UPDATE 01062019/481 Negatieve rente op 10-jarige Nederlandse obligaties

Rentedaling zet door: dat kan gevaarlijk worden

De 10-jaarsrente op Nederlandse staatsleningen is op de laatste dag van mei, na Hemelvaartsdag, onder de 0% gedoken. De rente sloot de week af op -0,007%. Het is voor het eerst sinds 2016 dat de 10-jaarsrente negatief is geworden. De rente staat zwaar onder druk door beleggers die een veilige haven zoeken in obligaties, nu de aandelenbeurzen wereldwijd dalen. De extreem lage rente is goed nieuws voor de Nederlandse overheid en voor woningkopers, omdat zij goedkoper kunnen lenen. Voor pensioenfondsen en spaarders is de lage rentevergoeding echter een groot probleem. Begin dit jaar stond de rente nog op 0,38%. In de huidige situatie zijn beleggers bereid te betalen om hun centen tien jaar te mogen stallen in Nederlandse staatsobligaties. De rente op Duitse staatsleningen is al langer negatief. Deze zogenoemde Bund noteert nu een rente van 0,2% aan. De negatieve rente op Zwitserse staatsleningen bedraagt zelfs 0,47%.

De angst voor een recessie in Amerika én in Europa neemt toe. Daarom zoeken beleggers een veilig heenkomen. Dat zeggen economen Bert Colijn van ING en Elwin de Groot van Rabobank. De Nederlandse tienjaarsrente is onder de 0% gedoken en dat is geen goed teken. „Beleggers maken zich steeds meer zorgen over de economische vooruitzichten”, aldus De Groot. „We zien wereldwijd dat de lange rentes steeds lager staan.” De trend van dalende rentes is al langer gaande. „Afgelopen tijd gaat het economisch gezien best goed”, stelt Colijn. „Dan zou je verwachten dat de rente aantrekt. Maar toch is die nu snel naar het nulpunt gedaald. Dat komt omdat er veel risico’s in de economie zitten. [hier spelen ook andere ontwikkelingen een rol. De ECB heeft een kwantitatieve verruiming in vier jaar doorgevoerd van €2,6 biljoen, geld waar onvoldoende vraag naar is. De marktwerking drukt dan de rente omlaag, zelfs zover dat die dan om kan slaan in negatief. Aan die ontwikkeling zal pas een einde komen als de vraag naar krediet gaat toenemen dan wel als de ECB gaat besluiten de uitstaande geldhoeveelheden fors te gaan verkrappen (hetgeen kan leiden tot dalende effectenkoersen). Dan speelt ook mee dat de economische groei stagneert vanwege het ontbreken van politieke besluitvorming van de 27 regeringsleiders van de EU-landen over een toekomstbeleid tot 2030 en de onzekerheden over het klimaatbeleid dat binnen de EU gevoerd gaat worden en de vragen over de haalbaarheid in de gestelde tijdsperioden.Verder speelt mee de onzekerheid over de afloop van het Chinees/Amerikaanse handelsconflict, de oorlogsdreiging van de VS en Saoedi-Arabië en andere soennitische landen in het Midden Oosten tegen Iran en andere sjiitische volken. Dan de dreigende taal van tweets die de Amerikaanse president Donald Trump de wereld in stuurt. Dat alles los van de verwachting van een recessie in de VS en de EU binnen een jaar met als gevolg dalende aandelenkoersen en beleggers die nu al vluchten in betrouwbare beleggingen in staatsobligaties] In Duitsland is de tienjaarsrente al iets langer negatief, Nederland volgt nu. „Dat geeft aan dat Nederland in de kopgroep van landen zit qua betrouwbaarheid van overheden. Beleggers zoeken een veilige haven en Nederland wordt als gezond gezien.” Veel analisten gaan ervan uit dat de Amerikaanse economie volgend jaar inzakt. „Amerika komt in 2020 waarschijnlijk in een recessie terecht, een lichte recessie weliswaar, maar toch een recessie”, zegt De Groot. „De kans is aanzienlijk toegenomen dat Europa in zo’n Amerikaanse recessie wordt meegesleurd.” Centrale banken zullen hun koers weer moeten bijstellen. [de ECB onder Mario Draghi is daar nog niet mee bezig, die richten zich op het voortbestaan van het ruime liquiditeits beleid met de extreem lage rentes, zie de noteringen voor 30—jarig papier op de kapitaalmarkten] Nu nog zijn zij erop gericht het stimulerend beleid van de vorige crisis stapsgewijs af te bouwen. De FED, de Amerikaanse centrale bank, is daar al het verst in. Nu wordt echter alweer gespeculeerd op een renteverlaging in de VS. Nu de Europese economie afkoelt en er mogelijk een recessie dreigt, komt de Europese Centrale Bank (ECB) voorlopig niet ver met het afbouwen van het stimulerende beleid, denken de twee bankeconomen. „Het is onwaarschijnlijk dat de ECB aan het normaliseren van het monetair beleid kan denken”, meent Colijn. De ECB-rente is nog altijd 0%. De vraag is wanneer die rente weer verhoogd kan worden. Dat gaat nog lang duren, voorspelt Colijn: „Onze verwachten gaan tot eind 2020 en daarin zit geen renteverhoging.” Ook De Groot ziet het voorlopig nog niet gebeuren. „In ons basisscenario gingen we ervan uit dat de eerste renteverhoging er in de tweede helft van 2021 zou komen. Maar zelfs daar twijfel ik nu over.” De ruimte voor de ECB om de economie aan te jagen is beperkt. De Groot: „De toolbox is leeg.” Hij denkt dan ook dat er politieke druk op de Europese regeringen komt om een eventuele recessie te bestrijden met extra overheidsuitgaven. [wat een bijkomend fenomeen kan worden in Duitsland en Nederland is dat het fenomeen kan ontstaan dat als de negatieve rentetarieven extreme vormen aannemen van b.v. 3% voor 10-jarig papier, hypotheekbanken kunnen gaan besluiten op 10-jarige hypotheken een negatieve rente te gaan verstrekken van b.v. ½% of 1%, hetgeen zal leiden tot stijgende woningprijzen. Je kunt het je nu nog niet voorstellen, maar voor de toekomst hou ik dit in reserve]

Dossier vliegramp MH17

De Werkgroep Waarheidsvinding MH17 heeft in een brief aan de premier zijn grote verontwaardiging laten blijken. Mahathir Mohammad, de premier van Maleisië,trok deze week in Maleisische media de verantwoordelijkheid van Rusland voor de MH17-ramp in twijfel. Mohammad zei de conclusies van het onderzoeksteam te onderschrijven, maar tot het punt dat de raket waarmee MH17 werd neergehaald van Russische makelij was. Of Rusland het projectiel ook heeft afgevuurd betwijfelt hij. “Ik denk niet dat zo’n gedisciplineerde partij verantwoordelijk is voor de lancering van de raket”. “Ze beschuldigen Rusland, maar waar is het bewijs?”, vraagt Mohammad over de conclusies . “We weten dat de raket van een Russisch type is, maar hij kan ook in Oekraïne zijn gemaakt.” De werkgroep, die naar eigen zeggen zo’n dertig families van slachtoffers vertegenwoordigt, schrijft dat “bizar en contraproductief” te vinden in de zoektocht naar de waarheid achter “de moord op 298 mensen die zich niet kunnen verdedigen”. De Nederlandse regering heeft intussen ook Maleisië om opheldering gevraagd over recente uitspraken van de premier van dat land. Het ministerie voegde daar aan toe dat “Maleisië zich altijd, zowel bilateraal als in het kader van het onderzoeksteam, volledig achter de bevindingen” van het onderzoek heeft geschaard. Het onderzoeksteam concludeerde eerder dat de raket werd afgevuurd vanuit een gebied in handen van pro-Russische separatisten, met een BUK-raketinstallatie afkomstig uit Rusland, die vervolgens weer is teruggereden naar Rusland. Vlucht MH17 stortte op 14 juli 2014 neer in het Oosten van Oekraïne, vlak bij de Russische grens, waar destijds een pro-Russische opstand gaande was. 298 mensen kwamen om, waaronder 193 Nederlanders. Andere landen met veel slachtoffers zijn Maleisië (28 doden, waaronder 25 bemanningsleden) en Australië (27), Indonesië (12) en het Verenigd Koninkrijk (10). [dit is een zware tegenslag voor de Onderzoekscommissie die onder Nederlands voorzitterschap staat. Wat de Maleisische premier zegt dat er geen onomstotelijk bewijs is geleverd dat de Russen met opzet de raket hebben afgevuurd. Er is geen hard bewijs geleverd. Dat is heel erg voor de nabestaanden. Er zijn in de vijf jaar nog altijd openstaande vragen waar nooit een helder antwoord op is gekomen. Denk daarbij aan de radargegevens van zowel Oekraïne en de VS en aan de rechten tot blokkade van informatie die aan Oekraïne zijn toegekend]

Een grote ramp die de werknemers in ons land gaat treffen

Het kabinet is bereid om de stijging van de AOW-leeftijd tijdelijk stop te zetten. Daarnaast is aangeboden om mensen met zware beroepen ruimere mogelijkheden te geven om eerder te stoppen met werken. Dat is volgens betrokkenen de inzet van de gesprekken die het kabinet nu achter de schermen voert met vakbonden en werkgevers. De afgelopen tijd zijn er veel informele overleggen geweest die volgens bronnen de facto zijn uitgedraaid op onderhandelingen. Sommige betrokkenen durven inmiddels zelfs te hopen dat er volgende week een conceptakkoord gesloten kan worden. Grotendeels ligt hetzelfde pakket voor dat de bonden vorig jaar afwezen. Maar nu stuurt men aan op het tijdelijk bevriezen van de AOW-leeftijd, waarschijnlijk twee jaar lang. In de periode daarna willen de onderhandelaars dat de pensioenleeftijd minder snel gaat stijgen dan nu het geval is, maar minister Koolmees (Sociale Zaken) heeft daarvoor geen concreet aanbod gedaan. In een topontmoeting is een beroep gedaan op de bonden te laten weten of ze bereid zijn na de vakbondsacties formeel te gaan onderhandelen.(bron: DFT) [vele deskundigen met mij hebben maanden geleden al gewaarschuwd dat de overheid, in de persoon van minister Wouter Koolmees (D66), een nieuw pensioencontract door de strot drukt van de vakbonden en indirect gepensioneerden en deelnemers die 40 jaar lang maandelijks een fors bedrag aan pensioenpremie betalen voor een oudedagsvoorziening. In feite spoort iedere pensioenopbouw niet meer meer met het monetaire beleid dat door de Europese Centrale Bank, en dus ook door De Nederlandse Bank, wordt gevoerd. Al jaren worden opgebouwde pensioenreserves minder waard en dreigen de pensioenuitkeringen te worden gekort. Dat is het gevolg dat de monetaire en financiële autoriteiten een ruim geld beleid voeren dat heeft geleid tot vrijwel gratis geld. Een situatie waar geld geleend kan worden dat niks kost is het gevolg van een verziekt beleid. Als geld niks meer kost verdwijnt het vertrouwen in dat geld. Het betekent dat de markt geen rente meer wil vergoeden op spaargeld en aan de pensioenfondsen die de pensioenreserves van de 5.800.000 deelnemers beheren en dat van de 3.500.000 gepensioneerden. Daarmee daalt al enkele jaren de waarde van ons geld het het inflatiepercentage. Plus dat burgers ook nog een vermogensheffing betalen aan de fiscus. Nu heeft Koolmees een truc bedacht: het presenteren van een sigaar uit eigen doos. Je versoepelt de regels, waardoor pensioenfondsen weer de inflatiecorrectie kunnen uitkeren en een verlaging van de pensioenuitkering kunnen voorkomen. Maar het hele plan is niet meer dan een greep in de pensioenpot waardoor de dekkingsgraad voor de pensioenen verder gaat dalen. Koolmees denkt dat te kunnen compenseren door hogere opbrengsten van aandelenbeleggingen. Maar als dat niet gaat gebeuren, dat is mijn aanname, stort uiteindelijk ons hele pensioensysteem in. Ook wil hij jongeren die hun pensioenopbouw speculatief willen beleggen daartoe de gelegenheid bieden, dom, dom, dom. Ook vind ik verzekeraars minder betrouwbaar als het gaat over de opbouw van pensioenen: zie het woekerpolis dossier. De vakbonden lijken in het pensioendossier te laten paaien door wat onbetrouwbare toezeggingen over het ‘even’ stilleggen van de stijging van de AOW-leeftijd en een uitzondering voor zwaardere beroepen. Kortzichtig, heel erg kortzichtig. De pensioenfondsen moeten hier en daar wat worden gemoderniseerd, maar het probleem moet worden opgelost door het verhogen van de verrekenrente door DNB. Maar zolang wij nog in de eurozone zitten zijn wij afhankelijk van het beleid van Draghi en zijn opvolger(s) in Frankfurt en dat heeft weinig goeds in petto voor het volk. Mijn enige hoop is dat op het allerlaatste moment onze politieke leiders de waanzin van deze aanpak inzien]

De Amerikaanse president Donald Trump is nog niet klaar om tot een handelsdeal te komen met China

Hij verwacht dat ‘ergens in de toekomst’ er wel een handelsakkoord gesloten zal worden tussen de Verenigde Staten en China. Dat zei Trump bij zijn vierdaagse staatsbezoek aan Japan in een gezamenlijke persconferentie met premier Shinzo Abe. Volgens Trump hebben de Chinezen waarschijnlijk spijt van de recente tegenslagen in de handelsgesprekken met de Amerikanen. Hij denkt dat Peking waarschijnlijk had gewenst dat er al een deal was bereikt. De Chinezen krabbelden echter terug van eerder overeengekomen afspraken met Washington en daar hebben ze nu spijt van, aldus Trump. De twee economische grootmachten geven elkaar de schuld van het vastlopen van de handelsgesprekken en dreigen met nieuwe heffingen. Trump stelde dat de Amerikaanse heffingen tegen China nog makkelijk flink omhoog kunnen. (Bron: Parool) [hier moet wel worden aangetekend dat als de Chinezen de export van grondstoffen naar de VS gaan beperken dan wel bepaalde stilleggen, dat gigantische gevolgen kan hebben voor Amerikaanse techbedrijven, waardoor Trump snel genoodzaakt zal worden de deal met de Chinezen af te sluiten]

Duitsers KMO’s vinden China meer betrouwbaar als handelspartner dan VS of Groot-Brittannië. Dat blijkt uit een peiling door Commerzbank bij 2.000 bedrijfsleiders. Uit de bevraging blijkt dat bijna twee derde van de Duitse bedrijfsleiders de komende twee jaar minder planningszekerheid voor hun bedrijven verwacht, als gevolg van een resem (= is Vlaams voor een reeks) wereldwijde politieke en economische conflicten. Ook rekent 61% op minder economische groei. “De planningszekerheid neemt significant af”, aldus Holger Bingmann, topman van de Duitse federatie van exporteurs. Dat is deels een gevolg van de onberekenbaarheid van de Amerikaanse president Donald Trump. KMO’s schatten China als handelspartner bijgevolg in als meer betrouwbaar. (bron: HLN.be)

Huawei lijdt onder de handelsoorlog tussen China en Amerika. Nu Amerika bedrijven verbiedt samen te werken met de telefoongigant is China klaar om terug te slaan. Volgens de laatste berichten zouden ook Microsoft en Apple ook gaan besluiten hun handel met Chinese bedrijven te gaan beëindigen. In hoeverre roepen de Amerikanen hiermee een militaire confrontatie met de Chinezen af? China dreigt in de handelsoorlog met Washington nu Amerikanen te treffen waar het pijn doet: hun smartphones. China is veruit de grootste leverancier van zeldzame metalen, die in smartphones en batterijen voor Tesla’s gaan. In de handelsoorlog, die volgens Bloomberg nu wereldwijd voor $600 mrd aan economische schade heeft berokkend, lijken deze zeldzame metalen gemeten in geëxporteerde tonnen grondstof maar klein bier. De ongeveer vijftig stoffen zijn geen vergelijk met de tonnen staal of olieplassen die worden geëxporteerd. Maar deze chemicaliën, metalen en mineralen zitten overal in: van scanners, magneten, vliegtuigen tot smartphones en vooral in chemische verbindingen die als tussenproduct dienen voor uiteindelijk bijvoorbeeld medische apparatuur. Van veel stoffen zoals arsenicum, indium, grafiet, en het iets bekendere kobalt, zijn Amerikanen voor een groot deel afhankelijk van import. De metalen hebben volgens Bank of America bovendien een strategisch belang: de chemische en fysieke samenstellingen zit in duizenden producten. China is een reus in deze markt: het levert 80% van deze metalen. Een directe volledige stop op de export zou Amerikaanse bedrijven in de problemen gaan brengen. Vanzelfsprekend zijn er handelsvoorraden in de VS opgebouwd, president Trump heeft eind 2017 voorraden laten opbouwen. Bij grote nood kan Washington die bovendien als van strategisch belang voor sommige militaire concerns en Amerikaanse bedrijven opeisen. Terwijl het topoverleg tussen Peking en Washington stil ligt, zijn er achter de schermen gesprekken gevoerd. Daar dondert het. Vorige week waren er al publieke inleidende beschietingen. President Xi Jinping meldde op de cruciale MAG Rare Earth-conferentie in Jiangxi in China harde tegenmaatregelen te overwegen, nadat de Amerikaanse president technologiebedrijf Huawei in de ban had gedaan. Volgens analisten van Rabobank Research is het de Chinezen menens. China’s National Development and Reform Commission, verwijzend naar uitspraken van president Xi Jinping, waarschuwde dat het de toevoer naar de Verenigde Staten inderdaad volledig kan gaan beperken. „Zeg niet dat we je niet gewaarschuwd hebben”, staat te lezen in het hoofdredactioneel commentaar van de People’s Daily, een spreekbuis van de Chinese communistische partij. Het Chinese wapen is niet bot: Japan en India kregen eerder te maken met een vlijmscherpe boycot van levering van China’s metalen. Dat kostte de landen veel kapitalen en jaren om daarvan te herstellen. China weet bovendien waaraan het in deze recente handelsoorlog begon: het heeft vorig jaar zijn productie met 20% opgevoerd en enorme voorraden opgebouwd. Ook als deze dreiging voorbij gaat, blijven bedrijven als smartphonemakers dus kwetsbaar. Moeten overheden daar niet in ingrijpen? Zeker. Japanse bedrijven hebben destijds na de Chinese boycot ook in noodvaart naar alternatieven gezocht. Volgens onderzoekers van Adamas Intelligence zijn er ook andere bronnen, maar het gaat vaak om moeilijk bereikbare grondstoffen en illegale productie. Die productie, soms kilometers diep, wordt in noodtempo opgekalefaterd. De Nederlandse overheid houdt bij waaraan onze bedrijven een tekort kunnen krijgen. De overheid investeert in onderzoek bijvoorbeeld bij de TU Delft naar vervangers van deze schaarse metalen. Sommige worden overigens pas over twintig jaar schaars, maar dat is in deze wereld eigenlijk al korte termijn. Wie profiteren hier ondertussen van? Allereerst de gehaaide grondstoffenhandelaren in Amsterdam, Londen, New York en Singapore die de hand hebben gelegd op voorraden metalen buiten China. Zij zagen deze oorlog natuurlijk al aankomen en hebben een speciaal oogje voor het aan- en verkopen van contracten voor de toekomstige levering van deze metalen. De prijzen schieten omhoog. Net als die van Chinese beursgenoteerde bedrijven. Maar dat zijn er niet veel. Bedrijven als het in Amsterdam genoteerde AMG zullen eveneens profiteren: zij zoeken naar dit soort bijzondere metalen die schaars worden en investeren in mijnbouw.

Trump in de spotlights

De Verenigde Staten hebben een punt gezet achter een handelsakkoord met India, zo maakte president Donald Trump bekend. Onder het betreffende ontwikkelingsprogramma mag India nu nog duizenden soorten goederen naar de Verenigde Staten exporteren zonder heffingen te betalen. Volgens Trump zijn de afspraken met India niet eerlijk, omdat dit Aziatische land nog wel handelsbarrières opwerpt voor Amerikaanse export. “Ik heb vastgesteld dat India de Verenigde Staten niet heeft verzekerd dat India rechtvaardige en redelijke toegang tot zijn markten zal bieden”, aldus de president in een verklaring. In maart maakte Trump al bekend de handelsafspraken met India te willen beëindigen. De export naar de VS die onder de regeling valt, heeft een waarde van $5,6 mrd. Het Indiase ministerie van Handel liet eerder al weten dat de schade beperkt zou blijven door het besluit, omdat het programma “slechts” $190 mln aan voordelen oplevert.

De VS verhoogt op 10 juni de importheffingen op alle producten uit Mexico naar 5%. Vanaf juli gaan de tarieven nog verder omhoog, tenzij Mexico “de stroom immigranten stopt”, zo waarschuwt de Amerikaanse president Donald Trump. Doet het buurland van de VS dat niet, dan geldt er vanaf oktober uiteindelijk een heffing van 25% op alle goederen. In de maanden daarvoor stijgt die geleidelijk naar 10, 15 en 20%. Volgens Trump is de passieve houding van Mexico rondom de “problemen” bij de zuidelijke grens van de VS “buitengewoon problematisch”. Er zouden dagelijks 4.500 personen de grens oversteken. De president vindt dat Mexico de stroom immigranten gemakkelijk een halt toe kan roepen en terug kan sturen naar hun eigen land, mede door de “strenge” wetgeving in het land. Dat doet het land volgens Trump momenteel niet of nauwelijks. Volgens hem gaan de tarieven van tafel als Mexico “de crisis verlicht”. Ook hier hanteert Trump economische sancties voor een politiek doel. De Democraten ontkennen, wat Trump maar blijft herhalen, dat de instroom van illegalen voor de Zuidelijke staten problematisch zou zijn. Hij vergeet dat deze illegalen voor de VS goedkope arbeidskrachten zijn. Verder ontkent hij dat alle importheffingen die hij invoert, de koopkracht van de Amerikanen onder druk zal zetten.

De Amerikaanse dreiging van forse importheffingen voor Mexicaanse goederen heeft het verlies in de oliehandel fors versterkt. Amerikaanse WTI-olie, waaruit benzine wordt gedestilleerd, zakte op de laatste beursdag ruim 5,5%. Dat is de sterkste krimp in zeven jaar tijd. Deze WTI-olie dipte op de Amerikaanse beurs voor het eerst sinds maart dit jaar onder de prijs van $55 per vat van 159 liter. Ook de Europese olieprijs Brent, die wordt gebruikt voor benzine aan onze pomp, is nu in tien dagen tijd met 10% gezakt. Niet iedereen heeft dus zorgen over inzakkende olieprijzen. De Amerikaanse automobilisten gaan in deze periode tot in de zomer traditioneel het meest op pad met de auto, zij kunnen de lagere benzineprijs goed gebruiken. Voor Nederlandse consumenten zal de lagere prijs van ruwe olie zoals altijd met vertraging worden doorberekend door de pomphouders. De aangekondigde importheffing op Mexicaanse goederen treft direct de Amerikaanse auto-industrie die hun assemblage grotendeels over de zuidgrens in Mexico laten verrichten. Aandelen van Ford, GM en ook Fiat Chrysler boekten forse verliezen. De uitval van vraag van bedrijven naar ruwe olie zoals WTI was deze week al in volle gang vanwege de handelsoorlog tussen de VS en China, die langer duurt dan werd voorzien. Grote handelaren kopen daarom minder olie in.

Trouw schrijft dat “Geheimen alleen geheimen zijn als het Trump uitkomt”

In de pogingen uit te vinden hoe het nou precies zat met Donald Trump en de Russen speelt het begrip ‘geheim’ sinds afgelopen week een merkwaardige, dubbelzinnige rol. En dat heeft alles te maken met hoe president Trump zijn eigen belangen ziet. Aan de ene kant wil hij – en daarin is hij bepaald niet de eerste president – een aantal zaken geheim houden voor het Congres. Daar heeft hij het recht toe, als het gaat om interne documenten en beraadslagingen. Maar in zijn vastbeslotenheid het onderzoek naar de Russische inmenging in zijn verkiezing te beëindigen, heeft Trump nu het hele rapport van speciaal aanklager Robert Mueller ‘geprivilegieerd’ verklaard. Het grootste deel daarvan is al openbaar, maar er zijn passages zwartgemaakt. Mueller verzamelde uiteraard heel veel documenten die zijn conclusies ondersteunen en die het Congres en de media graag zouden willen zien. Trump heeft ook de voormalige topjurist van het Witte Huis, Don McGahn, gesommeerd niet te getuigen voor het Congres over wat hij met zijn baas besprak. Ook zijn privégegevens wil de president absoluut beschermen. Hij voert processen om te voorkomen dat zijn accountants en bankrelaties details over zijn geldzaken en die van zijn bedrijven aan het Congres geven. Bij rechters in Washington en New York heeft hij bot gevangen, in beide zaken gaat hij nu in beroep. Aan de andere kant zijn er ook geheimen die Trump juist wil openbaren, tot schrik van de veiligheidsdiensten. Die hebben betrekking op een onderzoek naar het onderzoek van Mueller. Volgens Trump en een aantal Republikeinen in het Congres is de hele Rusland-affaire niet alleen onzin gebleken – al is dat niet bepaald uit het rapport van Mueller te halen – maar was het onderzoek daarnaar, begonnen door de FBI tijdens de presidentsverkiezingen in 2016, een politieke samenzwering. Trump heeft een aantal hoge, inmiddels ontslagen FBI-functionarissen letterlijk van landverraad en een poging tot staatsgreep beschuldigd. Vorige week gooide Trump het onderzoek dat minister van justitie William Barr doet naar die vermeende samenzwering in de hoogste versnelling. Barr krijgt van hem de vrije hand om gegevens in te zien van de inlichtingendiensten en die eventueel openbaar te maken. Normaal gesproken bepalen die diensten dat zelf en kan alleen de president ze bevelen geheimen te onthullen. De Democraten zijn daar diep verontwaardigd over. Ze vinden dat Trump zijn bevoegdheid op dit gebied als politiek wapen inzet. Dat juist William Barr nu gaat over de overheidsgeheimen, en daarin dus de chef wordt van andere ministers zoals die van Defensie en Binnenlandse Veiligheid, vinden ze helemaal zorgwekkend. [dat is te herleiden tot het feit dat Barr een zwakke stee is in het Amerikaanse staatsbestel. Hij gedraagt zich niet als de minister van Justitie maar als de persoonlijke advocaat van Trump. Daar maakt Trump graag een optimaal gebruik van] Na het uitkomen van het rapport van aanklager Mueller vatte Barr in brieven aan het Congres en in een persconferentie een paar keer het rapport op zo’n manier samen, dat het leek alsof Trump er lelieblank uit tevoorschijn was gekomen, ondanks het feit dat Mueller een tiental gevallen opsomde waarin Trump zijn onderzoek willens en wetens probeerde dwars te zitten. De Democraten zien de minister ervoor aan selectief te gaan citeren uit geheime FBI-documenten om Trumps versie van de geschiedenis te ondersteunen, zonder dat iemand dat kan controleren. Daarnaast vrezen huidige en voormalige spionnen ook dat Barr als niet deskundige op inlichtingengebied dingen zou kunnen onthullen die bronnen van de inlichtingendiensten in gevaar brengen. En niet alleen die van de Verenigde Staten. Tegen The Washington Post zei voormalig CIA-directeur Michael Morell: ‘Dit is weer een volgende vernietiging van de normen, die onze inlichtingendiensten verzwakt. Onze bondgenoten en partners zullen zich nog meer afvragen of ze wel gevoelige informatie met ons moeten delen.’ Maar voor Trump komt de goede relatie met die landen op de tweede plaats, na het zuiveren door Barr van zijn eigen naam, zo liet hij merken: “Ik hoop dat hij kijkt naar Groot-Brittannië en Australië en Oekraïne. Ik hoop dat hij naar alles kijkt, want ons land is belazerd.” [geen idee waarop Trump hier duidtSpeciaal aanklager Robert Mueller heeft voor het eerst publiekelijk gesproken over zijn onderzoek naar Russische bemoeienis met de Amerikaanse verkiezingen. Mueller gaf een verklaring van een kleine tien minuten in een zaal op het ministerie van Justitie in Washington. In de eerste zes minuten vatte hij het onderzoek samen. Daarna ging hij er op in of de campagne van president Trump had samengespannen met de Russen, daar heeft hij geen bewijs voor gevonden. En op de vraag of Trump heeft geprobeerd het onderzoek te dwarsbomen. Meerdere malen benadrukte hij dat hij niet de macht had om een zittende president te vervolgen. “Maar als we ervan overtuigd waren dat de president overduidelijk geen misdaad heeft begaan, hadden we dat gezegd”, zei Mueller. President Trump twitterde een half uur na de verklaring van Mueller dat er “niets verandert”. Volgens hem is de zaak afgedaan. “Er was onvoldoende bewijs en daarom is, in ons land, een persoon onschuldig.” [de vraag is dan of dat ook geldt voor een liegende president]

Biënnale Venetië

In Trouw las ik een recensie over de tentoonstelling van dit jaar van de toonaangevende internationale kunstmanifestatie Biënnale di Venezia, die sinds 1895 tweejaarlijks in de zomermaanden plaatsvindt. Van kunstenaars is bekend dat zij in een vroeg stadium in staat zijn maatschappelijke veranderingen in beeld te brengen. Waar dit blog zich meestal beperkt tot financieel/monetair/financiële ontwikkelingen hebben kunstenaars een veel bredere scoop. Hier twee citaten uit de recensie: <citaat1> Stijgende zeespiegels, uitgestorven dieren, spooksteden, vervuilde oceanen en het wrak van een vluchtelingenschip. Kunstenaars schetsen op de Biënnale van Venetië inktzwarte scenario’s voor de toekomst van de aarde en mensheid. We gaan er met z’n allen aan. Weg wezen hier! In het Deense paviljoen op de Biënnale van Venetië klinkt onheilspellend gerommel uit een enorme inktzwarte wereldbol, die op springen lijkt te staan. Bezoekers deinzen terug. Het wordt nog onbehaaglijker als de gevolgen van zo’n doemscenario ook zichtbaar worden. In de science-fictionfilm ‘In Vitro’ van de Deens-Palestijnse kunstenares Larissa Sansour proberen inwoners van Bethlehem ondergronds te overleven, nadat de stad onleefbaar is geworden na een ecologische ramp. Je ogen sluiten en wegvluchten voor de rampspoed die de aarde en mensheid bedreigt, kan niet meer. Niet in het echte leven, maar ook niet op deze kunstbiënnale. Er is geen ontkomen aan, zoveel kunstenaars laten in Venetië zien hoe de mens bezig is het leven op deze planeet om zeep te helpen. Op allerlei manieren verbeelden ze in onheilspellende scenario’s de gevolgen van klimaatverandering en milieuvervuiling. Haast te gruwelijk om naar te kijken is de dystopische installatie van Alexandra Bircken over het einde van de mensheid. Hoe dat eruit zou kunnen zien visualiseert ze in veertig in zwart latex gehulde mensen die via ladders naar de hemel – in dit geval de nok van de Arsenale – proberen te klimmen, vallend, struikelend en elkaar weg trappend. </citaat1>

<citaat2> Wil je – murw geslagen door de beelden van stijgende zeespiegels, uitgestorven dieren, spooksteden en plastic troep in de oceanen – toch wegkijken, dan dringt de onheilspellende kunst alsnog door via de oren. In het Japanse paviljoen, gewijd aan de tsunami, klinkt een snerpend geluid dat de trommelvliezen teistert. Het zijn vogelgeluiden waarvan je normaal zou genieten, hier zijn ze vervormd tot een gekmakend gefluit. Ondraaglijk is ook de kakofonie van geluiden uit 48 oorlogsfilms die Christian Marclay tegelijk afspeelt, maar dan over elkaar heen gelegd. De combinatie met de flarden van beelden die het netvlies belagen, maakt het nog heftiger. Dit is killing, wegwezen hier. Nee, een luchtige biënnale is dit niet. Naast de klimaatverandering is ook de vluchtelingencrisis een belangrijk thema. Er is een speciaal paviljoen voor ingericht door de vluchtelingenorganisatie UNHCR, met werk van bekende en onbekende gevluchte kunstenaars. ‘Rothko in Lampedusa’ heet de presentatie, genoemd naar Mark Rothko (1903-1970), die een beroemde schilder werd in de Verenigde Staten, nadat hij met zijn joodse familie in 1913 Rusland was ontvlucht voor de pogroms. Waarmee de UNCHR maar gezegd wil hebben dat er ook grote kunsttalenten kunnen zitten onder de miljoenen migranten die nu op drift zijn geraakt. </citaat2>

Nieuwsuur Pensioendossier

Ik heb gereageerd op een oproep aan gepensioneerden van het actualiteiten programma NOS/NTR/Nieuwsuur. Hieronder de integrale tekst. 

Ik reageer op de oproep van Mariëlle Treebeke vrijdagavond aan gepensioneerden om zich te melden met hun verwachtingen voor de periode dat ze gepensioneerd worden dan wel zijn. Ik kon op nieuwsuur.nl nergens een link vinden waar ik mij kon melden. In ben 84 jaar, ben op mijn 59ste in de pre-VUT gegaan en op mijn 65ste gepensioneerd. Ik heb in het bankwezen 32 pensioenjaren opgebouwd, in een periode dat de werkgever de gehele premie nog betaalde. Ik heb een uitkering waarvan ik kan leven. Ik heb op dit moment geen financiële problemen, ondanks dat er 8 jaar al geen inflatiecorrecties meer zijn uitgekeerd, waardoor de koopkracht in die jaren met 20% is afgenomen. Ik heb geen positieve verwachtingen ten aanzien van de waardevastheid in de toekomst. Als het huidige monetaire systeem van de ECB wordt doorgezet zal binnen tien tot vijftien jaar de koopkracht van mijn pensioenuitkering tot een minimum zijn gedaald.Ik begin met Nieuwsuur kwalijk te nemen dat ze een heel onvolwassen beeld presenteren over de wijze waarin het pensioendossier zich momenteel bevindt. De eisen van de vakbonden voor een vertraging van de pensioengerechtigde leeftijd en vroegere uittreding voor zwaardere beroepers hebben helemaal niets van doen met het pensioendossier. Dat zijn zaken die thuishoren bij het Sociaal Overleg. De econoom Mathijs Bouwman ziet dat niet zo, maar dat moet Nieuwsuur niet koppelen. Het pensioendossier is een complexe materie: het gaat over geld, over werknemers rechten en over de samenleving. De pensioenreserves van de pensioenfondsen (€790 miljard) zijn volgens DNB twee keer zo groot als de totale Nederlandse staatsschuld (€398 miljard) en drie keer zo groot als daar ook nog eens de reserves bij de verzekeraars (€402 miljard) worden bijgeteld. Het gaat dus over enorme belangen en de vraag is dan in hoeverre de opgebouwde pensioenrechten en pensioenuitkeringen nog kunnen worden gewaarborgd. De pensioenproblematiek is niet veroorzaakt door het beleid van de pensioenfondsen. Laat dat duidelijk zijn. Er zouden mogelijk wat hervormingen kunnen worden doorgevoerd, maar dat zijn geen zaken die stante pede moeten plaatsvinden. Het enige probleem ligt bij de verrekenrente, zoals die door De Nederlandsche Bank wordt vastgesteld. Het gaat dan om de rente-ontwikkeling in de toekomst gedurende de looptijd van de pensioenopbouw, stel maximaal 40 jaar. Wat is de positie van DNB hierover: een ondergeschikte, een uitvoerder van het beleid van de Europese Centrale Bank. En de ECB laat Klaas Knot zeggen dat het huidige monetaire beleid met ruime liquiditeiten en gratis rente nog decennia kan voortduren. De kapitaalmarkten hebben die aanwijzing van Mario Draghi overgenomen: voor 30-jarig geld wordt hier nog maar 0,479% betaald en in Duitsland 0,435%. De optimistische verwachtingen over een verhoging van de verrekenrente om zodoende de pensioenfondsen in ‘beter weer’ te brengen moeten we vergeten. Ook onze politieke leiders hebben daar geen grip op. Dus Koolmees moet gewoon de directieven van de ECB, via DNB, uitvoeren. De commissie Dijsselbloem zal daar geen ander licht op kunnen laten schijnen. Rooskleurig ….nee! De alarmbellen moeten worden aangezet voor de politiek. In december heeft Aart van den Brink, bestuurder bij het CNV al een opiniërend artikel geschreven over de negatieve kanten van de pensioenplannen van minister Koolmees in https://www.trouw.nl/opinie/gepensioneerden-let-ook-op-uw-zaak-bij-nieuw-pensioenstelsel~a2806579/ Wat Koolmees wil is de normen voor de pensioenfondsen verlagen waardoor er een mogelijkheid ontstaat de 3,3 miljoen pensioenen weer de inflatiecorrectie toe te kennen. Hij vertelt er echter niet bij dat daarvoor in de pensioenkassen moet worden gegraaid, dat ten koste gaat van de opgebouwde reserves van de deelnemers. Hij hoopt dan dat de pensioenfondsen die gaten die vallen uit hogere rendementen kunnen compenseren. Die hoop is vooralsnog ijdel. We moeten eerder rekening houden met dalende rendementen, zeker zolang Donald Trump in het Witte Huis zit. Het echte probleem met betrekking van de waardevastheid van onze pensioenen zit bij de ECB. Vier jaar geleden heeft Mario Draghi c.s. besloten een kwantitatieve verruiming (QE) door te gaan voeren door maandelijks (staats)obligaties van de 19 eurolanden op te gaan kopen. Eind vorig jaar was de portefeuille €2.600 miljard groot. Draghi ging er bij de start vanuit dat door enorme hoeveelheden geld in de markt te pompen, de rente zou gaan dalen en partijen op de kapitaalmarkten zich massaal op dat goedkope geld zouden gaan storten, waardoor de economische groei in de eurozone weer zou gaan aantrekken. Dat proces is volledig mislukt. Draghi heeft er geen rekening mee gehouden dat geld dat gratis wordt aangeboden, vertrouwen verliest in de markt. Wel is dat geld opgenomen door beleggers en speculanten, waardoor de effectenkoersen een tijdlang fors zijn gestegen. Het lijkt erop dat daar nu een einde aan is gekomen. Daarbij komt dat het bedrijfsleven weer pas gaat investeren zodra de politieke leiders een toekomstvisie hebben ontwikkeld voor de komende generaties. De afgelopen vijf jaar is daar geen voortgang op geboekt en ook in de debatten voorafgaand aan de verkiezing voor het Europees Parlement heeft dat nergens op een politieke agenda gestaan. Door het monetaire beleid van de ECB is de positie van Draghi c.s verzwakt. Hij is nu volledig in de greep van de kapitaalmarkten. In feite bepalen die momenteel het monetaire beleid. Draghi zijn gereedschapskist is leeg. Hij zou met de aflossingen in de beleggingsportefeuille dan wel de opbrengsten van verkopen van obligaties de geldmarkt weer kunnen verkrappen, waardoor de rente weer kan aantrekken, maar dat zal ongetwijfeld tot gevolg hebben dat de effectenkoersen zullen gaan dalen, mogelijk zelfs in een chaotische beweging. Een verdere verruiming zal nog desastreuzere gevolgen hebben voor een verdere negatieve rente. Concluderend: Draghi heeft een mislukt monetair gevoerd, wordt nu geketend door het grootkapitaal, legt daarover aan niemand verantwoording af en legt de rekening op de bordjes van spaarders, pensioenfondsen en institutionele beleggers van vastrentende waarden. En geen enkele politicus, ook niet in Brussel, trekt daarover aan de alarmbel. Dat is nog niet alles. Onlangs is een delegatie van het ECB in Brussel op bezoek geweest en een verzoek neergelegd bij de Europese Commissie om de rijkere eurolanden te sommeren hun verzet op te geven tegen het Transitie Verdrag. Als reden gaven de monetaire autoriteiten aan dat het onmogelijk wordt om de financiering van de zwakke eurolanden en de financieel zwakke banken op orde te houden als er geen Eurobonds uitgegeven gaan worden. De eurolanden met de grootste staatsschuld uitgedrukt in het bbp zijn: Griekenland 178%; Italië 131%; Portugal 132%; Cyprus 106%; België 102%. Ter vergelijking: Japan 228%; het VK 89%; de VS 102% en China 18%. Eurobonds zijn staatsobligaties van eurolanden met een clausule dat niet alleen de emittent aansprakelijk is voor de betaling van rente en aflossing maar ook de 18 andere eurolanden. In feite betekent dat dat de de rijkere landen zich garant moeten gaan stellen voor de schulden van de zwakkere landen. Als dat niet gaat gebeuren komt de financiering van de eurozone in gevaar. Het kan niet anders dan dat dit voorstel komt uit het brein van Mario Draghi, die tijdens zijn bestuursperiode van acht jaar, die over een half jaar afloopt, echt alles heeft gedaan om zwakke banken overeind te houden, waarvoor Europa een hoge prijs heeft betaald. Dan is er nog een veel groter probleem en dat zijn de risicovolle derivatenposities bij de systeembanken. Er is een globale inschatting dat de mondiale grootte van de uitstaande financiële producten, waaronder de derivaten $/€ 100.000 triljard zou zijn. Een bedrag dat onvoorstelbaar groot is: 100.000.000.000.000.000.000.000.000 De centrale bankiers wereldwijd hebben na de bankencrisis in 2008 op volstrekt onvoldoende wijze toezicht gehouden op de explosieve ontwikkeling van derivaten-contracten. In feite is het een verzekeringspolis op een soort manier zoals wij die kennen met opties. Er zijn twee partijen waarvan er altijd maar een verdient en de ander verliest. Zolang de winsten maar hoger zijn dan de verliezen ontstaan geen problemen. Maar als er schrikreacties optreden op de financiële markten kunnen er op de platforms waar de handel plaatsvindt problemen ontstaan als partijen hun verplichtingen niet meer nakomen. Het is daarom van het grootste belang dat toezichthouders toetsen of partijen, waaronder veel systeembanken, niet meer risico’s nemen dan hun financieel draagvlak toestaat. Er zijn aanwijzingen dat op dit gebied problemen kunnen gaan ontstaan. Alle Nederlandse pensioenfondsen hebben in totaal 35.000 derivataat-contracten in positie. Terug te keren naar de realiteit. Wij weten sinds 2008 al dat systeembanken een positie innemen in het financieel/monetaire systeem dat het nooit zo kan zijn dat er ook maar één omvalt. Systeembanken moeten worden gered van de ondergang, wat de kosten daarvan ook zijn. We hebben dat ook meegemaakt in 2008 toen en ABN-Amro en ING door de overheid moesten worden ondersteund. Voor Nederland kan het een probleem worden dat onze systeembanken veel te groot zijn voor ons kleine land. Zelfs Duitsland heeft een groot probleem met de grootste Duitse bank: Deutsche Bank AG. Die heeft veel te veel risicovolle contracten lopen. Dat is bekend ook bij aandeelhouders. In de afgelopen vier jaar is de beurskoers met >80% gedaald. Er zijn dit jaar al fusiebesprekingen geweest met USB, een grote Zwitserse systeembank, maar die hebben niet tot de gewenste mega-fusie geleid. Daarna heeft Berlijn een voorzet gegeven voor een fusie van Deutsche met de veel kleinere Commerzbank. Maar die hebben beleefd laten weten geen interesse te hebben. Nu heeft Deutsche Bank aangekondigd een tweede hervormingsronde in te gaan zetten, nadat de eerste niet het gewenste resultaat had opgeleverd. Er is nu een voorzet gedaan voor een aandelenemissie. Daar reageren de aandeelhouders terughoudend op, want ze denken, met aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid, dat dat geld in een beerput verdwijnt en nooit rendement zal gaan opbrengen. Mijn inziens een terechte aanname, maar de vraag is natuurlijk of Deutsche Bank nog wel te redden is. Misschien is de situatie wel zo ernstig dat zelfs de Duitse overheid, dus de Duitse burgers, deze mega-bank niet meer van de ondergang kunnen redden. Waarom ik hier aandacht voor vraag is dat op het moment dat de panelen gaan schuiven bij Deutsche Bank, de mogelijkheid levensgroot is dat het hele financieel/monetaire systeem instort en tot een chaos leidt waarbij wij in Nederland niet gespaard zullen worden. En dus ook mijn pensioenuitkering niet.

Deutsche Bank verkeert in grote problemen vanwege uitgebreide risicovolle derivatenportefeuille

Deutsche Bank en UBS hebben eerder dit jaar een fusie overwogen. De twee financiële instellingen hebben daarover ook verkennende gesprekken gevoerd, schrijft persbureau Bloomberg op basis van ingewijden. Als de fusie was doorgegaan, was de grootste bank van Europa ontstaan. UBS en Deutsche Bank praatten oorspronkelijk over het samenvoegen van de vermogensbeheerstakken van de beide banken. Dat leidde tot gesprekken over een fusie. Uiteindelijk leidde dat op beide fronten niet tot een overeenkomst. Deutsche Bank voerde de afgelopen maanden ook fusiegesprekken met branchegenoot Commerzbank. Die combinatie, waar de Duitse overheid een voorstander van was, komt er echter ook niet. Deutsche Bank zit al enkele jaren in een lastige situatie en probeert uit de problemen te komen, maar heeft daarbij maar beperkt succes gehad. Deutsche Bank gaat nu mogelijk zijn hand ophouden bij beleggers om de omvangrijke reorganisatie, waar het voor staat, te bekostigen. Dat schrijft persbureau Bloomberg op basis van ingewijden. De bank ziet zich genoodzaakt tot plan B nadat de beoogde fusie met Commerzbank niet doorging. De leiding van de bank doet naar verluidt binnen twee maanden zijn strategie uit de doeken. Het management van de bank zou zich bewust zijn van de negatieve gevolgen van een kapitaalverhoging op de beurswaarde van de bank. Tijdens de aandeelhoudersvergadering van Deutsche Bank kondigde topman Christian Sewing de nodige ingrepen aan, in de nasleep van de geklapte fusieplannen. Zo wordt onder meer het mes gezet in de zakenbank van Deutsche Bank. (bron: DFT)

Rente daalt in het komende halfjaar verder

Een wereldwijde recessie is aanstaande en centrale banken gaan de rentes in de tweede jaarhelft zodoende verlagen. Dit is de visie van hoofdeconoom Steen Jacobsen van Saxo Bank, die daarom voorzichtig is met beleggingen in aandelen. De handelsoorlog tussen de VS en China is slechts één van de redenen voor de sombere visie van Jacobsen. Zeker zo zorgelijk vindt hij de wereldwijde duikvlucht van de obligatierentes. In de VS viel de 10-jaarsrente terug tot 2,25%, een vol procentpunt lager dan eind oktober. In Duitsland is de 10-jaarsrente op 0,172% negatief beland, na begin dit jaar nog op 0,3% positief te hebben gestaan. Recente economische berichten stemmen Jakobsen ook negatief. Zijn conclusie voor China is dat de groei in de kredietverlening verder zal afzwakken en derhalve ook de economische groei. Dat de Amerikaanse centrale bank meerdere malen heeft aangegeven dat het nog wel enige tijd kan duren alvorens een nieuwe rentestap wordt gezet, verbaast Jakobsen. Hij meent dat de FED, zoals wel vaker, achter de feiten aanloopt en de rente in de tweede jaarhelft met minstens 0,5% zal moeten verlagen. De verzwakking van de Australische dollar vindt de econoom een teken aan de wand, omdat hij meent dat Australië voorop loopt in de wereldwijde economische ontwikkeling. Het werelddeel gaat de rente dinsdag waarschijnlijk voor het eerst sinds 2016 verlagen, nadat het tijdens de financiële crisis in 2008 als eerste de stap zette in een reeks renteverlagingen. Beleggingsstrateeg Simon Wiersma van ING maakt zich minder zorgen. ,,Op basis van de ontstane inverse rentecurve (de lange rente is onder de korte rente gezakt, red.) concluderen beleggers dat er een recessie komt. Recente vertrouwenscijfers uit de VS en de eurozone zijn echter positief. Wel zie ik een vertraging van de economische groei.” Hij is er ook minder zeker van dat de FED in het tweede halfjaar tot een renteverlaging besluit. ,,Afgaande op de futures, is de kans hierop 60%. Dit is echter geheel afhankelijk van de economische data en voorlopig geven deze de FED gaan aanleiding hiertoe over te gaan.” (bron: DFT) [de verder dalende rentetarieven geven mij wel degelijk reden tot zorg. Ook de onduidelijke situatie over de Brexit en de verder escalerende handelsoorlog tussen de VS en China stellen mij niet gerust]

Is het einde van de NAVO in zicht?

Als rechts-liberaal (of eigenlijk: conservatieve libertariër) heb ik in principe niet zoveel met internationale organisaties — tenminste, niet als die organisaties opgericht zijn door overheden. Privéclubs zijn hartstikke leuk en doen goed werk, maar die supranationale organisaties? Nee bedankt. Maar er ís een uitzondering op die regel. Ik heb het dan natuurlijk over de NAVO. De NAVO heeft wel degelijk nut gehad en heeft dat in principe nog steeds. Helaas is er wel een probleem: het einde van de NAVO lijkt toch in zicht. En dat komt niet door de VS, maar door achterlijke Europese leiders als Mark Rutte die zich steeds weer niet aan gemaakte afspraken wensen te houden. Roderick Veelo legt dit uit: De Amerikaanse ambassadeur Pete Hoekstra gelooft er niet meer in. Nederland gaat z’n afspraken met de NAVO over de uitgaven aan defensie niet meer nakomen. Daarmee eindigt de facto onze status van geloofwaardige bondgenoot. En ernstiger, het kabinet brengt het voortbestaan van de NAVO en dus van onze veiligheid in gevaar. In zijn column legt Veelo uit dat het ministerie van Defensie Hoekstra tekst en uitleg heeft gegeven over het budget in 2024 (zoals dat nu gepland is). Volgens de afspraken zou dat 2% moeten zijn, in feite hadden de NAVO-lidstaten die norm al jaren gehaald moeten hebben. Maar wat blijkt, we sturen aan op… 1,3%. https://twitter.com/tomvanteinde/status/1133746456509198337 Drie Amerikaanse presidenten op rij hebben Europa geprobeerd uit te leggen dat ze defensie nou eindelijk eens serieus moet nemen. George W. Bush, Barack Obama, en nu Donald Trump. Die eerste twee leken niet van zins om écht door te pakken, maar niemand twijfelt eraan dat Trump dat wél doet als hij er écht niet meer in gelooft. En nee, hij heeft geen enkele reden om nog iets van waarde te hechten aan Ruttes beloftes. Wat dit betekent is dat de NAVO binnenkort weleens opgedoekt zou kunnen worden. Amerika wordt nu steeds weer opgezadeld met de kosten voor ónze veiligheid. Dat is gestoord en vanuit Amerikaans perspectief volkomen onacceptabel. Het gevolg daarvan is dat de wereld stukken onveilig wordt, maar dat is dan niet Trumps schuld, maar die van Rutte. (bron: dagelijksestandaard.nl)

Samenstelling Eerste Kamer tot 2023

570 PS-leden en 19 leden van kiescolleges in het Caribisch Nederland hebben de nieuwe Eerste Kamer gekozen. De coalitie (VVD, CDA, D66 en CU) komen 6 zetels tekort voor de meerderheid. De oppositie zal steeds weer op zoek moeten naar meerderheden voor hun voorstellen. In de media werd gesuggereerd dat Rutte een briljante balanceeract had uitgevoerd door met de stemmen van de vier oppositiepartijen in de Provinciale Staten zodanig te schuiven dat de oppositie twee zetels meer in de Eerste Kamer behaalde. Geweldig, maar Rutte schiet er geen meter mee op om een meerderheid te krijgen voor wetsvoorstellen, waarover de regering en de oppositiepartijen over van mening verschillen. Het wordt ofwel GL (8 zetels) ofwel PvdA (6 zetels), maar die partijen hebben afgesproken dat ze in de Eerste en Tweede Kamer gezamenlijke standpunten innemen en hun eisen zijn stevig geformuleerd. De nationaal-populistische partijen (FvD en PVV) en de SP zullen niet gedogen. Dan resteren voor de nodige 6 stemmen: PvdD (3 zetels); 50+ e/o SGP (ieder met 2 zetels) en de OSF (1 zetel). De samenstelling: VVD -1 op 12 zetels; FvD +12 op 12; CDA -3 op 9; GL +4 op 8; D66 -3 op 7; PvdA -2 op 6; PVV -4 op 5; SP -5 op 4; CU +1 op 4; PvdD +1 op 3; 50+ op 2; SGP op 2; OSF op 1.

Voorlopige samenstelling Europees Parlement tot 2024

Waarom deze definitieve uitslag voorlopig is: als de Brexit een feit is wordt de verdeling aangepast. Ik begin met een compliment voor de Nederlandse exit-poll van de Hond die de definitieve uitslag vrijwel exact voorspelde: PvdA 6 zetels, VVD en CDA 4, FvD en GL 3, CU/SGP en D66 2, 50+ en PvdD 1 zetel. De SP en PVV geen zetels. Dit zijn 26 zetels, maar als de Brexit gaat plaatsvinden krijgt ons land er 3 zetels bij: 1 voor de PVV met 1 zetel, 1 voor FvD met 4 zetels en 1 voor de VVD met 5 zetels. Hier de definitieve uitslag van verkiezingen voor het Europees Parlement in de 28 EU-landen:

Politieke fracties in het Europees Parlement Aantal zetels % van de zetels

EVP – Fractie van de Europese Volkspartij (christendemocraten)

180 23,97%

S&D – Fractie van de Progressieve Alliantie van Socialisten en Democraten in het Europees Parlement

146 19,44%

ALDE&R – Fractie Alliantie van Liberalen en Democraten voor Europa + Renaissance + USR PLUS

109 14,51%

Groenen/EVA – Fractie De Groenen/Vrije Europese Alliantie

69 9,19%

ECR – Fractie Europese Conservatieven en Hervormers

59 7,86%

ENV – Fractie Europa van Naties en Vrijheid

58 7,72%

EFDD – Fractie Europa van Vrijheid en Directe Democratie

54 7,19%

GUE/NGL – Confederale Fractie Europees Unitair Links/Noords Groen Links

39 5,19%

NI – Niet-fractiegebonden leden

8 1,07%

Overigen – Nieuw gekozen leden die niet tot een fractie van het aftredend Parlement behoren

29 3,86%

‘Een nieuw Europa is geboren’, maar veel zal bij het oude blijven

Europa leek ontwaakte in een ander politiek landschap. “De regels zijn veranderd. Een nieuw Europa is geboren”, zei de Italiaanse rechts-populistische leider Salvini. “Het machtsmonopolie is gebroken. Dit is een signaal voor verandering”, vond een van zijn tegenstrevers, de Deense Eurocommissaris Margrethe Vestager, de liberale kandidaat voor het voorzitterschap van de Europese Commissie. Eén ding is zeker: de traditionele machtsblokken in het centrum zijn verzwakt en de partijen die verandering willen zijn versterkt. Daarmee wordt een trend die de laatste jaren bijna overal bij nationale verkiezingen zichtbaar was, doorgetrokken naar het Europees Parlement. Voor het eerst hebben de Europese kiezers de sociaaldemocraten en de christendemocraten niet de meerderheid bezorgd. De uitersten hebben gewonnen: aan de ene kant de groenen, die meer Europese samenwerking willen om het klimaatprobleem aan te pakken, aan de andere kant de eurosceptici, die de nationale staten willen versterken en de immigratie krachtiger aan banden willen leggen. Maar het centrum is niet weggevaagd. De twee grote centrumpartijen kregen nog altijd 44% van de stemmen en zullen met 329 van de 751 zetels in het Europees parlement een zwaar stempel op het beleid blijven drukken.

Achter de algemene trend gaan bovendien grote regionale verschillen schuil. De electorale kaart ziet er in Noord-Europa heel anders uit dan in Zuid-Europa en in West-Europa heel anders dan in Oost-Europa. Ook tussen buurlanden zijn grote verschillen. De sociaaldemocraten zijn bijvoorbeeld in Duitsland de grote verliezers, maar in Nederland de grote winnaars, terwijl ze het ook in Spanje en Italië tegen de trend in goed doen. De groenen zijn in Oost- en Zuid-Europa bijna afwezig. Ze krijgen in Spanje drie (van de 54) zetels en in Portugal één zetel. In Italië en Zuidoost-Europa halen ze er zelfs niet één en in het voormalige Oostblok krijgen ze alleen zetels in Estland en Litouwen. Hun winst danken de groenen bijna volledig aan hun goede resultaten in Duitsland, Frankrijk en Groot-Brittannië. [dat betekent wel dat de Britse groene zetels bij een Brexit wegvallen] Dat geeft hun in potentie wel veel invloed, want nog altijd draaien in Europa vooral Duitsland en Frankrijk aan de knoppen. De groenen worden met waarschijnlijk 69 zetels na de liberalen de vierde fractie, maar toch wordt het aantal nationalisten in het Europees Parlement veel groter. Salvini zegt dat ze minstens 150 zetels krijgen. Daar zal het inderdaad bij in de buurt komen, maar het beeld wordt vertroebeld doordat ze over verschillende fracties zijn verdeeld. Salvini’s eigen Forza vormt met onder andere het Franse Rassemblement National van Marine Le Pen en het Vlaams Belang de rechts-populistische fractie Europa van Naties en Vrijheid (EVN), die op 58 zetels uitkomt. Daarnaast is er de bijna even grote eurosceptische fractie Europa van Vrijheid en Directe Democratie (EVDD), een bont gezelschap met daarin de Britse Brexit Party van Nigel Farage, de Duitse AfD en de Italiaanse Vijfsterrenbeweging. Als de Brexit een feit wordt is deze fractie in één klap 29 zetels kwijt. Om het nog ingewikkelder te maken zijn er ook nog grote nationalistische en rechts-populistische partijen lid van andere Europese fracties. De Nieuw-Vlaamse Alliantie, de grootste partij in België, is aangesloten bij de conservatieve fractie, net als de Poolse regeringspartij Recht en Rechtvaardigheid (PiS), die in eigen land ruim 45% van de stemmen kreeg en daarmee maar liefst 23 zetels veroverde, bijna even veel als het volledige Nederlandse zeteltal. Ook Forum voor Democratie wil zich bij de conservatieve fractie aansluiten. De Hongaarse Fidesz-partij was de laatste jaren lid van de christendemocratische fractie, maar zal daar niet blijven. Waarbij de partij van premier Victor Orbán zich aansluit is nog niet bekend. Fidesz haalde in eigen land een absolute meerderheid en is daarmee goed voor dertien zetels. De eurosceptische en rechts-populistische partijen hebben ook niet overal gewonnen. Het beste resultaat boeken ze in Italië, waar Forza van 6% naar 34% gaat. De Poolse PiS-partij gaat van 31% naar bijna 46%. De Brexit Party van Farage komt vanuit het niets op 31,7%, maar in 2014 haalde Farages vorige partij, UKIP, al 26%. In Frankrijk haalt de partij van Marine le Pen zelfs nog iets minder stemmen dan vorige keer. Ook het Hongaarse Fidesz blijft vrijwel gelijk terwijl de winst van de Duitse AfD (van 7% naar 11%) achterblijft bij de verwachtingen. Al met al is de stem van nationalistisch rechts wel versterkt, maar komen de partijen die daarbij gerekend kunnen worden toch niet verder dan zo’n 20% van de zetels, terwijl de groenen onder de 10% blijven. Opvallend is het resultaat van de liberalen, die zoals het er nu naar uitziet, maar liefst 40 zetels winnen en op 109 komen. Dat is voor een belangrijk deel, maar toch ook maar slechts voor de helft te danken aan En Marche, de in 2016 opgerichte partij van de Franse president Macron, die zich aansluit bij de liberale ALDE-fractie. De liberalen zijn voor vernieuwing, maar behoren natuurlijk ook tot het gematigde midden – zo bezien beschikken de traditionele partijen in het Europees parlement nog steeds over een riante meerderheid. Het nieuwe Europa dat afgelopen weekend werd gevormd, zal daarom nog sterk lijken op het oude. (bron: HLN.be)

De kranten zetten internationaal op hun voorpagina’s de forse ruk naar rechts van heel wat Europese kiezers. De Franse krant Le Monde vat het eenvoudig samen: “Extreemrechts wordt de grootste in Frankrijk, Italië en het Verenigd Koninkrijk. Aan de andere zijde van het politieke spectrum scoorden ook de Groenen in Europa goed. Buiten Europa blijkt er een minder interesse voor de verkiezingsuitslag. De New York Times opent haar website er wel mee en titelt op “de groeiende verdeeldheid over de toekomst van de Unie”. CNN ziet een “grote winst voor populistische, eurosceptische en anti-immigrantenpartijen”. (bron: HLN.be)

Als ik het slagveld overzie zoals dat er bij ligt na de verkiezingen moet worden geconstateerd dat de links/rechtse assen en de macht van de EVP (Christen-democraten) en de S&D (socialisten) zijn weggevallen. Verder is de vraag welke fracties op welke onderwerpen gaan samenwerken. Daarbij komt dat de Europese Raad (de 28 regeringsleiders van de EU-landen) afwillen van de voordracht van hun twee spitskandidaten voor de functie van Voorzitter van de Europese Commissie. Alhoewel het verre van democratisch is neemt de Europese Raad het initiatief en mag hun voordracht achteraf goedkeuren. In feite is dat al bij het begin een heel foute start om de EU democratischer te laten gaan functioneren. Hier wordt de wens van het volk dus al gelijk genegeerd. Op 28 mei heeft de Europese Raad al vergaderd over de benoeming van de kandidaten voor de functie van de voorzitter van Europese Commissie, president van de Europese Raad en voorzitter van de Europese Centrale Bank. De vraag op dit moment is welke functie de Duitsers ambiëren die van de EC of van de ECB? De eerste plenaire vergadering van het Europees Parlement staat gepland voor 2 juli a.s. terwijl de regeringsleiders op 20/21 juni willen besluiten over de benoeming van de opvolger van Jean-Claude Juncker. Dat zou betekenen dat het EP wordt geconfronteerd met de besluitvorming van de Europese Raad. Als kandidaten, behalve de beide spitskandidaten, Weber (Christen-Democraten) en Timmermans (Socialisten), worden in Brussel ook genoemd Vestager (Liberalen) en Eickhout (Groenen). Daarnaast de Franse onderhandelaar namens de EU in de Brexit-deal, de Bulgaarse hoogleraar en oud-EU-commissaris Georgieva en de Francaise Lagarde, IMF-directeur. De Groenen blijven toch onder de 10%, de nationalistische en populistische partijen zijn verdeeld, maar hebben wel flink gewonnen, maar lijken geen vuist te maken. De liberalen zijn sterker uit de verkiezingen gekomen, maar alles bijeen heb ik geen vertrouwen in forse hervormingen in de fundamenten van de Europese Unie. Het beleid zit op een doodlopende weg, het is niet anders.

Rutte had voor de eerste eerste ingelaste EU-top deze week, eerst nog een lunchbespreking met de Franse president Macron en de (linkse) premiers van Spanje en Portugal, bevestigde hij. Een ontmoeting met bondskanselier Merkel, samen met de Belgische liberale premier Michel, stond ook op de agenda. „Wij oriënteren ons breed, met alle politieke families”, verklaarde de minister-president. EU-president Donald Tusk heeft de leiders twee dagen na de Europese verkiezingen bijeen geroepen omdat hij snel besluiten wil over de ’poppetjes’ die de EU verder moeten besturen. Zo vervalt op 31 oktober het mandaat van de Europese Commissie, het dagelijkse EU-bestuur, en moet de opvolging van de huidige voorzitter, Jean-Claude Juncker, zijn geregeld. Het Europees Parlement wil dat de kandidaat daarvoor uit zijn midden komt, maar dat is nog lang niet zeker. Macron en Rutte zijn onder de leiders die vinden dat een kandidaat ook van buiten het parlement moet kunnen komen. „Ik heb een strakke opvatting over wie daar denk ik bij past. Maar daar laat ik me niet over uit”, aldus Rutte. Ook Macron zei het nu nog niet over de namen te willen hebben. Toch noemde hij er direct daarna drie: de liberale EU-commissaris Margrethe Vestager, de Franse EU-Brexitonderhandelaar Michel Barnier en Frans Timmermans. Diens Duitse christendemocratische tegenstrever Manfred Weber sloeg hij over. Merkel zei zich „natuurlijk” voor de kandidatuur van Weber in te zetten. Wel toonde zij zich bereid tot compromissen bij de verdeling van de topbanen. Volgens de kanselier is er nog veel tijd om voor de volgende top op 20/21 juni met voorstellen te komen. Voor de ingelaste EU-top van 28 mei zou het moeten gaan over “inhoud, over economie, klimaatverandering, migratie”, zei Rutte. „De Europese Raad is een strategiebepalende instelling.” Tijdens het diner ging het over een „eerste uitwisseling” van ideeën, aldus Merkel. Na afloop toonde Rutte zich positief op de vraag of er vooruitgang was geboekt: ‘nauwelijks’.

Leon de Winter

Ook al zou er elk jaar een verkiezing voor het Europees Parlement gehouden worden, het probleem blijft dat de machtsstructuren van de Europese Unie niet voldoen aan de voorwaarden van moderne democratieën. De wetgevende en uitvoerende machten liggen bij de Commissie, en die verschuilt zich achter de façade van het Berlaymontgebouw aan de Brusselse Wetstraat. Daar worden de wetten ontworpen en uitgevoerd, en het parlement functioneert in de praktijk als een applausmachine. We hadden vertrouwen in de EEG, die de nationale soevereiniteit intact liet. Maar de stap naar unificatie was van een geheel andere orde. Unificatie kan niet tot stand gebracht worden zonder reductie en uiteindelijk opgave van de nationale soevereiniteit van de lidstaten. Soevereiniteit is de uitdrukking van de nationale identiteit. Wat is de lol van de voetbalkunstenaars van Oranje? Dat ze goed zijn, natuurlijk. Maar ook dat ze van ons zijn, bij ons zijn geboren en getogen. Wat is sport zonder tribale identificatie? Dat geldt voor Emmen, voor Ajax, voor Oranje. Het gaat om verbinding, om het tastbaar maken van een groepsbesef. Dat geldt voor sport, en voor natiestaten. De EU kan niet verder groeien zolang er nationale identiteiten bestaan. Die moeten dus worden verzwakt. Maar zolang er talen bestaan die de nationale identiteit in leven houden, is dat een ijdele wens. Binnen de grenzen van een taalgebied leven tradities, geschiedenissen, verhalen, kleuren en emoties van groepen mensen die zich met elkaar verbonden voelen. België wordt erdoor verscheurd. Dat geldt ook voor het Verenigd Koninkrijk, voor Spanje, Italië. Met de natiestaten zijn de weefsels van sociale samenlevingen ontstaan, gevoed door de kernverhalen van een cultuur. Onze levens zijn kort, maar als het goed is slagen we er via onze cultuur in de tijd te overwinnen en de verhalen van onze tribale identiteit te laten voortleven. We zijn geen richtingloze flitsen in de tijd, maar dragen tradities, en daarmee herinneringen en waarden en normen, naar een volgende generatie. Daarin zal de EU nooit slagen. Wat daarvoor nodig is, bestaat uit veel meer dan een besluitvormingsmachine die een continent naar eenheid wil dwingen. Brussel doet me vaak denken aan de manier waarop de Sovjet-Unie werd geregeerd. Natuurlijk, ik overdrijf, maar de Commissie heeft trekken van het Politbureau, en het parlement, de Doema, lijkt een beetje op de applausmachine waarvoor we vorige week afgevaardigden hebben gekozen. En wie geen gelovige is in de officiële lijn, wordt gedemoniseerd. Een natiestaat heeft ook altijd iets sacraals, iets dat boven de instituties van de staat uitstijgt; soms noemen we dat een ziel. We hebben er moeite mee in ons moderne Nederland, maar er zijn momenten in het jaar wanneer dat voelbaar wordt, tijdens de dodenherdenking bijvoorbeeld, of op Margraten, de indrukwekkende rustplek in Limburg van meer dan achtduizend Amerikaanse jongens. Ja, dat sacrale heeft vaak te maken met strijd en oorlog en opoffering. Het zijn de momenten dat leven en dood elkaar in de ogen kijken. Die momenten heeft de EU niet. Dat sacrale ontstaat in het collectieve geheugen van een stam of volk, en in dat collectieve geheugen eren we de generaties die voor ons, letterlijk en figuurlijk, gevochten hebben. In dat collectieve geheugen vinden we onze nationale identiteit, en die verschilt overal op het continent, met grote gevolgen voor taal, kleding, voedsel, architectuur, muziek, literatuur, religie. Is er een Unie denkbaar die al die verschillen kan overstijgen? Die zelf iets sacraals kan toevoegen? Nee. De Unie kan niet anders zijn dan een zakelijke overeenkomst, ofwel een EEG. Er bestaat geen taal die ’Europees’ heet – de vroege zionisten hebben op basis van klassiek Hebreeuws een nieuwe taal ontworpen, want ze beseften dat het zionisme pas echt identiteit kreeg met een eigen taalschat en grammatica die aansloten op een duizenden jaren oude cultuur. Italiaans hadden we misschien kunnen invoeren als een vorm van modern Latijn, de enige echte Europese taal, maar daarmee zouden al die andere authentiek Europese talen die al eeuwen bestaan, en waarin zo veel verhalen en liefdes en angsten en triomfen en nederlagen zijn vervat, oplossen in vergetelheid. Wat geldt als de grondwet van de EU, is een bureaucratisch document van honderden onleesbare pagina’s. Vergelijk dat met het Plakkaat van Verlatinghe, ondertekend op 26 juli 1581, waarmee onze provinciën bekendmaakten Filips II af te zetten. In de taal van dat plakkaat begon ons land, hunkerend naar vrijheid. Een taal is het geheugen van een volk. De Commissarissen van de EU, en de 751 parlementsleden, communiceren thuis in hun eigen moedertaal, en op hun werkplek gebruiken ze tolken – achter al die wetten en regelgevingen gaapt een cultureel en emotioneel gat dat niet kan worden gevuld, zelfs niet wanneer Frans Timmermans zeventig talen zou spreken. De EU kan niet anders dan in een continue identiteitscrisis verkeren. De Unie is een goedbedoelde maar zielloze machtsmachine die niet democratisch kan zijn omdat de bezielde democratieën zich nooit aan de machine zullen onderwerpen. Dat is de tragedie van de EU.

Ik herken veel van wat Leon de Winter hier neerlegt. Ik bestrijd dit zeker niet, maar ik wil wel een kanttekening maken over de Europese Unie. Ik deel met hem de aanname dat de Unie in zijn huidige structuur kansloos is ooit een Europese binding tot stand te brengen tussen de volken, cultuur en een Europese identiteit. Toch geloof ik wel in de mogelijkheid dat Europa gaat verrijzen gaat zijn verval. Dan moeten we eerst afscheid nemen van het huidige gerommel in de marge van de 27 ‘onderhoudsmonteurs’ die momenteel het beleid bepalen op grond van compromissen, waarin nationale belangen worden beschermd. Het beleid dat wordt gevoerd wordt bepaald door de neoliberale doelstellingen. Dat werkte nog wel toen de EEG zich bezig hield met de ‘interne markt’, maar de bredere scoop van de EU op veel te smalle fundamenten gegrondvest verkeert de EU zich nu op een te smalle doodlopende weg. Lezers van dit blog weten hoe ik denk op welke wijze we moeten gaan bouwen aan een nieuw Europa dat kan concurreren met de nieuwe wereldmachten die zich momenteel profileren. Europa heeft een achterstand opgelopen doordat niet tijdig de fundamenten zijn versterkt en de ‘onderhoudsmonteurs’ niet bij machte zijn een nieuwe structuur, een nieuwe samenleving en een nieuwe economie te bouwen. Ze hebben zelfs het begin ervan nog niet gemaakt. Een probleem in die nieuwe structuur zal zijn dat al die volken in Oost- en West-Europa, in Noord- en Zuid-Europa, met hun eigen cultuur, taal en historie zich thuis moeten voelen in dat nieuwe Europa. Dat gedecimeerde nationale politiek zich zal moeten schikken, dat het bedrijfsleven er zich in thuis moet voelen en dat de burgers er vertrouwen in hebben dat hun belangen, arbeid, gewoonten, godsdienst en (sociale) bescherming in goede handen zijn. De vraag is of die opgave door onze politieke leiders niet een veel te zware opgave is. Als Europa die inhaalslag niet kunnen realiseren binnen tien jaar dan verwordt het oude Europa tot een 2e rangscontinent, met alle gevolgen van dien voor volgende generaties.

De historicus Geert Mak sprak deze week in de talkshow M over de mankementen in het Europese beleid, die tijdens de aanloop niet aan de orde kwamen in de gevoerde debatten. En waar dat wel gebeurde, zoals het debat tussen Rutte en Baudet, werd daar inhoudelijk niet over gedebatteerd. Heb ik tijdens het ‘college’ van Mr Geert Mak een aantal aantekeningen gemaakt over uitspraken van hem. Dit gesprek is in zijn geheel terug te zien op https://www.kro-ncrv.nl/programmas/m/seizoenen/seizoen-2019/m-kn1706828 De middenpartijen hebben bij de verkiezingen voor het EP de meerderheid verloren. De partijen die nog steeds het beleid voeren van de 20ste eeuw. We zien in delen van Europa dat hoogopgeleiden zich daar niet meer thuisvoelen en overstappen ofwel naar de Groenen ofwel naar populistische partijen die inhoudelijke veranderingen willen omdat degenen die niet kunnen profiteren van de welvaart zich buitengesloten voelen. Daarbij komt dat er verschillende inzichten of de mondialisering en globalisering voor iedereen wel gunstig uitpakt. Het resultaat daarvan is een versnipperd politiek speelveld. Mak benoemt het Europees Parlement een raar ding. Hij verklaart dat niet maar ik onderschrijf het wel omdat het geen democratische status heeft. Overigens de hele EU is ondemocratisch werkzaam, zowel de Europese Commissie, de Europese Raad als de Europese Centrale Bank. Aan wie leggen die instituten verantwoording af? De 28 regeringsleiders houden zich bezig met wat gekissebis over ondergeschikte onderwerpen en gaat het zelden om de inhoud maar vrijwel altijd om het beschermen van nationale belangen, zegt Mak. Daarbij komt dat het in Nederland ook vooral wat het kost en hoe hoog de opbrengsten zijn, nooit komt het Europese belang in beeld, anders dan als er geen andere optie meer is. Over de belangen van de toekomst, zoals de euro, het klimaat en eventuele gevolgen van de Brexit is nauwelijks gedebatteerd bij deze verkiezingen. Neem de Brexit: hier gaat het om ‘waanzinnige’ belangen in het VK en op het continent. De vraag is nergens aan de orde gekomen: helpen we het VK bij de uittrede en onszelf, terwijl het VK een grote militaire macht is waar we eigenlijk niet buiten kunnen. Door een Brexit valt een machtssysteem weg: de oude as Berlijn, Parijs, Londen en een beetje Warschau is weggevallen, terwijl de Frans-Duitse as ook al enige tijd niet meer actief is nu Merkel zich aan het terugtrekken is uit de politiek. Neem de vluchtelingen: hier gaat het niet alleen om aantallen maar zeker ook om menselijke waarden. In feite hebben de regeringsleiders de landen die grenzen aan de Middellandse Zee grenzen opgezadeld met dit Europese probleem omdat het ooit zo is afgesproken met het Verdrag van Dublin. Van solidariteit is in dit onderwerp in Europa geen sprake. Dat is een trieste constatering. Maar vooral Griekenland en Italië worden opgezadeld met de problemen. De Griekse problemen zijn al jaren bekend, maar het is een financieel zwak land en die mogen niet klagen want wij hebben, met welke lasten, Griekenland laten overleven met een 40-jarige schuld. In Italië lopen momenteel een half miljoen vluchtelingen zonder status rond en dan kijkt Brussel vreemd op dat ze eigenlijk burgerlijke ongehoorzaamheid tonen. Over de euro is Mak helder. Na de bankencrisis was een optie om banken de splitsen in risicodragende handelsbanken en spaarbanken met spaargeld en hypotheken en werkrekeningen van particulieren. Dat had moeten gebeuren, maar de bankenlobby in Brussel heeft dat geblokkeerd. Die discussie wordt niet meer gevoerd. De euro is voor hem een dilemma, waar in deze verkiezingen niet over gesproken is. Populisten hebben het weliswaar aan de orde gesteld maar het staat op geen enkele politieke agenda. Er zijn problemen tussen de rijke Noordelijke landen en de arme Zuidelijke. De ECB voert een beleid waarmee de rijke landen de arme landen ondersteunen. Dat willen wij wellicht niet, maar wij kunnen dat proces niet meer keren. Het huidige euro-systeem, zegt Geert Mak, is “op den duur niet houdbaar”. Waarvan acte. Ik kwam in zijn uitspraken denkbeelden tegen die deze blogger bekend voorkwamen. Ik kreeg er een goed gevoel bij dat deskundigen mijn standpunten delen. Ik ben dus niet langer een roepende in de woestijn.

Gevolgen van de Klimaatdoelstellingen

Aanscherping van de CO2-regels is meer dan de Brexit of de handelsoorlog, de grootste bedreiging voor de Europese auto-industrie. Autofabrikanten dreigen in zwaar weer te komen, auto’s worden duurder en tienduizenden banen staan op de tocht. Dat schrijft ’s werelds grootste kredietverzekeraar Euler Hermes in een onderzoeksrapport. Op eigen kracht zal de auto-industrie er niet in slagen om aan de nieuwe CO2-voorschriften te voldoen. Bovenop de CO2-reductie van 20% voor de komende twee jaar, heeft de Europese Unie de industrie voorgeschreven dat personenauto’s in 2025 nog eens 15% koolstofdioxide minder uit mag stoten en in 2030 moet de reductie 37,5% zijn. Volgens de onderzoekers zijn de negatieve gevolgen in 2020 al merkbaar. De gemiddelde prijs van een Europese auto zal dan 2,7% zijn gestegen, de productie daalt met 3,1% en 60.000 banen komen op de tocht te staan. „Het is zeer de vraag of het technisch en economisch haalbaar is op de hele termijn”, zegt Johan Geeroms, hoofd risk underwriting bij Euler Hermes Nederland. „Dat we naar alternatieve energiebronnen gaan is duidelijk, maar de snelheid waarmee dat nu moet worden gerealiseerd is veel te snel. Het vraagt een gigantische aanpassing van de industriële productieketen.” Nog geen Europese autofabrikant voldoet aan de CO2-doelstellingen voor 2021, waardoor de auto-industrie miljarden boetes boven het hoofd hangt. Geeroms: „Op basis van de cijfers van 2018 zou het totale bedrag aan boetes oplopen tot €30 miljard. Bedenk daarbij dat de winst van de autoverkopen in Europa neerkomt op zo’n €80 miljard. De boetes halveren de winst bijna.” Euler Hermes heeft berekend dat alleen dit jaar de productiekosten al met zo’n 7% stijgen. Volgens Geeroms moeten de maandag aangekondigde fusiegesprekken tussen Fiat Chrysler en Renault ook gezien worden als een poging om kosten te besparen om de benodigde miljardeninvesteringen te kunnen opbrengen. Volledig doorbereken van de kosten aan de klant is waarschijnlijk geen optie, want dan zou volgens berekeningen van de kredietverzekeraar de autoverkoop tot eind dit jaar 9% dalen en zelfs 18% in 2025. Daarnaast verwacht Euler Hermes dat door de toenemende concurrentie onder makers van elektrische auto’s de omzet en marges verder onder druk komen te staan. [de vraag is welke invloed de hoog gestelde milieueisen voor de realisatie van de klimaatdoelstellingen zullen hebben op het koopgedrag van burgers en bedrijven. Wie koopt er vandaag nog een nieuwe wagen, die op diesel dan wel benzine wordt voortbewogen. Elektrisch is nog geen optie: de infrastructuur voor opladen in Europa duurt nog jaren, de afstand die met een volle accu kan worden afgelegd is veel te klein, zeker voor het bedrijfsleven, er is nog geen 2e hands handel die kan voldoen aan de vraag en de prijzen voor elektrisch voortbewogen wagens zijn nog niet te vergelijken met die voor diesels en benzine en LPG wagens. Het duurt nog zeker tien jaar voordat die sector volwassen kan zijn geworden. Geen optie voor vandaag dus!]

De eerste doorrekening van het omstreden klimaatakkoord is na bemoeienis van premier Rutte vorig jaar september uitgesteld en over Prinsjesdag en de Algemene Beschouwingen heen getild. Onacceptabel en bizar, reageren Haagse oppositiepartijen. Uit openbaar gemaakte documenten blijkt dat het ministerie van Algemene Zaken het „zeer onwenselijk” vond om de doorrekeningen van het Planbureau voor de Leefomgeving en het Centraal Planbureau op 13 september te presenteren. De doorrekening wordt dan gespreksonderwerp op de Algemene Beschouwingen en dat is onwenselijk”, schrijft een raadsadviseur van de minister-president, na overleg met Rutte, in een e-mail begin september. Deze documenten zijn openbaar gemaakt na een WOB-verzoek van actualiteitenrubriek Nieuwsuur. Klimaatpaus’ Ed Nijpels, zo blijkt een andere e-mail, was het er duidelijk niet mee eens. Maar na tussenkomst van het ministerie van Economische Zaken en Klimaat, VVD-minister Wiebes, besluiten de voorzitter van het Klimaatakkoord en de planbureaus om de presentatie te verplaatsen naar eind september. Uiteindelijk stelde de doorrekening weinig voor. De groene plannen waren nog veel te vaag voor de rekenmeesters. En aan de aannames van het Planbureau voor de Leefomgeving wordt getwijfeld, aangezien die van een externe partij afkomstig waren. Huishoudens en bedrijven weten nog altijd niet waar ze aan toe zijn. Naar verwachting hakt het kabinet komende maand een knoop door over de definitieve klimaatplannen. De coalitiepartijen discussiëren onder andere nog over een accijnsverhoging aan de pomp. Het is vrij bizar dat de minister-president informatie achterhoudt over de cijfers van het voorlopige klimaatakkoord”, vindt fractieleider Jesse Klaver van GroenLinks. „Het is niet aan Mark Rutte om te bepalen of deze cijfers belangrijk zijn. Dat is aan Nederland.” Klaver wil snel een debat met de premier. Onacceptabel”, zegt FvD-leider Thierry Baudet. „Informatie tegenhouden om op Prinsjesdag een politieke rel in de Tweede Kamer te omzeilen kan echt niet in een parlementaire democratie.” Ook hij dringt aan op een snel debat en dreigt nu al met een motie van wantrouwen. „Schandelijke sjoemelaars. We worden keihard bedrogen door Rutte en zijn bende”, aldus PVV-voorman Geert Wilders.

Tories kregen nog maar 9,1% van de stemmen voor EP/ECP

De Conservatieve Partij van Britse premier Theresa May kreeg bij de Europese parlementsverkiezingen nog maar 9,1% van de stemmen. Het zetelaantal van de partij daalt van 19 naar 4. Het is de laatste nederlaag van May, die in juni opstapt. Het zat er maandenlang aan te komen dat de May de handdoek in de ring ging gooien. Toch kwam het bericht over haar vertrek als een verrassing. Lange tijd leek het er namelijk op dat May haar akkoord met de EU voor de vierde keer aan het Lagerhuis ging voorleggen. De koerswinst van het pond hield na het nieuws echter niet over. Het goede nieuws is dat er eindelijk weer beweging komt in het muurvast gelopen Brexit-proces. Tegelijkertijd is het risico van een chaotische, no-deal Brexit ook toegenomen. Wie zich kandidaat wil stellen voor het voorzitterschap van de Conservatieve Partij, moet dat voor 10 juni bekend maken. De winnaar is voor de start van het zomerreces op 31 juli bekend. Hoe ziet de Brexit-route er daarna uit? Het is bijna onvermijdelijk dat de opvolger van May afkomstig is uit het pro-Brexit kamp. Voormalig minister van Buitenlandse Zaken Boris Johnson heeft de beste papieren. Het zou zomaar kunnen dat hij het een aangepaste variant van het bestaande akkoord alsnog door het Lagerhuis loodst voor de deadline van 31 oktober. Daarmee lost hij zijn belofte in om het land snel uit de EU te manoeuvreren, terwijl hij zijn mede-Brexiteers tegemoet komt door een optie in te bouwen voor het maken van nieuwe afspraken over de Noord-Ierse grens. Volgens EU-onderhandelaars kost het hooguit enkele dagen om het akkoord aan te passen. Ongetwijfeld wil Johnson of een andere kandidaat zoals voormalig Brexit-minister Dominic Raab een het liefste compleet nieuwe afspraken maken met de EU. De kans dat het daadwerkelijk zover komt, is heel klein. De EU laat geen kans onbenut om te benadrukken dat er al een akkoord ligt en dat er geen enkele reden is om opnieuw te onderhandelen. Behalve dan over het maken van aanpassingen aan de huidige deal. Als de volgende Britse premier daarop inzet, is de kans op nieuw uitstel van de Brexit juist heel groot. De EU is bereid om de nieuwe premier de tijd te geven om besprekingen voor te bereiden, afspraken te maken en die vervolgens ook nog aan het Lagerhuis voor te leggen. Het schrikbeeld voor de nieuwe premier is om net als May klem in het drijfzand te belanden tussen het Lagerhuis en de EU. Het kan dan ook niet worden uitgesloten dat we in oktober toch afstevenen op een chaotische Brexit, zonder goede afspraken. De Britse Centrale Bank waarschuwde vorig jaar dat het pond in dit scenario met 25% onderuit kan gaan. Voorlopig lijkt dit gevaar niet heel groot. Wie inzet op een No Deal-Brexit, vindt namelijk weinig steun in de strijd om het leiderschap van de Conservatieve Partij. Bovendien kan het Lagerhuis ook een stokje steken voor een chaotisch vertrek uit de EU.

Ondanks de komende premierswissel, is een echte Brexit-oplossing nog een heel eind weg. Over vijf maanden weten we meer over de afloop van de Brexit. Interessant onderwerp voor historici.

Problemen in de eurozone

De Europese Commissie heeft een brief naar Italië gestuurd waarin om uitleg over de verslechterende overheidsfinanciën wordt gevraagd. Het dagelijks bestuur van de Europese Unie zou hiermee de weg vrijmaken voor verdere maatregelen tegen Rome. De brief is verstuurd na een overleg tussen de 28 Eurocommissarissen, aldus een EU-bron. EU-wetgeving verplicht de Commissie om een brief sturen wanneer de schuld van een land meer dan 60% van het bruto binnenlands product bedraagt en die schuld niet omlaag gaat. Italië is niet het enige land dat zo’n brief krijgt; Frankrijk, België en Cyprus hebben er ook een gehad, maar de Italiaanse situatie is het meest urgent. [en Portugal en Griekenland dan] De staatsschuld van Italië steeg van 131,4% van het bbp in 2017 naar 132,2% in 2018. De Commissie schat dat die schuld in 2020 op 135,2% van het bbp zal liggen. Daarbovenop stijgt het structurele begrotingstekort al sinds 2015, terwijl dat volgens Europese afspraken met 0,6% van het bbp zou moeten afnemen. [daarbij had de Commissie wel in acht moeten nemen dat het land door de EU is opgescheept met een half miljoen zwervende immigranten] Vorig jaar werd er nog een compromis gesloten tussen de Europese Commissie en de Italiaanse regering. Italië mag zijn begrotingstekort ongewijzigd houden, zodat er wat tijd is voor de maatregelen die de regering neemt om de groei aan te zwengelen. Italië heeft het begrotingstekort echter laten oplopen, en bovendien groeit de Italiaanse economie met veel minder dan de beloofde 1%. Eerder deze week riep de Italiaanse vicepremier Matteo Salvini nog op om de Europese begrotingsregels aan te passen. De overwinning van zijn partij bij de verkiezingen voor het Europees Parlement wijst er volgens hem op dat de “achterhaalde regels” moeten worden heroverwogen. Eerder waarschuwde ook de Europese Centrale Bank (ECB) voor de financiële stabiliteit van de eurozone. Die staat volgens de ECB onder druk door handelsspanningen. Lidstaten met een hoge staatsschuld, zoals Italië, kunnen volgens de centrale bank in de problemen komen als ze zich niet aan de Europese begrotingsafspraken houden.

Verwachtingen van beleggers

Is de dalende rente in de eurozone nu goed dan wel slecht nieuws voor beleggers? Waartoe kan dat in de toekomst leiden voor onze spaargelden en voor pensioenfondsen, want met de Amerikaans-Chinese handelsoorlog op de achtergrond wordt er in korte tijd heel veel geld richting veilige havens gepompt: de rente op 10-jarige Duitse staatsobligaties staat met -0,2% op het laagste punt in drie jaar tijd. „De handelsoorlog speelt al een tijdje een rol in die daling”, zegt obligatie-expert Jeroen van den Broek (ING). „De markten zijn onrustig, ze zijn op zoek naar veilige waarden. En dan wordt er ook nog eens gevreesd dat Salvini in Italië nieuwe verkiezingen forceert.” In een radio-interview pleitte de vicepremier in elk geval al voor forse belastingverlagingen. De confrontatie tussen Brussel en Rome komt niet onverwachts, zegt ING-econoom Carsten Brzeski. Vorig jaar vlogen de twee elkaar al in de haren, nadat Italië een begroting presenteerde die wat de Europese Commissie betrof niet door de beugel kon. Dat is voornamelijk vanwege de torenhoge Italiaanse staatsschuld. Die is met meer dan 130% ruim boven de Europese norm van 60%. Om die schuld omlaag te krijgen, moet Italië de broekriem aanhalen. Maar de regering van Salvini’s Lega en de Vijfsterrenbeweging kwam juist met dure plannen voor een basisinkomen en lagere belasting. Deze Italiaanse regering laat zich niet langer de les lezen door de neoliberale eisen om financiële zaken te laten prevaleren boven sociaal/maatschappelijke, zoals de EU nastreeft. Brzeski verwacht dat de discussie zich nog lang voort zal slepen. „Dit is niet alleen een Italiaans probleem. De vraag is hoe houdbaar de regels van het stabiliteits- en groeipact zijn. In Italië is niet genoeg hervormd. Maar tegelijkertijd is het een land waar deze problemen al twintig jaar spelen. In een land waar mensen steeds ontevredener zijn over hun sociale status, is het misschien tijd om iets anders te proberen om de groei op gang te krijgen.” Ook de rente op Nederlands schuldpapier, traditiegetrouw het ’tweelingbroertje’ van de Duitse bund, merkt het effect van de kapitaalvlucht. Wie Nederlandse staatsschuld met een looptijd van tien jaar koopt, betaalt nu rente toe, maar veel is het nog niet: -0,007%. „En er is zeker nog speling verder naar beneden”, zegt Van den Broek. Dat is ook de verwachting van Arjan de Ruiter, obligatiehandelaar bij Rabobank. „De stevige trend omlaag is nog niet voorbij. Er wordt zelfs al een beetje voorgesorteerd op ingrijpen van centrale banken, als de inflatie niet wil stijgen.” Op de achtergrond speelt ook nog de discussie over wie de nieuwe president van de Europese Centrale Bank wordt. In oktober loopt de termijn van huidig ECB-president Mario Draghi af. Zijn ruime beleid, dat de rente laag hield, heeft de penibele situatie van Italië de afgelopen jaren veel draaglijker gemaakt. Nu zijn termijn er bijna op zit, dreigt er een ECB zonder Italiaan in het bestuur. Economen vrezen dat er mogelijk een andere, voor Italië guurdere, monetaire wind in de eurozone gaat waaien.

Beleggers op het Damrak deden woensdag over de gehele linie aandelen van de hand. De dreigende berichtgeving vanuit China om de export van zeldzame metalen naar Amerika te beperken, wakkerde de zorgen over het handelsconflict tussen beide economische grootmachten flink aan. Vooral Adyen en Arcelor werden bij de hoofdfondsen hard geraakt. Rein Schutte, beleggingsadviseur bij Boer & Olij, benadrukt dat de twijfels bij beleggers of China en Amerika nog een handelsdeal gaan sluiten steeds meer de boventoon in de markt voeren, na het nieuws van media uit Peking over een dreigende exportstop van zeldzame metalen naar de VS [die voor de VS onmisbaar zijn voor de fabricage van onder meer smartphones]. „Lange tijd leek het er op dat beide landen tot elkaar waren veroordeeld, maar sinds begin mei zijn de spanningen verder opgelopen met onder meer de Amerikaanse restricties tegen de Chinese fabrikant Huawei, die een negatieve impact heeft gehad op de chipsector. Het is te hopen dat het pessimisme niet gaat overslaan naar andere sectoren. Het sentiment kan echter ook snel weer omslaan door een positieve opmerking van Trump.” [ik verwacht dat positieve opmerkingen steeds minder invloed zullen uitoefenen op het vertrouwen in een goede afloop van het handelsoverleg. Daarvoor heeft Trump veel te zware invoerheffingen en sancties opgelegd aan de Chinezen. Die hebben aangekondigd zwaar terug te zullen slaan. De vraag is of er voor Trump nog een eervolle terugtocht mogelijk is. Ik twijfel daar sterk aan] Volgens Jan-Willem Nijkamp, vermogensbeheerder bij Fintessa, ligt het pijnpunt in de onderhandelingen tussen China en Amerika vooral op technologisch vlak. Hij wijst er verder op dat beide landen elkaar de zwarte piet toespelen over het mislukken van de handelsgesprekken. „Tot nu toe werd er van uit gegaan dat Amerika de bovenliggende partij was in het handelsconflict, maar China bijt flink van zich af. De handelsvete begint Amerika economisch ook te raken. Beleggers zoeken vooral schuil in veilige havens gelet op de stijging van de dollar en de verdere daling van de langlopende Amerikaanse rente.” De ontmoeting van tussen president Trump en de Chinese leider Xi op de G20-top eind juni gaat een belangrijke rol spelen voor het sentiment, stelt Nijkamp. „Een verdere escalatie van het handelsconflict zal slecht nieuws zijn voor de aandelenbeurzen. Het is in ieder geval geen goed teken dat de halfgeleidersector in de voorbije weken al 20% is gedaald. Dat kan een indicatie zijn waar de gehele markt mogelijk naar toe gaat.”

De Amerikaans-Chinese handelsoorlog vernietigt steeds meer groei, grote investeerders durven overnames en fusies steeds minder aan. Daarvoor waarschuwt financieel dienstverlener Intertrust. Bedrijvigheid is met de helft terug gelopen ten opzichte van een jaar geleden, aldus James Donnan van Intertrust NV in Hongkong. Hij waarschuwt voor een verdere significante afname van deals in de komende maanden. Investeerders zullen zich uit deals over de grens terugtrekken en actiever binnen de eigen landgrens worden. Nieuwe investeringen blijven uit, het lukt niet om fondsen af te sluiten en start-ups die veel geld zouden moeten opleveren hebben hun waarde verloren en maken bovendien de groei naar de volgende fase niet door. Dat is schadelijk voor beleggers die hier hun geld hoopten te verdienen, aldus Intertrust. „Sinds december vorig jaar hebben we daadwerkelijk impact van het handelsconflict gezien”, aldus Donnan tijdens de China Private Equity Summit. „Daarvoor waren het vooral verhalen en veel gepraat.” Financieel dienstverlener Intertrust, genoteerd in Amsterdam, zit in het hart van veel van de grote deals voor private equity. „Dit is het nieuwe normaal”, waarschuwde Donnan. Hij ziet ook dat staatsgesteunde private-equityfondsen in China geld in techbedrijven steken. Door de Europese en Amerikaanse boycot van Huawei, ’s lands grootste tech-producent, proberen zij deze bedrijven te steunen. (bron: DFT)

Faillissement Sissy-Boy

ABN AMRO had in ieder geval €5,2 mln aan leningen uitstaan bij de failliete kledingketen Sissy-Boy, zo blijkt uit het eerste faillissementsverslag van het bedrijf. De huisbankier heeft een voorlopige vordering ingediend. Sissy-Boy werd in april failliet verklaard en is vervolgens overgenomen door het familiebedrijf Termeer, dat ook de eigenaar is van de schoenenwinkelketens Sacha en Manfield. ABN AMRO stelt een pandrecht te hebben op onder andere de voorraden, bedrijfsinventaris en het intellectuele eigendom van Sissy-Boy. De curatoren onderzoeken de positie van de bank en hebben vast afspraken gemaakt over de verdeling van de kosten en opbrengsten tijdens de boedelperiode en van de verkoopprijs. De voorraad is voor €2 mln verkocht aan Termeer. De voorraad bestond vooral uit dames-, heren- en kinderkleding en interieurartikelen. Op het moment dat Sissy-Boy failliet ging, waren er 621 medewerkers in dienst bij het bedrijf. Ongeveer 80% van hen krijgt van de nieuwe eigenaar een arbeidsovereenkomst aangeboden. In totaal hadden zich twaalf geïnteresseerde partijen bij de curatoren gemeld, die interesse hadden voor een doorstart van Sissy-Boy.

Slotstand indices d.d. 31 mei 2019; week 22: AEX 540,49; Bel20 3427,18; CAC40 5.207,63; DAX30 11.726,84; FTSE 100 7.161,71; SMI 9.523,98; RTS (Rusland) 1287,09; DJIA 24.815,04; NY-Nasdaq 100 7.127,96; Nikkei 20.601,19; Hang Seng 26.901,09; All Ords 6.491,80; SSEC 2.898,70; €/$1,119845; BTC/USD $8520,25; 1 troy ounce goud $1304,90; dat is €37.531,61 per kilo; 3 maands Euribor -0,322% (1 weeks -0,392%, 1 mnds -0,378%), 10 jarig Nederlandse Staat -0,007%; 10 jaar VS 2,174%; 10 jaar Belgische Staat 0,295%, 10 jaar Duitse Staat -0,2%, 10 jaar CHF (Zwitserse franken) -0,47%, 10 jaar Japan -0,1015%; 10 jaar Italië 2,629%. Een liter E5 hier aan de pomp €1,689.

De indices van de belangrijkste aandelenbeurzen noteerden een daling, de goudprijs steeg en de rente van 10-jarig en 30-jarig papier deze week weer verder daalde terwijl de 5-jarige negatieve rente verder steeg (met uitzondering van Italië) . Ik voeg ook deze week weer een lijst toe van 10 landen met een rentenotering voor 30-jarig staatspapier. De tarieven varieerden, in de sterke landen daalden de tarieven wederom: Zwitserland 0,08%; Duitsland 0,435%; Japan 0,4515%; Nederland 0,479%; Frankrijk 1,263%; GB 1,464%; Canada 1,7803%; Spanje 1,869%; VS 2,6132%; Italië 3,499%. 5-jarig staatspapier met een negatieve rente: Duitsland -0,583%; Nederland -0,552%; Zwitserland -0,55%; Denemarken -0,52%; Frankrijk -0,385%; België -0,274%; Japan -0,2011%; Spanje -0,017%.

Dit bericht is geplaatst in Financieel/economisch. Bookmark de permalink.