuwe uitnodiging van Brussel. En die komt er gegarandeerd, want er is wel eenheid in het Brexit-beleid bij de 27 EU-landen, maar hoelang nog als een no-deal werkelijkheid dreigt te worden. Dan valt die eenheid uiteen en gaan regeringsleiders voor hun nationale belangen. Boris is daarvoor de uitgelezen politicus: geestig en charmant, stuntelig en ouderwets, maar vooral onberekenbaar. Dat is het geheime wapen van de Britten en dat vreest Europa.

Straks gaan zon en wind de machtsverhoudingen bepalen. Oliestaten verliezen invloed, China wordt wereldleider duurzame energie

Trouw publiceerde deze week een artikel van Gijs Moest over “In de toekomst gaat de oorlog over zon en wind” Enkele citaten: <citaat> Spanning in de Straat van Hormuz, het zou een avontuur van Kuifje kunnen zijn. Maar het is de actualiteit, met olietankers die op mysterieuze wijze beschadigd raken, een Amerikaanse drone die wordt neergehaald door Iran, schepen van datzelfde land die de confrontatie aangaan met een Brits fregat en nervositeit op de oliemarkten. Want alles draait om olie en gas in de nauwe doorgang van de Golf naar de Indische Oceaan. Ongeveer een vijfde van de wereldproductie van de fossiele brandstof moet hier doorheen. Dat brengt een enorm geopolitiek belang met zich mee. De Amerikaanse president Donald Trump heeft andere landen opgeroepen marineschepen te sturen om hun eigen tankers te beschermen. Maar wacht even, hoe belangrijk zijn olie en gas nog? In de afgelopen decennia draaiden veel conflicten om de toegang tot die brandstoffen, denk aan de Irak-oorlog. Maar inmiddels hebben veel landen zich verbonden aan het Klimaat-akkoord van Parijs en zetten ze vol in op zon, wind en andere vormen van duurzame energie. Die kan bijna overal worden opgewekt, dus wat doen die olietankers er dan nog toe? Het korte antwoord is: voorlopig nog heel veel. Door de groei van de wereldbevolking en van de economie blijft de vraag naar fossiele brandstoffen groot en daarmee ook het belang van de ‘petrostaten’, zoals Saudi-Arabië en Iran, maar ook Rusland, worden genoemd. Zij leveren een groot deel van de olie en het gas dat de wereld nog steeds nodig heeft. Het lange antwoord: op termijn zijn er grote veranderingen op komst, waarbij deze landen hun machtspositie grotendeels kwijtraken. De opkomst van duurzame energie zal nieuwe wereldspelers opleveren, met als duidelijke voorloper China. Maar deze verandering kan tientallen jaren duren, de meeste experts verwachten dat pas rond 2050 de rol van olie en gas in de energiebehoefte echt gaat afnemen. </citaat> <citaat> Duidelijk is wel dat één land nu veruit de beste uitgangspositie heeft: China. Dat heeft de meeste patenten op het gebied van duurzame energie en is de grootste in windmolens en zonnepalen, zegt Jan Frederik Braun, energie-expert bij het Den Haag Centrum voor Strategische Studies (HCSS). “China is met afstand de nummer een. Het is de supermacht in duurzame energie.” Peking ziet de waarde in van de omslag naar duurzame energie. “Niet om de wereld te redden, maar als strategisch exportproduct.” Naast laadpalen en zonnecellen gaat het om elektriciteitsnetwerken en nutsbedrijven. China werkt aan een wereld-wijd elektriciteitsnetwerk, zegt Braun, vergelijkbaar met het internet. Dat zou de Chinese positie op de energiemarkt nog dominanter maken. “China doet gigantische investeringen in verduurzaming”, zegt Braun. “Ze zien dat heel duidelijk als een strategisch doel, met hun kennis, innovatie en know how willen ze concurreren met de fossiele sector.” Zo wordt China volgens Braun leidend in de omschakeling naar duurzame energie. “Ze zijn met afstand de grootste in zon en wind en ook wereldleider in de hele industrie eromheen. De capaciteit die ze nu al hebben geïnstalleerd is bijna drie keer zo groot als die van de nummer twee, de Verenigde Staten.” Ook Louise van Schaik, duurzaamheidsexpert bij Clingendael, is China ‘voorloper in de transitie’ naar duurzame energie. “Dat is te danken een strategische beslissing in Peking. Die is ingegeven door de vervuiling in de steden en de dorst naar energie, maar ook door geopolitieke belangen.” De vraag naar energie maakt het beschermen van de aanvoerroutes noodzakelijk. Zo legt China een marinehaven aan in Djibouti, in Oost-Afrika, van waaruit het internationale vaarwegen kan verdedigen. Dus ook tankers vanuit de Golf, want in de overgangsfase heeft China nog altijd een grote behoefte aan olie en gas. </citaat> <citaat> De Europese plannen om in 2030 klimaatneutraal te zijn, zijn bovendien getorpedeerd door landen als Polen, Tsjechië en Hongarije. Nederland heeft nu al moeite om alle doelstellingen te halen. Zon en wind worden weliswaar steeds goedkoper, maar veel landen subsidiëren fossiele brandstoffen nog altijd. Het stoppen met die subsidies is lastig, de protesten van de gele hesjes in Frankrijk laten volgens Braun zien dat het voor overheden riskant is om fossiele brandstoffen duurder te maken. </citaat> Voor het complete artikel verwijs ik lezers naar https://krant.trouw.nl/titles/trouw/ 8321/publications/695/pages/24
Nederlanders kopen te veel: boete uit Brussel dreigt

De afvalberg elektronische apparaten groeit zo hard dat Nederland moet oppassen voor boetes uit Brussel. Consumenten moeten hun oude elektronica als mobieltjes inleveren bij de milieustraat of de winkelier. Volgens Europese wetgeving moeten producenten volgend jaar 65% van het gewicht aan verkochte elektronische apparaten recyclen. Het inzamelpercentage is echter gedaald van 54% in 2017 naar 49% afgelopen jaar. Die daling van het percentage komt vooral omdat Nederlanders veel meer spullen zijn gaan kopen. Zo werden volgens producentenorganisatie NVMP afgelopen jaar 13% meer huishoudelijke apparaten verkocht ten opzichte van 2017. Steeg de verkoop van elektrisch gereedschap met 16%, en die van it- en telecommunicatieapparatuur met 27%. „Als we kijken naar de pure ingeleverde ingeleverde hoeveelheid gerecyclede apparaten, dan is dat met 14.000 ton ofwel 8% gestegen”, legt NVMP-voorzitter Jan Kamminga uit. „De hoeveelheid verkochte elektronica is echter nog harder gestegen, namelijk met 10% ofwel 35.000 ton.” Volgens Kamminga moet er een nuance geplaatst worden bij de cijfers. Er zijn afgelopen jaar heel veel zonnepanelen verkocht die ook onder de regeling vallen. „Zonnepanelen zijn zwaar en hebben een afschrijving van dertig jaar. Dat gewicht zamel je niet zomaar in. Dus wij zijn al best wel trots op wat we nu al bereiken, maar het is niet genoeg.” Desalniettemin vinden producenten, Rijkswaterstaat, gemeenten, winkeliers en thuiswinkelorganisaties dat de inzameling veel beter moet dan nu. In oktober beginnen zij daarom de Nationale Recycle Week om de consument bewuster te maken van de noodzaak om de spullen op de goede plek in te leveren. „Elektronica gewoon aan de weg zetten of in de grijze container gooien of door het huis laten zweven, kan echt niet meer”, zegt Kamminga. „Het is belangrijk dat elektrische apparaten daar worden gebracht, waar het ook geregistreerd wordt. Als je een wasmachine of een koelkast koopt, dan wordt die oude meestal wel meegenomen. Het gaat vaak om kleinere apparaten.” In 2013 is de verwijderingsbijdrage voor groot witgoed als wasmachines en ovens afgeschaft en in 2011 voor kleine elektrische apparaten als tv’s en lampen. De NVMP zou die graag terug zien, maar daar is nog geen meerderheid voor te vinden. Kamminga benadrukt dat het naast de dreigende boete ook erg belangrijk is dat kostbare grondstoffen in apparaten weer hergebruikt kunnen worden. „Als je het aan de weg zet of in de grijze container gooit is het gewoon weg.” Daarnaast maken de partijen die zich hebben aangesloten bij de campagne veel zorgen over de gevolgen van illegale storting van elektrische apparaten. Kamminga: „De oud-ijzerboer haalt er vanaf wat hij kan gebruiken zonder te registreren, de rest gaat vaak naar de schroot. We kennen de beelden van meters hoge bergen elektronisch afval in Afrika. Wij willen meer en betere handhaving bij illegale inzameling.” (bron: DFT)

De Europese inkoopmanagers bij industriële bedrijven zien de toekomst nog somberder in dan verwacht

De zogenoemde PMI-index komt in juli uit op 46,4, waar analisten op een score van 47,7 hadden gerekend. Een inkoopmanagersindex onder de 50 wijst op pessimisme. De inkoopmanagers in de Europese industrie zijn ook pessimistischer dan een maand geleden, toen de score nog op 47,6 uitkwam. In de dienstensector komt de PMI nog wel boven de 50 uit: op 53,3. De samengestelde PMI-index gaat van 52,2 naar 51,5. De score speelt een belangrijke rol bij besluiten van de Europese Centrale Bank om de rente te verhogen of te verlagen. (bron:DFT)

De sterkste recessie in de productiesector in 7 jaar trekt een steeds grotere wissel op de Duitse economie, deelde het Markit-instituut mee. Volgens voorlopige berekeningen daalde de productie-PMI in juli van 45,0 naar 43,1. Dit is het laagste niveau in zeven jaar. Vanwege de versnelde afname van nieuwe bestellingen en de verder afgenomen zakelijke vooruitzichten was het scheppen van banen net zo zwak als in april 2015. Phil Smith, Principal Economist bij IHS Markit en auteur van de Flash PMI, zei: “Volgens recente PMI-gegevens is de situatie van de Duitse economie in juli verder verslechterd, waardoor het risico is toegenomen dat de grootste economie in de eurozone in een lichte recessie terechtkomt.” De diensten-index verslechterde van 55,8 tot 55,4, maar was beter dan verwacht. Dankzij de sterke binnenlandse vraag bleef de groei op pijl, aldus Markit. “Alleen dankzij de solide groei van de dienstensector kan de Duitse economie op dit moment overeind blijven, hoewel de dienstverleners zich steeds meer zorgen maken en de zakelijke vooruitzichten zijn binnen een jaar gedaald tot het laagste niveau in drie en een half jaar,” zei Smith. De gezamenlijke PMI-index daalde van 52,6 naar 51,1 punten, maar bleef dus boven de 50.

De erg prille economische heropleving in de eurozone, schrijft Wouter Vervenne , lijkt alweer voorbij. De PMI-indicator, een maatstaf van de economische groei, daalt in juli met 0,7 punt, blijkt uit de maandelijkse peiling van het onderzoeksbureau IHS Markit bij aankoopdirecteuren. Daarmee is de stijging van de twee vorige maanden ongedaan gemaakt. De tegenvaller is vooral te wijten aan de industrie. De activiteit van de Europese industrie daalt in juli het meest in meer dan zes jaar. Vooral de Duitse industrie krimpt fors. Ook de dienstensector koelt af, maar daar is er nog steeds groei. ‘Het ziet ernaar uit dat de economische groei in de eurozone zal dalen van 0,2% in het tweede kwartaal naar 0,1% in het derde kwartaal’, zegt Chris Williamson, hoofdeconoom van IHS Markit. ‘In Duitsland kan de groei in het derde kwartaal licht onder nul dalen.’ De onverwachte terugval van de groei verhoogt de druk op de ECB om snel extra stimulus te lanceren. ‘De PMI-indicator geeft de duiven bij de ECB extra munitie’, signaleert ING-econoom Bert Colijn. Een duif is een centraal bankier die voorstander is van een soepel monetair beleid. (bron: tijd.be)

Wat de meeste economen al hadden verwacht gebeurde ook. Mario Draghi kondigde donderdag aan dat de ECB haar communicatie aan gaat passen en signaleert dat ze in september de rente zal verlagen en het aankoopprogramma van obligaties zal heropstarten. Met als onderbouwing dat nieuwe tegenvallende cijfers in de eurozone de monetaire autoriteit dwingen opnieuw actie te gaan ondernemen. Ik deel dat standpunt alleen niet met het voorgenomen monetaire beleid dat eerder al mislukt was en geen enkel beoogde doelstelling had bereikt. Het tegendeel was het resultaat. Het inzetten van hetzelfde beleid geeft geen enkele zekerheid dat het nu wel gaat slagen. Er is een kans dat een verdere verruiming van geld door opnieuw obligaties op te gaan kopen kan de rente stuwen naar nog hogere negatieve rentetarieven en de inflatie niet gaat stijgen maar gaat dalen richting een deflatie. Het gevolg zal opnieuw zijn dat de dekkingsgraad voor onze pensioenreserves verder zal dalen met nieuwe kortingen op opgebouwde pensioenreserves en pensioenuitkeringen en een verdere waardedaling van ons spaargeld. Een bijwerking van zo een beleid zal zijn dat er nog meer gratis geld naar effectenmarkten zal vloeien met verder verslechte-rende k/w verhoudingen. Ik geloof niet dat de beoogde resultaten van het monetaire beleid ertoe zullen leiden dat de gedaalde orderportefeuilles van de Duitse bedrijven weer gaan stijgen. Daar zijn meer Europese en mondiale ontwikkelingen voor nodig. De wereldhandel daalt en de economische groei mondiaal neemt af. De blokkades over en weer als gevolg van handelsoorlogen, vooral in scene gezet door de VS, kunnen niet worden opgelost door nog meer gratis geld te scheppen. Daarbij komt ook nog dat Trump van de FED eist dat die de rente fors gaat verlagen om daarmee de dollar goedkoper te maken waardoor de exportmogelijkheden voor de VS verbeteren. Daardoor kan de EUR/USD verhouding wijzigen, waardoor de euro gaat stijgen ten opzichte van de dollar. En dat is voor de export van de eurolanden geen positief signaal wat niet kan worden opgelost met nog meer overtollige liquiditeiten en nog lagere rentetarieven dan wel nog hogere negatieve rentes. Draghi c.s. zijn onbekwaam de huidige economische ontwikkelingen met dit monetaire beleid op te lossen. Met dit beleid, de politiek kijkt toe en wacht af, stevenen we af op heel zwaar weer en het roer van het euroschip reageert niet meer op bewegingen van de kapitein. Dat is een sombere toekomst. Wij zijn volledig afhankelijk van de nukken van Trump.

Desastreuze winstval Nissan

Nissan heeft in het tweede kwartaal bijna 98,5% van de winst verloren. Dat blijkt uit de kwartaalcijfers van de automaker. Ook gaat het bedrijf tot 2022 12.500 banen schrappen: 9% van het personeelsbestand. In het eerste kwartaal van het gebroken boekjaar daalde de operationele winst van Nissan van ¥39,5 mrd (€328 mln) naar ¥1,6 mrd, omgerekend €13,3 mln. Het bedrijf stelt dat het herstel even zal duren. De verkopen dalen terwijl de kosten stijgen, en het schandaal rondom voormalig topman Carlos Chosn heeft de Japanse automaker ook geen goed gedaan. In Noord-Amerika heeft Nissan het moeilijk, terwijl dat een belangrijke markt voor de maker is. Hier probeert het bedrijf door hoge kortingen te concur-reren met rivalen, waar de winst onder lijdt. Door de jarenlange kortingsacties heeft Nissan bovendien een goedkoper imago gekregen. Naast de ontslagen is Nissan van plan om de productiecapaciteit en de productlijn terug te schroeven met zo’n 10% tegen het eind van het financiële jaar 2022. (bron: teletekst en nu.nl)

Opwarming aarde gaat in razend tempo

Op de voorpagina’s van zowel Trouw en het Parool staat een artikel van Joep Engels over het tempo waarin de aarde opwarmt. Dat proces heeft zijn weerga niet in de afgelopen 2000 jaar. Bovendien treft de huidige opwarming de gehele aarde. Eerdere warmere periodes, zoals rond het jaar 1000, waren regionale fenomenen. <citaat> Een grote groep voornamelijk Zwitserse wetenschappers publiceert in het vakblad Nature drie studies waarin ze het wereldwijde klimaat vanaf het begin van de jaartelling reconstrueren. Die geschiedenis wordt vaak in tijdperken ingedeeld, zoals de Kleine IJstijd en het Middeleeuwse klimaatoptimum. De tijdperken worden weer door sceptici aangehaald als bewijs voor hun stelling dat het klimaat veranderlijk is en de huidige opwarming niet uitzonderlijk zou zijn. Maar hoe extreem waren die periodes? En betroffen ze ook de gehele wereld? En minstens zo belangrijk: waardoor week het klimaat af? Hoe groot was de natuurlijke variatie en wat was de rol van externe factoren zoals vulkaanuitbarstingen? Immers, om goed te kunnen voorspellen hoe het klimaat zich ontwikkelt is het zaak natuurlijke oorzaken te onderscheiden van de rol van de mens. Voor hun reconstructie konden de Zwitsers nauwelijks gebruikmaken van directe metingen. Die gaan veelal niet verder terug dan 1850. Maar ook aan boomringen is af te lezen hoe warm of nat een bepaald jaar was. En dat geldt ook voor ijskernen, koraalriffen of de sedimenten op de oceaanbodem. De onderzoekers beschikten over een bestand van honderden van dergelijke zogeheten proxy’s waarmee ze 2000 jaar terug konden kijken in de tijd, en dat voor de gehele wereld. De eerste vraag die ze zich stelden, was welke tijdperken hun naam verdienden. Alleen het huidige, zo bleek. De Kleine IJstijd bijvoorbeeld zwierf over de aardbol. Het heerste in de vijftiende eeuw boven de Grote Oceaan, in de zeventiende in Europa en Noord-Amerika en in de negentiende eeuw in Azië en Afrika. Het Middeleeuwse klimaatoptimum bestreek nooit meer dan 40 procent van het aardoppervlak. Ook de warme periode in de Romeinse tijd en de daaropvolgende koude in de vroege middeleeuwen bleken lokale fenomenen. Maar de huidige opwarming is ongekend en wereldwijd. Voor 98 procent van de gehele wereld geldt: het is nu warmer dan ooit in de afgelopen twintig eeuwen. In een tweede studie onderzochten ze waardoor het klimaat in het pre-industriële tijdperk is beïnvloed. Om natuurlijke schommelingen te neutraliseren groepeerden ze hun data in periodes van tien jaar of langer. Toen bleek dat de gemiddelde wereldtemperatuur aan het begin van de jaartelling op het niveau lag van die uit 1960, daarna gestaag daalde tot die rond 1850 ongeveer een halve graad lager lag. Om er in de afgelopen anderhalve eeuw weer een graad bij te krijgen. De vulkanen kwamen als grootste factor uit de bus; het stof dat zij in de atmosfeer brengen, zorgt voor afkoeling. Ook de invloed van de mens – uitstoot van broeikasgassen door de landbouw – zagen ze terug. Maar dat was het ook. Een veranderende activiteit van de zon uitte zich niet in klimaatveranderingen. De reconstructie komt vrij goed overeen met het beeld dat klimaatmodellen over de afgelopen 2000 jaar geven. Dat betekent dat we de natuurlijke factoren en schommelingen goed in de modellen hebben verwerkt, schrijven de Zwitsers. En dat die modellen goed in staat zijn te voorspellen hoe het klimaat zal veranderen. Wat hen betreft blijft er nog één vraagstuk over. In de eerste helft van de negentiende eeuw waren er veel grote vulkaanuitbarstingen. Die van Tambora, op het Indonesische eiland Soembawa, is de beroemdste. De wereldtemperatuur zakte een halve graad, en het duurde enige decennia eer de vulkaandampen waren opgetrokken. Het akkoord van Parijs, waarin is afgesproken de opwarming te beperken, gaat uit van een aardse temperatuur zonder menselijke invloed. Maar is 1850 daarvoor een goed ijkjaar? Of was de aarde toen extra gekoeld door al die vulkanen? De Zwitsers erkennen dat ze nog geen definitief antwoord op die vraag kunnen geven. </citaat> [wat heel interessant is in dit artikel is dat vulkaanuitbarstingen de temperatuur op aarde verlagen over periodes van een eeuw. Dat zou kunnen betekenen dat met wat meer vulkaanuitbarstingen van een deel van onze klimaatproblemen af zijn. CO2 is de boosdoener maar zijn er nog een ontsnappingsmogelijkheden? Misschien wel]

Het Rotterdams havenbedrijf vindt 2021 te vroeg voor een CO2-taks

Jochem van Staalduine schrijft over ’bedrijven die nog niet aan alle eisen kunnen voldoen’. De vraag die aan de orde wordt gesteld door Greenpeace is of we tot iedere prijs “de kip met de gouden eieren moeten slachten”, Ik stel daar tegenover vooral het gezond verstand te blijven gebruiken en ons niet laten leiden door Klimaatactivisten die zich niets aantrekken van de sociaal/maat-schappelijke en economische gevolgen waarmee we kunnen worden geconfronteerd. <citaat> De Rotterdamse haven lijdt niet onder de felle discussie over haar toekomst. De overslag van goederen groeide in het afgelopen half jaar met 3,4% naar 240,7 miljoen ton ten opzichte van dezelfde periode een jaar eerder. De verwerking van containers, speerpunt van het Havenbedrijf, nam met 4,8% toe. Veruit het hardst steeg de hoeveelheid biomassa (83% erbij) LNG (93%) die door de haven gaat. LNG is vloeibaar aardgas dat onder meer wordt gebruikt als relatief schone scheepsbrandstof. Maar vergeleken bij de bergen kolen en plassen olie die de havenarbeiders aan zich voorbij zien gaan, vallen de relatief duurzame alternatieven nog in het niet. Het havenbedrijf zelf is als huisbaas en klusjesman van de Rotterdamse haven voor zijn inkomsten in grote mate afhankelijk van huur en havengelden. Ook daarmee gaat het goed: de omzet steeg met 4% naar €358 mln, de winst voor belasting steeg met 7% naar €135 mln. Stel een CO2-heffing uit tot bedrijven daadwerkelijk iets aan hun uitstoot kunnen doen. Die oproep deed topman Allard Castelein bij de presentatie van de halfjaarcijfers van het Havenbedrijf Rotterdam. Hij wil voorkomen dat bedrijven in de haven een boete opgelegd krijgen voor iets waaraan ze niets kunnen doen. De Rotterdamse haven is goed voor bijna een vijfde van de totale CO2-uitstoot in Nederland. Volgens bestaande plannen gaan Nederlandse bedrijven vanaf 2021 een toeslag betalen per ton CO2-uitstoot boven een drempelwaarde. Maar de benodigde infrastructuur om CO2 op te vangen en op te slaan ligt er tegen die tijd nog helemaal niet, zegt Castelein. De bestuursvoorzitter van het havenbedrijf trekt een vergelijking: “Stel dat de overheid iedereen verplicht vanaf 2021 in een elektrische auto te rijden, en als we dat niet doen, krijgen we een boete. Maar tegelijkertijd zijn er niet genoeg laadpalen.” 2023 zou een logischer begin voor invoer van de CO2-taks zijn, vindt Castelein. In dat jaar beginnen de bedrijven onder zijn hoede lege gasvelden in de Noordzee te vullen met CO2, is de huidige prognose. Het is de sleutel in het kortetermijnplan om de haven te vergroenen: waterstof winnen met behulp van aardgas, om de CO2-uitstoot vervolgens op te slaan onder zee. Op lange termijn moet die waterstof afkomstig zijn van windenergie in plaats van aardgas. Industriebedrijven in de haven zijn doordrongen van de noodzaak bij te dragen aan de energietransitie, stelt Castelein. Maar een belasting in 2021 helpt niet, volgens hem. “Een loket dat nog niet open is, is moeilijk te gebruiken.” Maar Faiza Oulahsen van milieu-organisatie Greenpeace gelooft niets van de goede intenties. “De industrie heeft zich enorm verzet tegen een CO2-heffing, dat zagen we aan de klimaattafel. Dit is een eerste aanval op de CO2-heffing. Maar van uitstel komt afstel.” Er is juist alle reden om CO2 zo snel mogelijk te belasten, zegt Oulahsen. “Er is genoeg wetenschappelijk bewijs dat een CO2-heffing de zekerheid biedt dat bedrijven meteen iets gaan doen. Het duurt zeker een paar jaar voor bedrijven erop inspelen, maar het werkt niet om te zeggen: over een aantal jaar gaan we aan de slag.” Ook over opvang en opslag van CO2 is Greenpeace sceptisch. </citaat>

Deutsche Bank adviseert “Koop goud in een valutaoorlog”

Op MarketUpdate las ik dat ‘als de Verenigde Staten een valutaoorlog beginnen je maar beter goud kunt kopen. Dat schrijft strateeg Alan Ruskin van Deutsche Bank in een nieuwsbrief voor klanten van de bank. Hij verwacht dat goud uiteindelijk als overwinnaar uit de bus zal komen. Ruskin schreef er het volgende over. Met een valutaoorlog die meest waarschijnlijk zal worden uitgevochten tussen de dollar en de yuan en de euro en de dollar kun je ervoor kiezen het directe conflict te vermijden. De makkelijkste manier om te handelen bij een valutaoorlog is om goud te kopen.” De Amerikaanse president Trump heeft al meerdere malen kritiek geuit op het monetaire beleid van de Federal Reserve. Hij vindt dat de centrale bank te weinig doet om de economie te stimuleren en vreest dat een sterke dollar zijn economische agenda zal ondermijnen. Hij zal dus proberen de waarde van de munt omlaag te drukken. Volgens berekeningen van de Amerikaanse centrale bank heeft de handelsgewogen dollarindex sinds 2002 niet zo hoog gestaan als nu. Een sterke dollar maakt het voor de Amerikanen goedkoper om spullen uit het buitenland te importeren, terwijl Trump juist werkgelegenheid wil terughalen naar de Verenigde Staten. Om dat doel te bereiken heeft hij juist een veel zwakkere dollar nodig. Een interventie om de waarde van de dollar omlaag te brengen zal dus niet als een verrassing komen. De vraag is alleen of de Federal Reserve zal zwichten voor de druk van de president. Om de dollar substantieel in waarde te laten dalen zou de centrale bank een veel ruimer monetair beleid moeten voeren. Maar ook dan is het niet gezegd dat de dollar in waarde zal dalen, omdat de munt in onzekere tijden ook als vluchthaven dient. De goudprijs is dit jaar al meer dan 10% gestegen door het aanhoudende handelsconflict tussen de Verenigde Staten en China. Eerder dit jaar was er hoop op een akkoord, maar dat bleek van korte duur. Het edelmetaal profiteerde ook van een omslag in de koers van centrale banken. De Federal Reserve overweegt nu de rente te verlagen, terwijl ook de ECB aanwijzingen heeft gegeven voor nieuwe monetaire verruiming. Met toenemende onzekerheid over het monetaire beleid van de grootste centrale banken neemt de belangstelling voor goud toe. Volgens cijfers van Bloomberg zijn hedgefondsen sinds 2017 niet meer zo positief geweest over het edelmetaal als nu. De goudprijs sloot de week af op $1418,30 per troy ounce en bereikte daarmee het hoogste niveau sinds begin 2013.

De productie en omzet van Tesla stijgt maar nog altijd geen winstgevend bedrijf

Automaker Tesla is donderdag flink onderuitgegaan op Wall Street. De aandelenkoers van het bedrijf van Elon Musk daalde omstreeks 16.00 uur met 14,4% naar $227,29 per aandeel (€203,25). Het aandeel opende flink lager door tegenvallende kwartaalcijfers. Tesla maakte woensdag nabeurs bekend dat het bedrijf in het tweede kwartaal een nettoverlies van ruim $400 mln heeft geleden. Dit verlies kwam onverwacht, omdat de automaker een recordaantal voertuigen verkocht in het tweede kwartaal. Tesla leverde 95.200 auto’s en produceerde er 87.048, maakte het bedrijf begin juli bekend. Na de bekendmaking van de kwartaalcijfers zei topman Musk dat hij verwacht dat Tesla in het derde en vierde kwartaal winstgevend zal zijn, maar dat de nadruk in de komende periode op de productie wordt gelegd. Naast de slechter dan verwachte kwartaalcijfers maakte Tesla ook bekend dat Jeffrey Straubel, de pionier van de accu’s van Tesla, aftreedt als technisch directeur en verdergaat als adviseur voor het bedrijf.

Amsterdam heeft een groot afvalprpbleem met AEB

Nederland stevent af op een nationale vuilniscrisis. De Vereniging Afvalbedrijven, waar vuilverbranders in zijn verenigd, slaakt een noodkreet. „Als er niet snel maatregelen genomen worden, kan er over enkele dagen op veel plaatsen geen afval meer worden opgehaald.” De problemen ontstaan volgens Fons Potters van de vereniging door het grotendeels uitvallen van het Amsterdamse Afval Energie Bedrijf (AEB). Het wegvallen van de capaciteit leidt nu in het hele land tot problemen”, zegt Potters. „Dit is geen Amsterdams probleem meer, maar een nationaal probleem. Alle buffers en opslagplaatsen in Nederland liggen momen-teel vol. We hebben met de grootste prioriteit naar nieuwe locaties gezocht, maar die zijn er niet.” “Alle buffers en opslagplaatsen in Nederland liggen momenteel vol” De vereniging wil in elk geval dat er veel minder buitenlands afval naar Nederland kan worden geïmporteerd tot de problemen in Amsterdam zijn opgelost. Een brandbrief met die mededeling is richting staatssecretaris Van Veldhoven gestuurd. „De afval- en recyclingsector heeft haar verantwoordelijk-heid genomen en herhaaldelijk aangeboden het Amsterdamse probleem mee op te lossen, maar garanties daarvoor zijn vooralsnog uitgebleven. De Vereniging Afvalbedrijven vindt het onverantwoord om daar nog langer op te wachten.” Afgelopen weken werd duidelijk dat het AEB in het Amsterdamse Westelijk Havengebied op omvallen staat. De gemeente Amsterdam -100% aandeelhouder van de afvalverbrander en tevens energie- en warmteleverancier- dreigt voor vele miljoenen het schip in te gaan, temeer omdat de veiligheid in het geding is. De technische staat van de verbrandingsovens en stoomturbines is om te huilen en levensgevaarlijk om mee te werken. Daarnaast gaat iedere minuut minstens tien keer het alarm in de fabriek af wegens storingen en een groot deel van de werknemers is onbekwaam. Een gecontroleerd faillissement of verkoop zijn opties die op tafel liggen, blijkt uit geheime stukken die deze krant inzag. De gemeente reageerde op de noodkreet van de Vereniging Afvalbedrijven. „De oproep om minder buitenlands afval te importeren kan rekenen op steun van de gemeente Amsterdam. Op die manier ontstaat op korte termijn meer ruimte om afval te verwerken bij alle afvalverwerkers in Nederland. De krappe capaciteit op de Nederlandse markt is een nationaal probleem. Het is daarom van belang dat het bedrijfsleven, de Rijksoverheid, provincies en gemeenten samen aan een langetermijnoplossing werken. De gemeente Amsterdam neemt verantwoorde-lijkheid door samen met de banken extra krediet te verstrekken aan AEB. Daardoor kan het afval in stad en regio gewoon worden opgehaald en verwerkt. Voor een oplossing van de structurele problemen bij AEB is een herstructure-ringsmanager aangesteld die de komende weken een bedrijfs-saneringsplan maakt.” Op korte termijn is €16 mln aan steun van de gemeente Amsterdam en de banken beloofd om de eerste weken nog Amsterdams huisvuil te verbranden. De stad staat garant voor 56 mln, de banken voor €10 mln. Er zijn wel veel voorwaarden aan die steun verbonden: zo is een ’puinruimer’ aangesteld en moet het adviesbureau Alvares & Marsal orde op zaken stellen. Eerder werd ook duidelijk dat het waterschap Amstel, Gooi en Vecht nergens heen kan met vervuild slib uit de Amsterdamse rioolwaterzuiveringinstallaties, nu verbranding bij het Afval Energie Bedrijf door de problemen daar niet meer mogelijk blijkt. De situatie is „nijpend en acuut”, zegt de woordvoerder van het waterschap. Andere verbrandingsopties elders in Nederland zijn nauwelijks beschikbaar. Door de problemen bij het AEB zijn dit jaar al drie maal tienduizenden kilo’s vervuild slib in het water van het Noordzeekanaal terechtgekomen. Afgelopen week waren er ook al problemen met het ophalen van grof vuil in Amsterdam. (bron: Parool) Er is een tijdelijke oplossing voor de dreigende problemen met het afval in Amsterdam, die ook naar andere plaatsen in Nederland uitstralen. Komende weken mag er afval bijgestort worden in de verwerkingsbedrijven in Nauerna (NH) en Lelystad, meldt de gemeente Amsterdam. Bij het Afval Energie Bedrijf (AEB) in Amsterdam liggen vier van de zes lijnen voor afvalverbranding stil. Er zijn maar weinig alternatieven voor het AEB. De gemeente heeft nu afspraken gemaakt met Flevoland en Noord-Holland. Daarmee wordt voorkomen dat afval zich ophoopt in de openbare ruimte. Ook wordt de druk op de landelijke verwerking verlicht. [het gaat over het voorkomen dat we in de hoofdstad Napolitaanse toestanden hier krijgen: dat het huishoudafval niet meer kan worden opgehaald en dat zich in de straten gedumpt gaat worden, wat ongedierte aan kan gaan trekken. Zover komt het met deze tijdelijke bijstand van 2 afvalverwerkingsbedrijven gelukkig nog niet, maar de gemeente Amsterdam moet nu wel aan de bak om de AEB weer full-time draaiende te krijgen. Er moet nu snel geld op tafel komen!!

Koen Hagens schreef deze week een artikel over de gewenste onafhankelijke positie van centrale banken dan wel de afhankelijke positie van de politieke leiders. Op Paas Zaterdag heb ik daarover al ingezonden artikel geschreven in Trouw en ervoor gepleit dat centrale banken hun beleid moeten laten toetsen aan de sociaal/maatschappelijke gevolgen ervan. Hagens kiest een andere invalshoek, meer die van de huidige situatie. <citaat> Trump eist een lagere rente, Europa bombardeert een oud-minister tot ECB-president en de Turkse president Erdogan stuurt zijn monetaire hogepriester de laan uit. Is dit het eind van de onafhanke-lijke centrale bankier? En zou dat erg zijn? Lagarde heeft nul ervaring als centraal bankier. Ze is zelfs geen econoom. Toch wordt ze dit najaar de nieuwe president van de Europese Centrale Bank (ECB). Het zal menig wenkbrauw doen fronsen. Niet omdat iemand twijfelt aan de kwaliteiten van de vrouw die tot voor kort het Internationaal Monetair Fonds leidde. Maar een Franse oud-minister die de rol van politiek volstrekt onafhankelijke opperbankier moet spelen? Benoemd door de Europese regeringsleiders, in een ondoorzichtig proces van achterkamertjes en handjeklap? Het past in een trend. In landen over de hele wereld ligt de onafhan-kelijkheid van centraal bankiers onder vuur. Dat het benoemingsproces door en door politiek is, zoals in Europa met Lagarde, is daarbij nog wel hun minste zorg. Begin deze maand ontsloeg de Turkse president Erdogan na lang ruziën de aanvoerder van zijn centrale bank. In India zette de autoritaire premier Modi een marionet op de post. Ook dichter bij huis rommelt het. In Hongarije loopt ‘s lands monetaire hogepriester aan de leiband van premier Orbán. In Oostenrijk plaatste de rechts-populistische regering haar eigen mensen aan de top van de centrale bank. En ook in landen als Italië krijgt zij zware kritiek te verduren. Dat lijkt geen toeval. Omdat populisten claimen ‘het volk’ te vertegenwoordigen, schreef econoom Dani Rodrik eerder, ‘beschouwen ze beperkingen van hun machtsuit-oefening onvermijdelijk als een ondermijning van de volkswil.’ Dus moet de centrale bankier getemd worden. Zijn we getuige van het einde van de korte zomer van de onafhankelijke centrale bank? Het geloofsartikel dat het monetaire beleid het beste af is in handen van ongekozen technocraten is nog jong. Eind jaren zeventig, begin jaren tachtig heerste hoge inflatie. Het idee was dat onafhankelijke centrale bankiers makkelijker de prijsopdrijvende verkiezings-beloften van politici konden negeren. De Nederlandsche Bank (DNB) werd zelfs pas in 1998 formeel onafhankelijk. Tot die tijd kon de minister van Financiën aanwijzingen geven ‘ter coördinatie van de monetaire en financiële politiek der Regering en de politiek van de Bank’. Hun positie boven de partijen heeft bijgedragen aan een geheel eigen, hechte cultuur. Centrale bankiers worden wel eens omschreven als een aparte menssoort. Ze dragen hetzelfde soort pak, delen dezelfde academische achtergrond en spreken hun eigen jargon. Daarbij zien ze elkaar vaker dan veel vriendengroepen, bijvoorbeeld op het hoofdkwartier van de Bank voor Internationale Betalingen in het Zwitserse Bazel. Elke twee maanden nemen ze daar op de achttiende verdieping, onder het genot van een goed glas wijn, de economische ontwikkelingen door. Komt daar na amper drie decennia al een einde aan? Jakob de Haan, hoogleraar economie aan de Rijksuniversiteit Groningen en hoofd onderzoek bij DNB, verwacht niet dat het zo’n vaart loopt. Hij onderzocht samen met econoom Sylvester Eijffinger in hoeverre de regelge-ving, die de onafhankelijkheid van centrale bankiers moet garanderen, de afgelopen jaren vaker is veranderd. Dat blijkt amper het geval. ‘Natuurlijk zijn er de laatste maanden veel aansprekende voorbeelden in het nieuws’, zegt hij in een telefonisch interview. ‘Toch zien we in veruit de meeste landen juist een ontwikkeling naar meer onafhankelijkheid. Onlangs nog hebben Jamaica en de Bahama’s hun wetgeving aangepast. Maar daar hoor je natuurlijk weinig over.’ Hetzelfde geldt voor politieke benoemingen. ‘Overheden hebben altijd en overal geprobeerd centrale bankiers aan te wijzen die ze politiek na aan het hart ligt. Eenmaal in functie varen de meesten gewoon hun eigen koers.’ Reëel of niet, de centrale bankiers zelf beginnen zich wel degelijk ongemakkelijk te voelen. Doorgaans geven ze dat enkel off the record te kennen, maar tijdens de jaarlijkse conferentie van de ECB in het Portugese Sintra in juni werden de zorgen over de opmars van het populisme openlijk besproken. Zo wees Stanley Fischer, oud-bestuurder van de machtige Federal Reserve, op de verbale aanvallen van president Trump. Die noemt de centrale bank op Twitter ‘gek’ en een ‘koppig kind’ omdat zij de Amerikaanse economie niet verder wil stimuleren door de rente te verlagen. Hij zinspeelt openlijk op het ontslag van voorzitter Jerome Powell. Zijn dreigementen lijken effect te hebben. Natuurlijk wordt elk verband ontkend, maar volgende week woensdag wordt alom een renteverlaging door de Fed verwacht. Amerikaanse presidenten hebben altijd geprobeerd de Fed te beïnvloeden, geeft Fischer toe, ‘maar nooit op deze manier’. Hij vreest dat de Verenigde Staten op dit terrein ‘een derde wereldland’ worden. </citaat>

Europese aandelenbeurzen in het rood over wat Draghi niet zei

Over drie maanden trekt hij de deur van de Europese Centrale Bank achter zich dicht, maar president Mario Draghi geeft nog één keer gas. Donderdagmiddag trok Draghi zijn bazooka nog niet uit de kast, maar er werden al wel mogelijkheden op tafel gelegd waarin op de volgende ECB-vergadering in september besluiten worden genomen. In het rentebesluit houdt de ECB alle rentetarieven op hetzelfde niveau, maar in de begeleidende tekst worden enkele mogelijke veranderingen gemeld. Zo geeft de bank nu aan dat de al lage renteniveaus nog lager kunnen. Ook benadrukt de ECB dat er meer stimuleringsmaatregelen nodig zijn, omdat de inflatieverwachting niet aan de doelstelling voldoet. En dat is niet het enige dat de ECB van plan is, het bestuur zegt dat een ‘zeer accommoderend monetair beleid gedurende een langere periode” nodig is om de economie te stimuleren. Hoe dat er precies uit gaat zien, is nog niet bekend, maar er gaat onderzocht worden of het opnieuw opkopen van (staats)obligaties daar weer onderdeel van wordt. Er gaan werkgroepen aan de slag om dit te onderzoeken. Draghi somberde in zijn persconferentie over de eurozone. Zwakke industrie door onzekerheid in politiek en handel. Maar de dienstensector draait goed, net als de arbeidsmarkt. Iedere vergadering weer dat de 19 eurolanden zelf meer moeten doen om buffers op te bouwen en de economie toekomstbestendig te maken. Bankaandelen schoten, na deze uitspraken, omhoog op de beurzen. De opmerking van Draghi dat de vooruitzichten ‘slechter en slechter’ worden, schieten beleggers in het verkeerde keelgat. [het beleid van deze monetaire autoriteiten wordt gevoed door angst en gebrek aan inzicht hoe ‘verstandig’ te handelen. Erger nog ze weten wel wat er eerst moet gebeuren voordat de ECB daaraan haar beleid kan aanpassen. Maar ze doen dat niet, ze blijven door rommelen met een beleid wat niet de gewenste resultaten oplevert. Al heel lang zegt het bestuur van de ECB dat de politiek nu aan bod is, maar de politiek reageert niet. Kan dat ook niet want hun niveau stijgt niet uit boven dat van ‘onderhoudsmonteurs’. Waar Europa voor staat is dat er een nieuwe samenleving moet worden gebouwd. Daar heb je architecten voor nodig en niet de eerste de beste maar alleen de allerbeste. Het moet een samenleving worden waarin er plaats is voor 27 landen, voor 10 volkeren ieder met hun eigen cultuur, voor het bedrijfsleven te onderscheiden in de multinationals en de grote nationaal geornteerde ondernemingen en wat ik noem het MKB met de ambachtelijke beroepen. Al die groepen moeten zich erin thuis voelen, ook de 500 miljoen inwoners. En die samenleving moet zodanig ingericht worden dat volgende generaties zich er thuis voelen , er voldoende zorg en veiligheid is en waar mensen er de kost kunnen verdienen. Dat is een megaklus, waar onze huidige 27 EU-regeringsleiders, volstrekt ongeschikt voor zijn. Ook de mannetjes en vrouwen die nu in de Europese Commissie bezitten de kwaliteiten niet om daar invulling aan te geven. Wij moeten wachten op de architecten die ermee aan de slag gaan. Dat is een lang-jaren project en daar kan de ECB niet op wachten. Maar wat politici wel kunnen doen is investeren in die toekomst, waarvan zich de grove vormen al tonen: algoritmen, robotisering, internet of things, de nieuwe machtsverhoudingen in de wereld, de commerciële macht van de 9, voornamelijk tech-reuzen en de vertaalslag van de sociaal/maatschappelijke rechten en plichten van de bevolking. Kortom, veel werk aan de winkel] Over wat de ECB precies gaat doen om de economie weer aan te slingeren zijn de meningen verdeeld, nu de ECB erop hint dat de rente opnieuw wordt verlaagd, en het opnieuw obligaties gaat opkopen. Maar waar eerdere steunpakketten ook al op gejuich, vooral bij beleggers, konden rekenen, zijn er steeds meer vraagtekens bij het ruime beleid. „De vorige keer heeft het opkopen van obligaties en het verlagen van de rente geen hogere inflatie gebracht. Dus ik denk dat het nu ook niet gaat helpen”, zegt Lukas Daalder (BlackRock). Hoogleraar economie en oud-directeur van De Nederlandsche Bank (DNB) Lex Hoogduin noemt nieuwe verruimingsmaatregelen zelfs onverstandig. „De ECB houdt vast aan het inflatiedoel van net onder de 2%. Maar ze begrijpen ook niet goed waarom de inflatie zo laag blijft. En stel dat in Nederland de inflatie met een half procentpunt zou stijgen, dan is dat slecht voor de koopkracht.” Ook banken krijgen steeds meer last van het ECB-beleid. Mogelijk gaat de depositorente, die al sinds juni 2014 negatief is, nog verder omlaag. Dus als banken hun geld ’s nachts in Frankfurt stallen, moeten ze daar geld op toeleggen. Hoe negatiever de rente, hoe duurder dat is. En ook hoe lager de spaarrente. Hoogduin: „Als de ECB de rente nog verder verlaagt, wordt het voor banken steeds moeilijker om de spaarrente boven de 0% te houden.” Om banken te ontzien, houden economen er daarom rekening mee dat de ECB hen compenseert. Bijvoorbeeld door spaargelden van consumenten te ontzien, zodat banken daar geen negatieve rente over hoeven te heffen. Hoogduin noemt dat een merkwaardige maatregel. „Banken zijn niet de enigen die last hebben van de lage rente. Gepensioneerden bijvoorbeeld ook, die worden niet gecompenseerd.” Andrew Bosomworth van vermogensbeheerder Pimco verwacht dat banken koste wat koste willen voorkomen dat ze de negatieve rente doorberekenen aan hun spaarders. „Ze zijn bang dat mensen hun spaargeld opvragen en voortaan in een kluisje bewaren. Dan krijg je een run op de banken.” Bosomworth denkt dat de ECB, ondanks alle twijfels over de effectiviteit, vasthoudt aan het stimuleren van de economie omdat ze vastzitten aan hun inflatiedoel. „Dat is hoe hun mandaat gedefinieerd is. Maar er moet een discussie op gang komen, of dat doel in de huidige economie nog wel past. Want zo dreigen ze hun geloofwaardigheid te verliezen. De Europese Centrale Bank heeft de weg vrijgemaakt voor nieuwe maatregelen om de Europese economie te stimuleren.

©2019 hannesdewitte@02051935.nl

Slotstand indices d.d. 26 juli 2019; week 30: AEX 580,08; Bel20 3735,95; CAC40 5.610,05; DAX30 12.419,9; FTSE 100 7.549,06; SMI 9.967,61; RTS (Rusland) 1348,3; DJIA 27.192,45; NY-Nasdaq 100 8.016,95; Nikkei 21.658,15; Hang Seng 28.397,74; All Ords 6.879,30; SSEC 2.944,54; €/$1,114752; BTC/USD $9.807,08; 1 troy ounce goud $1418,30, dat is €40.952,82 per kilo; 3 maands Euribor -0,368%; 1 weeks -0,405%; 1 mnds -0,395%; 10 jarig Nederlandse Staat -0,258%; 10 jaar VS 2,0758%; 10 jaar Belgische Staat -0,054%, 10 jaar Duitse Staat -0,375%, 10 jaar CHF (Zwitserse franken) -0,67%, 10 jaar Japan -0,155%; 10 jaar Italië 1,568%. Een liter E10 hier aan de pomp €1,62.

De indices van de belangrijkste aandelenbeurzen noteerden vlak, de goudprijs stabiel en de rente van 10-jarig en 30-jarig papier daalde weer c.q. de negatieve rentes noteerden hoger, terwijl de 5-jarige negatieve rente steeg ook. Ik voeg ook deze week weer een lijst toe van 10 landen met een rentenotering voor 30-jarig staatspapier. De tarieven varieerden, in de sterke landen daalden de tarieven wederom: Zwitserland -0,07%; Duitsland 0,212%; Japan 0,354%; Nederland 0,217%; Frankrijk 0,85%; GB 1,347%; Canada 1,7101%; Spanje 1,369%; VS 2,5909%; Italië 2,671%. 5-jarig staatspapier met een negatieve rente: Duitsland -0,675%; Nederland -0,635%; Zwitserland -0,78%; Denemarken -0,656%; Frankrijk -0,586%; België -0,5%; Japan -0,2403%; Spanje -0,226%.

Dit bericht is geplaatst in Financieel/economisch. Bookmark de permalink.